The Compendium of Suśruta 18
Bhānumatī 18
- Language
- Sanskrit
18.2
pūrvādhyāye śothavān bhavatītyanena śotho'bhihitaḥ, tasya cāmatā pakvatā ca cikitsāviśeṣārthaṃ jñātavyā bhavati, atastadabhidhānārthamāmapakvaikaṣaṇīyo'bhidhīyate | eṣaṇaṃ jñānaṃ, tenāmapakvamadhikṛtya kṛto'dhyāyo jñeyaḥ; pacyamānatā cāpyāmagrahaṇagṛhītā iha vaktavyā |
18.3
granthiādiṣu śabdaiviśeṣeṣu prāya ihāmapakvalakṣaṇalakṣaṇīyaṃ vraṇaśothaṃ bhedena darśayannāha-śothasamutthānā ityādi | śotharūpatayā uttiṣṭhanta iti śothasamutthānāḥ prāyeṇābhihitā iti saṃbandhaḥ; tena kecinnābhihitāstantrāntaroktāḥ pramehakṣudrapiḍakādayaḥ, tebhyo vilakṣaṇa iti vilakṣyamāṇaviśiṣṭalakṣaṇatvādeva vilakṣaṇaḥ | pṛthurvistīrṇaḥ | grathito granthirivonnataḥ | samo viṣamo veti vā śabdaḥ pratyekaṃ pṛthvādibhiryojanīyaḥ | saṃghāta iti doṣadūṣyasamucchrāyaḥ | tvaṅmāṃsasthāyītyanena tvaṅmāṃsasthala mavaśyaṃbhāvitayoktaṃ, tena vraṇaśothasyetaravāstusthalamapi jñeyamatra bhavatyeva | ekadeśotthitatvena sarvasaraśothādapākino vyāvartayati | śotha ityucyata iti prakaraṇādvraṇaśotha ucyata iti jñeyam |
18.4
tasyetyādi | doṣarūpavyañjanairiti doṣarūpaiḥ kṛṣṇādibhiḥ, vyañjanaiśca taditarairvedannādibhirliṅgaiḥ; kiṃvā doṣarūpakhyāpakairityarthaḥ | todādaya ityādiśabdena bhedacchedādayo vātavedanāviśeṣā grāhyāḥ | evaṃ pittaśleṣmaṇorapyādiśabdārtha unneyaḥ | vātādisūtre śoṇitāt paścāt sūtritaḥ saṃnipāto vivaraṇe'gre'bhidhīyate, vātādilakṣaṇātideśasyāvyavadhānena jñāpanārthaṃ; sūtre tu vātādyanantaraṃ śoṇitapāṭho vātādidharmasañjananārtham |
18.5
sa yadetyādi | na saṃbhāvita iti na yojitaḥ | kriyāviparyayo'samyaktvāt | bahutvādvā doṣāṇāmiti doṣāṇāṃ bahulena śamayituṃ samyagupakrānto'pi pākābhimukho bhavati | tasyetyanena yadyapi vraṇaśothaḥ pratyavamṛśyate tathā'pi granthyādīnāmapyetadevāmādilakṣaṇaṃ samānatyoktam | tīvradāhopadrave vedanopaśama iti śāntiḥ | kaphajeṣvityādinā saṃpūrṇapākālakṣaṇe'pi pākāvadhāraṇaṃ kvacidāha- kaphaje gambhīre tathā śastraje ca gambhīre antaḥpāke śītatādi bhavati | tatrāntardāhādinā pākādikāvadhāraṇam | na tatra mohamupeyāditi śeṣavidāhādipūrva lakṣaṇaiḥ pākaṃ jānīyādityarthaḥ |
18.6
taskaravṛttaya iti ajñānādapi niṣiddhacikitsākartṛtayā |
18.8
pākasya doṣatrayajanyatānāha - vātāhata ityādi | yadyapyatra trayāṇāmapi pākakāraṇatvamuktaṃ tathā'pi pāke kāraṇatayā pittaṃ pradhānameva, pūyatvaṃ ca śvetatvaghanatvābhyāṃ kaphakāryam | matāntareṇa pākamāha-kālāntareṇetyādi | kālāntaraṃ vidāhāvasthā, tatra pittaprakopo vidāhakāraṇatayā pittasya bhavati | vaśe kṛtvetyāyattau kṛtvā, śītatvena pākapratibandhakāvabhibhūyeti yāvat | śoṇitaṃ pacatītyanena śoṇitādhāramāṃsādipāko'pi labhyate, śoṇitaṃ tu matāntareṇa doṣatayā prādhānyena sākṣāduktam | etacca matāntaramaviruddhatvādapratiṣedhenānumatameva | pūrvoktapāke'pi hi pittaprādhānyamastyeva, pākatayā ca śoṇitamapi tatra labhyata eva || 7-8 ||
18.9
āmacchedadoṣe kṣatavidradhiḥ viruddhakṣate'nantarabhāvī vidradhiḥ | bhayāditi bhayādapi pāṭanabhīrutayā pakkamapakkameva draḍhayati | utsaṅgaḥ vraṇotsaṅgaḥ koṭara ityarthaḥ |
18.10
āmacchedādidoṣamāha— yaśchinattītyādi | atrāmaśabdena pacyamānasyāpi grahaṇam | śvapacaścaṇḍālaḥ |
18.11
śastrakarmaṇi prāguktamapi bhojanaṃ viśeṣārthaṃ prakaraṇāgatatayā prāha—prāgityādi | vedanāsaha ityakārapraśleṣāt |
18.13
bhojanaviśeṣaphalamāha-na mūrcchatītyādi | ukteṣviti bhojanīyalenokteṣu mūḍhagarbhādivarjiteṣu | prāṇa iti balam; bāhyaprāṇa āhāraḥ, prāṇahetutvāducyate |
18.15
śothaharakriyāṇāmakaraṇe doṣaṃ tathā karaṇe ca pākapratibandhābhāve'pi phalaṃ ślokadvayenāha—alpo mahān vetyādi | viṣamaṃ vidagdha iti kriyāvyatirekeṇa viṣamamūlatayā bhavati | śīghrapākādayo guṇā ālepādinā doṣakṣapaṇādbhavanti |
18.16
kakṣaṃ samāsādyetyādiślokaṃ keciduktasyāpyarthasya dṛṣṭāntena sūtragrahaṇārthaṃ paṭhanti |
18.18
ādau vimlāpanamityādi ca paṭhanti | tena ca vakṣyamāṇaṣaṣṭyupakramāṇā mantarbhāvena saptatvaṃ sukhabodhārthamucyate | tatra vimlāpanena śothavilayanaṃ sarvamucyate, visrāvaṇena tu raktasrāvaṇavirecanādi gṛhyate, evamapare'pi yathāyogamupakramāḥ sarve cāntarbhāvanīyāḥ; kiṃvā ṣaṣṭyupakrameṣu prādhānyāt saptāmī kathyanta iti |
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne āmapakkaiṣaṇīyo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit