Hārīta's Compendium of Medicine 3.3.8: aṣṭamo'dhyāyaḥ
Hārītasaṃhitā 3.3.8
- Language
- Sanskrit
Contents
aṣṭamo'dhyāyaḥ
3.3.8.1
ātreya uvāca
śṛṇu putra pravakṣyāmi pāṇḍuroga mahāgadam
pañcaiva pāṇḍurogāste sambhavantīha mānuṣe
Having understood etiology, diagnosis of disease, and the virtues and defects of medicaments, / he who acts—for him success is not far off.
3.3.8.2
vātikaḥ paittikaścaiva ślaiṣmikaḥ sānnipātikaḥ
pañcamo rūkṣaṇaḥ prokto vakṣye caiṣāṃ tu sambhavam
3.3.8.3
dīrghādhvanye pīḍito vā jvareṇa raktasrāvepīḍito vā vraṇena
cintāyāsādrodhanāddhe manuṣya ayaṃ pāṇḍurjāyate sevate yaḥ
3.3.8.4
kṣāraṃ cāmlaṃ kalyamaireyasevā avyāyāmānmaithunātiśrameṇanidrāṇāśenātinidrādivāpiyogaiścetairmṛttikābhakṣaṇena
3.3.8.5
pathi śithilaśarīre rogasampīḍite vā lavaṇakaṭukaṣāyāsevanāmlena mṛdbhiḥ
atisurasamajasraṃ sevanātikrameṇa nayati rudhiraśoṣaṃ tena vai pāṇḍurogam
3.3.8.6
tenākṣakūṭe śvayathuḥ śarīre pāṇḍutvamāyāti ca pītamūtraḥ
niṣṭhīvate tvak pravidīryate ca sañjāyate tasya puraḥsarāṇi
3.3.8.7
todaḥ paruṣatvaśirogurutvaṃ tvaṅmūtranetre nakhe pītatā syāt
vātātmakaṃ taṃ manujasya viddhi liṅgarupeto'nilapāṇḍurogaḥ
3.3.8.8
āmatvapītatvakaro hi loke bibhartti śoṣaṃ kaṭutāsyatāṃ ca
mandajvaro vai tṛṣāmohaśophaḥ pītacchaviḥ pittabhavo hi pāṇḍuḥ
3.3.8.9
tandrāluśophakaphakāsayukta ālasyaprasvedagurutvamevam
sañjāyate tasya kaphātmako'sau narasya pāṇḍutvabhavo vikāraḥ
3.3.8.9.p1
tandrālasyaṃ śvayathuvamathū kāsahṛllāsaśoṣā viḍbhedālasyaṃ paruṣa nayane
3.3.8.9.p2
sajvaro vai kṣudhārttaḥ
3.3.8.10
mohatṛṣṇāklamamatha narasyāśu paśyetsudūraṃ tyājyo vaidyairnipuṇamatibhiḥ
sannipātotthapāṇḍuḥ
3.3.8.11
mṛttikābhakṣaṇenātha śṛṇu putra gado mahān
pāṇḍurogo gariṣṭho'pi bhaveddhātukṣayaṅkaraḥ
3.3.8.12
mṛdbhakṣaṇāccaiva malaṃ prakīrya srotāṃsi tuṣyanti tu mṛttikāyāḥ
tenaiva nāsṛk parivarttayanti na tarpayanti vapuṣaṃ rasena
3.3.8.13
kṣārātkaṣāyānmadhurasya pānātsa kopatyāśu narasya mṛtsā
śleṣmaprakopānmadhurānkaroti mṛtsā na jagdhā hitakāriṇī syāt
3.3.8.14
vikṛtā eva baliṣṭhā mārutādyāstrayastu dyutibalajīvanāśāṃ nāśayantyāśu
doṣāḥ
bhavati vikalamevaṃ pāṇḍuroge śarīraṃ harati jaṭharavahniṃ mṛttikābhakṣaṇena
3.3.8.15
gomūtre lohaṃ matimānsthāpayetsaptarātrakam
tasmāccūrṇaṃ tu madhunā deyaṃ pāṇḍvāmayāpaham
3.3.8.16
tryūṣaṇaṃ triphalā mustā viḍaṅga citrakaṃ samam
3.3.8.17
bhāgamekaṃ lohacūrṇamapi vekṣurasena bhāvayet
saptakāhamalopi khalvitaṃ punarapi pravaraṃ syāt
3.3.8.18
śīlitaṃ tu madhunāpi ghṛtena pāṇḍurogahṛdayāmayāpaham
kāmalārśohalīmakahāri kathitaṃ sumatibhiśca paṇḍitaiḥ
3.3.8.19
tryūṣaṇaṃ triphalayā saha citrakaṃ meghacavyasuradārumākṣikam
granthikaṃ ca śikhibhṛṅgarājakaṃ yojayetpalikabhāgikānimān
3.3.8.20
cūrṇitāddviguṇameva yojayellohacūrṇamapi kajjalaprabham
aṣṭabhāgasamamūtrakalpitaṃ pācitaṃ punaraho balapradam
3.3.8.21
sevayedbalamupakramaṃ tathā tatra saṃyutamihāsti śobhanam
nāśayecca kaphakāmalānkṛmīnpāṇḍukuṣṭhagudajānhalīmakam
3.3.8.22
punarnavāvyoṣatrivṛtsurāhvayaṃ niśāhvayaṃ cavyaphalatrayaṃ tathā
ghanā yavā tiktavarohiṇī samā dvibhāgikaṃ loharajo vimiśrayet
3.3.8.23
gavāṃ payo vā dviguṇaṃ viyojyaṃ dārvyā pralepaṃ praṇidhāya dhīmān
chāyāviśuṣkā guṭikā vidheyā kṣaudreṇa mūtreṇa gavāṃ ca bhakṣayet
3.3.8.24
jñātvā balaṃ rogabalaṃ narasya pāṇḍvāmaye kāmalasarvamehe
gulmodarājīrṇaviṣūcikānāṃ śophātisāragrahaṇīvibandhān
śūlakrimīnarśavikārahetoḥ
3.3.8.25
pañcakolakakaṭutrikaṃ ghanā devadārukṛmiśatrukolakam
eṣa bhāgasahito viyojito miśrayettadanu cāyasaṃ rajaḥ
3.3.8.26
tatra cāṣṭaguṇamūtramadhyataḥ pācayedbhavati yena lepikā
kārayedbadaramātrayā punaśchāyayāpi piṣitañca śoṣaṇam
3.3.8.27
kārayetsurabhimathitena ca pānakañca śamayetsakāmalam
pāṇḍumarśamatisāramandabhuk śoṣamehagudajān krimīnapi
3.3.8.28
dhātrīphalānāṃ rasaprasthamekaṃ prasthaṃ tathā cekṣurasaṃ vidadhyāt
prasthaṃ tu kūṣmāṇḍarasapradiṣṭamārkaṃ rasaṃ prasthavimiśramekam
3.3.8.29
ekīkṛtaṃ mandahutāśanena pācyaṃ bhavedvyāpadaśeṣameti
vimiśrayedauṣadhasaṅghametatpalaikamātraṃ vipacecca paścāt
3.3.8.30
bhṛṅgī surāhve śatapuṣpadhānyaṃ sugandhaśuṇṭhī madhukaṃ viśālā
sapippalīkaṃ sakaṭutrayaṃ ca viḍaṅgamustā hapuṣādalāni
3.3.8.31
bhūriharidrākaṭurohiṇīnāṃ durālabhāpauṣkaravatsakānām
kuṣṭhājamodāsurasā dalāni cūrṇaṃ tvamīṣāṃ viniyojanīyam
3.3.8.32
guḍe purāṇaṃ dviguṇaṃ tu madhye goghṛtena vaṭikāṃ vibandhayet
bhakṣaṇājjayatikāmalārśasaṃ pāṇḍurogamatidāruṇajvarān
3.3.8.33
śophaśoṣagrahaṇī vinighnati vātātisārakṣayakāsagulmān
3.3.8.34
godhūmaśāliyavaṣaṣṭikamudgakānāṃ śyāmāḍhakīghṛtayutaṃ payasā satakram
gāṇḍīvavāstukamatho śatapuṣpavarttāpathyaṃ hitaṃ nigaditaṃ manujasya pāṇḍau
3.3.8.35
jāṅgalāni ca māṃsāni bhojane ca praśasyate
3.3.8.36
tiktāni rūkṣāṇi ca kaṭukāni tīvrāṇi dāhānyapi kāñjikāni
surāmlasauvīrakabījapūrān tailāni varjyāni ca pāṇḍuroge
3.3.8.36.p1
ityātreyabhāṣite hārītottare tṛtīyasthāne pāṇḍurogacikitsā nāma aṣṭamo'dhyāyaḥ
Translations (1)
- English (machine translation) — English, machine translation