<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [Suśrutasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › [Bhanumati](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani) › 22

# The Compendium of Suśruta 22

Bhānumatī 22

- **Language:** Sanskrit

### [22.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.2)

vraṇitopāsanīye vraṇo'dhikṛtaḥ; tasya prasaṅgena hitāhitīyābhidhānāntaramadhikṛtaṃ vraṇameva vraṇakāraṇavātādinirūpaṇenābhidhātuṃ vraṇapraśno'bhidhīyate, atrotpannasya chasya luk; vraṇamāśritya praśno vraṇapraśnaḥ, tena kāraṇavātādipraśno'pi vraṇapraśna eva; vātādīṃśca sarvvathābhidhāyādhyāyānte vraṇasya vaibhavaṃ darśayiṣyati—vṛṇoti yasmādrūḍhe'pītyādinā | praśnena ceha tadviṣayatayā vraṇakāraṇavātādayo'bhidhīyante; kiṃvā praśnena praśnakāraṇaṃ jñīpsocyate; tayā ca jñīpsāviṣayavraṇakāraṇavātādyabhidhānaṃ; kiṃvā, atra śiṣyasyohanīyo vraṇapraśno'sti, tadadhikṛtyādhyāyakaraṇaṃ jñeyam |

### [22.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.3)

uktavyākhyākrameṇādhikṛtān vātādīnāha—vātapittetyādi | evakāro bhinnakramaḥ, tena saṃbhava evetyarthaḥ; tenāpareṣāmapi śukraśoṇitajīvānāṃ saṃbhavahetutvamaviruddham | tatra vātādayaḥ śukraśoṇitagatāḥ prakṛtisthatayā garbhasaṃbhavahetavo bhavanti; etadeva rajaḥśuddhau śārīre (śā. a. 2) prapañcena vakṣyati; tathā "dvitīye māse śītāniloṣṇerabhipacyamāno ghanaḥ saṃjāyate” (śā. a. 3) iti vacanāt kaphapittānilānāṃ kāraṇatvamuktam; anye tu śukraśoṇitayoḥ saumyāgneyatvāt kaphapitte vāyuśca saṃyojaka iti saṃbhavahetutāṃ vadanti, tatra śukraśoṇitena kaphapittagrahaṇamamukhyagrahaṇatvānnādriyāmahe | utpattau hetutāṃ pratipādya dehasthitau hetutvamāha—taireva cetyādi | avyāpannairityavikṛtaiḥ | adhomadhyordhvasaṃniviṣṭairiti yathākramaṃ, tacca sthānamagre vakṣyamāṇam | ataśca tristhūṇamiti bhinnakramacakārapāṭhāt tristhūṇaṃ cāta ityarthaḥ | taduktaṃ tantrāntare—"ūrdhvamūlamadhaḥśākhaṃ tristhūṇaṃ  
pañcadaivatam” iti| vātādīnāṃ vināśe'pi vikṛtyupādhibhedena kāraṇatvamāha—ta evetyādi | pralaya iti dehanāśe | raktasyāpi śalyaśāstrapradhānavraṇādhiṣṭhānasya paramārthato dūṣyasyāpi hetuliṅgacikitsitaviśeṣaprayojakatyā prādhānyakhyāpanārthaṃ doṣatulyatayā saṃbhavādihetutvaṃ niyamayannāha—tadebhirityādi | avirahitamiti kāraṇatayā avirahitaṃ, śoṇitasya dehakāraṇatvamārtavakāraṇatayā vyaktameva; śoṇitasya dehakāraṇatvādi coktaṃ śāstre, yathā— “dehasya rudhiraṃ mūlaṃ rudhireṇaiva dhāryate” (sū. a. 14) iti | sākṣāccāsya vātādivat prapañcānabhidhānena pāramārthikīṃ doṣatāṃ pratikṣipati, yadi raktaṃ vātādivaddoṣaḥ syāttadā tenāpi prakṛtiḥ syādityādi dūṣaṇamanusartavyam |

### [22.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.4)

uktamarthaṃ sukhagrahaṇārthaṃ ślokenāha—narte ityādi | atrādau prākṛtakaphasyādhikaguṇatayā prādhānyakhyāpanārthaṃ kapha uktaḥ | ata eva cordhvamūlamityuktaṃ, tathā “visargādānavikṣepaiḥ” ityatrāpi kapha ādāvuddiṣṭaḥ | astīti bhavatyutpadyata ityarthaḥ | apivāśabdena śoṇitasyātrābhimukhyatāṃ darśayati | dhāryata ityanena sthitihetutvamuktaṃ, pralayahetutvamanuktamanugamyameva |  
vātādīnāṃ niruktyā cikitsopayogirūpamāha—tatretyādi | tatra niruktyā vātasya calatvaṃ, pittasya tāpakatvaṃ, kaphasya upaśleṣakatvamuktaṃ bhavati | kṛdvihitairiti uṇādikairatra sādhanaṃ jñeyam |

### [22.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.6)

vātādīnāṃ sarvaśarīracarāṇāmapi viśiṣṭaṃ pradhānasthānamāha—tatretyādi | samāseneti vakṣyamāṇapañcasthānāt saṃkṣepeṇa | anena ca vakṣyamāṇasthānebhyo'pyetat sthānaprāmāṇyaṃ tatraiva viśeṣeṇa cikit sārthamucyate | pakvāmāśayamadhyamiti pakvāśayāduparyāmāśayādhobhāgaḥ | āmāśaya iti āmāśayordhvabhāgaḥ |

### [22.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.7)

uktādvistareṇa sthānānyāha-ataḥ paramityādi | vibhajyante 'sthānāni' iti śeṣaḥ | vātavyādhāviti vātavyādhinidāne, prāṇādipañcavāyūnāṃ pañcasthānavibhāgena | yakṛtplīhānāvadhikaṃ rañjakapittasthānam | pūrvoktamityanantaroktam | carake tu "svedo raso lasīkā rudhiramāmāśayaśca" ( ca. sū. a. 20 ) iti yat pittasthānamuktaṃ, tadanena sahāviruddhameva; tatra hi svedalasīkāśabdābhyāṃ tadadhiṣṭhānaṃ sūcyate, uktaṃ hi tatra-"yaccoṣmaṇā'nubaddhaṃ lomakūpebhyo'bhiniṣpatat svedaśabdamāpnoti" ( ca. śā. a. 7 ) iti; tathā'vasthāviśeṣe svedamṛdakamadhikṛtyoktaṃ - "yat sarvaśarīracaraṃ bāhyā tvag bibharti, yat tvagantare vraṇagataṃ lasīkāśabdaṃ labhate" ( ca. śā. a. 7 ) iti; rasaśabdena ca rasasthānaṃ hṛdayaṃ sādhakapittasya sthānamuktaṃ, rudhireṇa ca tatsthānaṃ yakṛtplīhānau, āmāśayaśabdena cāmāśayādhobhāga ucyate; cakāreṇa tatra dṛṣṭirapyukteti na virodhaḥ | śleṣmaṇa ura ādi vyaktam | avyāpannānāṃ vātādīnāṃ yadyapi kṛtsnamapi śarīraṃ sthānaṃ, yaduktaṃ carake-"sarvaśarīracarāstu vātapittaśleṣmāṇo'vikṛtā'vikṛtā" ( ca. sū. a. 20 ) iti, tathā'pyavyāpannānāmiti vacanena vyāpannānāṃ śroṇīgudādivadunmārgagāmitayā sthānāntaramapi pradhānaṃ bhavatīti darśayate |

### [22.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.8)

uktamarthaṃ lokaprasiddhadṛṣṭāntena darśayannāha-visargetyādi | visargaḥ saumyāṃśavisarjanaṃ candrasya kaphasya ca | ādānaṃ saumyāṃśaśoṣaṇaṃ sūryasya pittasya ca | vikṣepaśca bahirantaścocitadhātuvyūhanādirvāyoḥ sādhāraṇam |

### [22.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.9)

nanu kathaṃ pittamādatte ? yenāgnireva tejorūpatayā sūryavadādatta iti śaṅkāyāṃ pittāgnyoraviruddhatvaṃ savimarśaṃ pratipādayannāha-tatra jijñāsyamityādi | na khalu pittavyatirekeṇānyo'gnirupalabhyata ityanena pittāgnyorbhedapratipādakapramāṇābhāvaṃ darśayati; yattu "tīkṣṇaḥ pittenāgniḥ” (sū. a. 35 ) ityādibhedāvabhāsakaṃ vacanaṃ tayathāśrutārthaṃ na bhavatīti bhāvaḥ | etadeva pittamevāgniritivyapadeśaṃ sopapattikamāha-āgneyatvādityādi | pittāgnyorbhede pramāṇābhāvaṃ darśayitvā svapakṣasādhakamabhede'numānamāha - kṣīṇe hītyādi | agnerguṇo'nna-  
pācakatvalakṣita ūṣmā, tasmin kṣīṇe, tatsamānaṃ pittasamānaṃ kaṭutīkṣṇoṣṇaṃ nāgarādi | atipravṛddha ityamliguṇe eva | śītakriyopayogādityanenāpi pittapratyanīkakriyātaḥ praśamanaṃ darśayati | etenāmrilena vyavahriyamāṇaṃ tejaḥ pittāvayaverūpaṃ, pittavardhanapittakṣayakarairvṛddhinhrāsayogitvāt pradeśāntarasthapittāvayavavadityanumānaṃ darśitaṃ bhavati | atraiva sādhye āgamaṃ pramāṇamāha—āgamācceti | āgamaśca yathā “kānakaṃ rājataṃ tāmraṃ kṛṣṇāyastrapusīsakam | cirasthānādvilīyante pittatejaḥpratāpanāv” (sū. a. 26) iti | tathā “ṣaṣṭhī kalā pittadharā” (śā. a. 4) ityādinā agnyādhārā grahaṇyuktā | bhoje'pi “tasmāttejomayaṃ pittaṃ pittoṣmā yaḥ sa paktimān” ityāgamādabhedo jñeyaḥ | (anena prapañcena pittoṣmarūpatayā pittādabhedo vahnerdharmadharmiṇorabhedavivakṣayā sādhito jñeyaiḥ |) pāramārthikābhede hi tīkṣṇaḥ pittenāgniriti kāryakāraṇabhāvo na syāt, tathā “kadvajīrṇavidāhyamlakṣārādyaiḥ pittamulbaṇam | āplāvayaddhantyanalam (ca. ci. a. 15) iti carakavacanavirodhaḥ, tathā “pittaśamanamapi ghṛtamagnimedhe karoti” (sū. a. 45) ityuktamasaṅgataṃ syāt; tathā “samadoṣaḥ samāgniḥ” iti vacanamasaṃyuktaṃ syāt | yadapyabhedasādhakaṃ “pittatejaḥpratāpanāv” (sū. a. 26) iti vacanaṃ, tathā “pittoṣmā yaḥ sa paktimān” tadapi pittādbhinnasya tatkarmaṇastejaso'gnitvaṃ vadati, yattvanumānaṃ pittasya pittaśamane śamanaṃ pittavardhanairvardhanaṃ tad ghṛtasya pittaśamakasyāgnivardhakatvena tathā kadvajīrṇavidāhyamlasya ca pittajananāvāntaravyāpārasyābhyupaghātakatvena prasiddhatvādasiddhaṃ, tasmāddharmadharmirūpatayaivātrābheda ācāryasya vivakṣitaḥ | tadvakṣyati “audaryo bhagavānagnirīśvaro'nnasya pācakaḥ | saukṣmādrasānādānāno vivektuṃ na ca śakyate” (sū. a. 35) iti | saukṣmyaṃ hi pitte'nupapannam, ūṣmaṇi tūpapannam | yat “ṣaṣṭhī kalā pittadharā” (śā. a. 4) iti vacanaṃ tadbhāvaupacārikapittaśabdaprayogāt | dharmadharmyabhedopacāradarśanaṃ ca pittavardhanaiḥ prāyo vardhanamagnestacchamanaiśca prāyaḥ kṣapaṇamiti pratipādanārtham | pittejoropatāyāṃ ca vahnestejoviparītapittadravāṃśavardhakājīrṇavidāhyamlādibhirvyamlībhūtapittajananādagnernirvāpaṇaṃ yuktameva |

### [22.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.10)

pācakasya vyāpāramāha-taccetyādi | agneḥ śarīrāddahanaṃ tathā'nnapacanaṃ rasasūtrādivivecanādi ca kāryaṃ dṛṣṭenānupapannaṃ paśyannadṛṣṭakāraṇatāṃ darśayannāha-adṛṣṭahetukena viśeṣeṇeti | dehajanakādṛṣṭena hi bāhyādagnerviśiṣṭo'yamagnirārabhyate, yenaivaṃvidhamannapacanarasamalādivivecanābhyantarānugrahaśarīrarakṣaṇādi karotīti bhāvaḥ | śeṣāṇāṃ pittasthānānāmiti tathā śarīrasya cāgnikarmaṇeti pañcabhūtāgnisaptadhātvagnikarmaṇā | yaduktaṃ carake-"bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sanābhasāḥ" (ca. ci. a. 15) iti | tathā "saptabhirdehadhātāro dhātavo dvividhaṃ punaḥ | yathāsvamagnibhiḥ pākaṃ yānti kiṭṭaprasādavat” (ca. ci. a. 15) iti | evaṃ rañjakādāvapyadṛṣṭānugraho boddhavyaḥ | so'bhiprārthitasādhanakṛdukta iti yogavaśāddarśilābhe'bhīṣṭasādhanaṃ sādhakenāgninā bhavatītyāgamaḥ | etacca paraṃ sādhakakāryaṃ; tena śauryādi ca tasya kāryaṃ jñeyaṃ; yaduktaṃ carake-"agnirevaṃ śarīre pittāntargataḥ kupitā'kupitaḥ śubhā'śubhāni karoti; tayathā- "paktimapaktiṃ darśanamadarśanaṃ mātrāmātratvamūṣmaṇaḥ prakṛtivikṛtivarṇau śauryaṃ bhayaṃ krodhaṃ harṣaṃ mohaṃ prasādamityevamādīni cāparāṇi dvandvāni" (ca. sū. a. 12) iti | kriyādravyāṇāmiti kriyopanītānāṃ vahiḥparimārjanadravyāṇām | chāyānāṃ ceti cakārāt prabhāṇāṃ ca; chāyāprabhe ca chāyāvipratipattyadhyāye vyākaraṇīye |

### [22.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.11)

idānīṃ pittasya cikitsopayogisvarūpamāha-pittaṃ tīkṣṇamityādi | saratīti saram | vidagdhaṃ cāmlamiti vidāhibhiramlādibhirdravyairuṣṇaiśca viruddhapākārthamamlarasaṃ ca bhavati amladharmatayā sasnehamapi svīkṛtamevātra carakoktam | tena kaṭukoṣṇādibhireva taijasaistanmate prākṛtaṃ kaṭurasaṃ ca janyate (dravatāyāmapi coṣṇagomūtrādāgneyatvaṃ) | carake tu prākṛtapittamapi kaṭvamlarasaṃ sasnehaṃ ca svīkṛtam | yaduktaṃ-"sasnehamuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ ca saramamlaṃ dravaṃ kaṭu | pittaṃ” (ca. sū. a. 9) iti | tena yā pittasyāvidagdhātāvasthā ihoktā sā carake'pi prākṛtīkṛtyocyata iti nāsti vastugatavirodhaḥ |

### [22.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.13)

ata ūrdhvamityādau anuvyākhyāsyāma iti yathoktānukrameṇa vyākhyāsyāmaḥ | kaphapradhānasthānamāmāśayamevādṛṣṭakṛtena svarūpeṇa śleṣmasaṃbandhānuguṇena cāha—tatrāmāśaya ityādi | tatpratyanīkatvāditi tejorūpapittapratyanīkatvāt, tathordhvagatitvācca tejasa iti jāṭharāgneḥ; etena śarīrādṛṣṭena śleṣmādhāratayordhvagapittadāhapratibandhārthamāmāśayo niveśitaḥ | candra ivādityasyeti dṛṣṭāntatā viṣayasādharmyamātreṇa | tatretyādau audakairguṇairiti dravasnehādibhiḥ; yaduktaṃ carake—“tadddravairbhinnasaṃghātaṃ snehena mṛdutāṃ gatam |” ( ca. ci. a. 15 ) iti; āśaye caudakaguṇāvirbhāva audakaśleṣmādhārāśayamahimnā jñeyaḥ |

### [22.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.15)

ātmaśaktyeti adṛṣṭāhitaprabhāveṇa | anugrahaścāplavanena | trikamiha pṛṣṭhāsthibāhṛdvayasaṃdhisthānam | ātmavīryeṇeti snehādinā | kaṇṭhastha ityādau jihvaindriyasya rasajñāne śleṣmā saumyatvādvartata iti kāraṇaṃ bhavati | indriyāṇi hi svasvajātīyābhivyaktameva viṣayaṃ gṛhṇanti; yathā—taijasaṃ cakṣurālokasahakṛtameva rūpaṃ gṛhṇāti, evamāpyaṃ rasanaṃ kaṇṭhagataśleṣmābhivyaktameva rasaṃ gṛhṇātītyarthaḥ | snehene tarpaṇe cādhikṛta iti snehaṃtarpaṇādhikṛtaḥ; śleṣmaṇā śiraḥsthenendriyādhiṣṭhānānugrahādindriyāṇyātmakarāye kurvantīti vākyārthaḥ | śleṣmā śveta ityādau cakārānmṛduḥ sthiraśca | vidagdho lavaṇa iti vidagdhānnarasādvidagdhaḥ | doṣāṇāṃ ca lakṣaṇakathanaṃ doṣaviparītabheṣajadoṣasamānaguṇanidānādyartham |

### [22.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.17)

raktasyāpi doṣatayā nirdeśāt sthānānyāha—śoṇitasthānamityādi | prāgiti śoṇitavarṇanīye | anuṣṇaśītamiti saumyāgneyatvācchoṇitasya | vidāhaścāsya pittavaditi duṣṭapittavadityarthaḥ | taddarśitaṃ hi tantrāntaravacanaṃ prapañcena śoṇitavarṇanīye “vidagdhaṃ coṣṇameva” ityantam |

### [22.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.18)

etānīti prādhānyena etāni | atra saṃcīyanta iti prakarṣeṇa cīyante yathāsthānaṃ doṣāḥ | tenānyatrāpi tvagādau bāhyaduṣṭajalādinā cayaḥ kāraṇasaṃbandhādbhavati, so'lpatayā neha kathyate | anye tvatraiva niyataṃ cayaṃ vadanti, tanmate bāhyalepādinā doṣavṛddhiḥ kuto'syeti vicāryyāḥ | prāk saṃcayaheturukta iti ṛtucaryye “varṣākṣauṣadhayaḥ” ( sū. a. 6 ) ityādigranthena | etacca saṃcayakāraṇakathanamuktodāharaṇānuguṇyāt, na tu tatsaṃcayakāraṇaniyamāt; yena madhurasnigdhādyāhārādinā kaphādicaya itareṣvṛtuṣvapi durnivāra eva | saṃcitadoṣalakṣaṇaṃ tvatra kartavyacikitsāvidhānārthamāha—saṃcitānāmityādi | atra stabdhapūrṇakoṣṭhatā vāte saṃcite, pītāvabhāsatā pitte, śeṣaṃ kaphasya; sarvameva vā sarvasya | anye ‘cayakāraṇadveṣaśca’ iti paṭhanti | prathamaḥ kriyākāla iti ādyacikitsākālaḥ | yaduktamagre “saṃcaye'pahṛtā doṣā labhante nottarā gatīḥ” iti | kecidatra cayaprakopayorlakṣaṇabhedaṃ paṭhanti |

### [22.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.19)

svasthe cayapūrvo'pi prakopa samāptata iti tadanantaraṃ prakopakāraṇaṃ lakṣaṇaṃ cāha—ata ityādi | praśabdo'yamādikarmaṇi, tena prathamaḥ kopaḥ prakopaḥ | balavadvigrahādaya uktāḥ | ādiśabdāt kṣudvighātādigrahaṇm |

### [22.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.20)

kāle kāle vātaprakopaṇaṃ pṛthagāha-sa śītetyādi | śīteti śītakāle; taduktaṃ carakaiḥ- "śīte śītānila॰" ityādinā "vāyuḥ śītaḥ śīte prakupyati" ( ca. sū. a. 6 ) ityantena | atra pravāte iti pravātalakṣite varṣākāle | gharmānta iti prāvṛṣi | āhārasya jīrṇatārūpo'nto jīrṇāntaḥ | atra balavadvigrahādayo vātaṃ janayantaḥ prakṛṣṭameva janayantīti kopahetavo mandamandopayuktahetucitadoṣakopakāśca bhavanti, na punaḥ pūrvamṛtucayauktacayahetucitānāmete prakoṣakāḥ; tathā satyetadvyatirekeṇārtavacayasya kopo na syāt; ārtavacayaṃ vinā caiṣāṃ vātavikārahetutā sarvadṛṣṭā na ghaṭitā | tasmādbalavadvigrahādibhiḥ prabalatayā doṣo janyamāno na prakopahetvantaramapekṣate, stokastokasevitartvādikāraṇajanitāśca doṣā āśaye līnatvāt prakopakāraṇamapekṣanta eveti ṛtucarye'pi vyutpāditam | evaṃ pittaprakopahetuṣvapi vyākhyeyam |

### [22.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.21)

krodhetyādi | pittaprakopahetau bhayaśokau carake - "kāmaśokabhayādvāyuḥ” (ca. ciṃ. a. 3) ityanena vātakāraṇatayoktatvānna paṭhanti | pāṭhapakṣe tu pūrvasaṃcitapittasya prakopakatvaṃ tayorjñeyam | vidagdhamiti napuṃsake bhāve ktaḥ | etena śotharogoktāhārādikṛtaṃ vidagdham | surāvikārā madyabhedāḥ | kadvaraṃ sasaraṃ mathitaṃ dadhi | prabhṛtiśabdācchukādīnāṃ grahaṇam |

### [22.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.22)

uṣṇakāle grīṣme | ghanānte śaradi |

### [22.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.23)

divetyādi | kaphaprakopahetuṣu hāyanakādayo'nnapāne jñeyāḥ | kṛśarā tilataṇḍulamāṣayavāgūḥ | madhuraphalaṃ nārikelādi, vallīphalam alābbū prabhṛti | samaśanaṃ pathyāpathyayormelakena bhojanam; adhyaśanamajīrṇe bhojanam |

### [22.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.24)

śītakāla iti hemante; etacca hemantaracitasya kaphasya vardhakatyā prakoparṇaṃ, na tvārtavacayaprakopakatvamasya, tatra cayahetutvenaivoktatvāt; kiṃvā śītakālo durdinādiḥ |

### [22.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.25)

raktaprakopahetuṣu pittaprakopaṇairiti duṣṭasya raktasya pittatulyatvāduktam |

### [22.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.26)

raktasya paramārthato doṣeṇaiva duṣṭedoṣaprakopakālenaiva duṣṭiviśeṣeṇa prakopakālānāḍuyasmādityādi | śaratkālaprakopaśca raktasya vaiśeṣiko'pyalpatayā noktaḥ | yaduktaṃ "śaratkālasvabhāvācca śoṇitaṃ saṃprakupyati" ( ca. sū. a. 24 ) iti |

### [22.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.27)

vātādiprakopalakṣaṇamāha-teṣāmityādi | atra koṣṭhatodasaṃcaraṇe vātasya, amlīkāpipāsā-paridāhāḥ pittasya, śeṣaṃ kaphasya | kriyākālānāṃ dvitīyādisaṃkhyāpradarśanamuttarottaraṃ garīyastvapradarśanārthaṃ; yaduktaṃ- "te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ" iti |

### [22.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.28)

kramāgataṃ prasaramāha-ata ityādi | ātaṅkaviśeṣairiti yathoktabaladviprahādibhiḥ kāraṇaviśeṣaiḥ, ātaṅkenātaṅkakāraṇaṃ balavadvigrahādaya ucyante | piṣṭakiṇvodakasamavāya iveti madyasandhāne yathā piṣṭādi kālāhitodrekaṃ prasarati, tathā doṣā api hetubalādudriktāḥ prasaranti, deśāntare calanti; etena prakopabheda eva prasaraḥ, ata evāsya pṛthagheturnoktaḥ | prasaraṇaheturiti prasārakaḥ | pravarttakamiti atra pravṛttisvabhāvaṃ pravarttayati | prasaraṃ doṣāṇāṃ pratyekamanyasahitānāṃ cāha-yathetyādi | apareṇodakena vyāmiśra ityatra vāśabdo draṣṭavyaḥ, tena doṣāntarasahitasya prasare ayaṃ pakṣaḥ; kevalaprasare tu tat setubhavadārya, ityanta eva dṛṣṭāntaḥ| śoṇitasahitā veti paścādvacanācchoṇitasya kāryavaśādeva doṣaśabdavācyatāṃ darśayati |

### [22.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.30)

doṣāṇāṃ kṛtsnadehādiprasaraṃ kṛtsnadehādivikāreṇa darśayati-kṛtsna ityādi | atra bhṛśaṃ kupita iti prabhūta ityarthaḥ | prakopabhedatvādeva prasarasya prasarata eva doṣāsyābalavattayā kvacidavasthānamāha-nātyarthamityādi | līnatve prabalavikārakāritāṃ niṣedhayati | niṣpratyanīka iti avasthānahetuḥ | yadi hi tatra bheṣajaṃ pratyanīkaṃ bhavettasya līnasya nāśa eva syāt | hetumāsādyeti punaḥ samānaṃ pravarttakaṃ hetuṃ prāpya | etadevoktaṃ carake-“tatrasthāśca vilambante kadācinna samīritāḥ | nādeśakāle kupyanti bhūyo hetupratīkṣiṇaḥ” (ca. sū. a. 28) ityādi |

### [22.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.31)

idānīṃ prasareṇānyadoṣasthānagatasya doṣasya cikitsāmaha-tatra vāyorityādi | atraivārthe carakaḥ-“doṣasthānagataṃ doṣaṃ sthānivat samupācaret” |

### [22.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.32)

prasaralakṣaṇe vimārgagamanāṭopau vātasya, dāhadhūmāyane pittasya, śeṣaṃ kaphasya |

### [22.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.33)

ata ūrdhvamityādinā sthānasaṃśrayaṃ pratijñāya sthānasaṃśrayaviśeṣasya vyādhiviśeṣagamyamānatayā vyādhīneva sthānasaṃśram̐yarogaviśeṣajanyatayā sāmānyena evamityādinā janayantītyantenābhidhāya viśeṣeṇāpi te yadodaretyādinā prāha | sthānasaṃśraya iti doṣadūṣyasya saṃśrayaḥ | atrāpi balavadvigrahādaya eva vyādhihetutārūpaprabhāvayuktāḥ kāraṇamiti na hetvantaramatra varṇitaṃ; yo'pi hi saṃprāptibhedaḥ sthānasaṃśrayamede rogaviśeṣajanake kāraṇaṃ so'pi balakṛta eva, hetvāhikadoṣottarakālasevitakriyādiviśeṣasahakāridoṣakṛto vā jñeyaḥ | udarasaṃniveśe sādhāraṇe'pi gulmavidradhyādikāryabhedādatrāpi sthānasaṃśrayabhedaḥ sūkṣmo jñeyaḥ, na hyekasmāt sthānasaṃśrayādekajātidoṣakṛtādbhinnarogā bhavitumarhanti; evamanyatrāpi vyākhyeyam | saṃśrayastha'saṃ'śabdena ca gacchato mārge saṃbandhamātrasya vyādhihetornirāsaḥ | agnisando'gnimāndyam | atra majjāśukragatarogaṇāmaspaṣṭatayā'lpatayā cānabhidhānam | sarvāṅgarogāḥ sarvāṅgavātavyādhikṣayapāṇḍurogādayaḥ| sthānasaṃśrayabhedamāha-teṣāmevamityādi | pūrvarūpameva sthānasaṃśrayaliṅgaṃ, yaduktaṃ - "sthānasaṃśrayiṇaḥ kruddhā bhāvivyādhiprabodhakam | doṣāḥ kurvanti yalliṅgaṃ pūrvarūpaṃ taducyate" iti | tacca doṣagamakaṃ, bhāvivyādhigamakaṃ ca; yadakṣyati jvaragamakapūrvarūpamabhidhāya "sāmānyato, viśeṣatastu jṛmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt" (u. taṃ. a. 39) ityādi | tathā "vyādherjātirvapurbhūṣā ca pūrvarūpeṇa lakṣyate | bhāvaḥ kimātmakatvaṃ ca lakṣyate lakṣaṇena tu" iti | etacca nidāne prapañcayiṣyāmaḥ | pūrvarūpāṇāṃ bahulenātideśamāha - taṃ pratirogamityādi | pūrvarūpagateṣviti pūrvarūpāvasthāgateṣu doṣeṣu vyādhijananonmukheṣu |

### [22.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.34)

kramādgatāṃ vyādhivyaktimāha—ata ūrdhvamityādi | vyādhidarśanamiti vyādherdarśanaṃ, yato vyaktaliṅgatā bhavati tad vyādhidarśanam | tadeva vyādhidarśanamāha—śophetyādi | śophaśceha vraṇaśotha ucyate, uttarakālamasyāvadīrṇatābhidhānāt | pravyaktalakṣaṇatā vyādhīnāṃ vyaktirityarthaḥ, pravyakkalakṣaṇairhi vyādhirutpanno vyajyate; kiṃvā lakṣaṇānyeva militāni vyādhiḥ; sā ca vyādhivyaktiḥ vyādhyārambhakadoṣaliṅgavatī tathā prātisvikavyādhiliṅgavatī ca, doṣaliṅgasyaiva vyādhirūpatvāt | atra śothādīnāṃ tathā jvarādīnāṃ ceti bhedenābhidhānaṃ śothādīnāṃ pravyaktatayā jvarādīnāṃ ca lakṣaṇīyatayā bhedapratipādanārthaṃ; śothādīnāṃ mukhyaśalyaviṣayatayā jvarādīnāṃ ca kāyacikitsāviṣayatvena bhedapratipādanārthaṃ vā |

### [22.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.35)

vyaktimabhidhāya bhedamāha—ata ūrdhvameṣāmityādi | eṣāmiti śothārbudādīnām | vraṇabhāvamāpannānāṃ ṣaṣṭhaḥ kriyākāla ityanena śothādīnāṃ vraṇabhāvo bhedaḥ, tatra ṣaṣṭhaḥ kriyākāla ityupadarśitaṃ bhavati | bhedo hi viśeṣaḥ, sa ca prathamotpannakālāntarabhāvikitsāviśeṣaprayojanakatvādvivakṣitaḥ | yastu śothādīnāṃ jvarādīnāṃ svābhāvikavātikapaittikādivistara lakṣaṇaśothādyapekṣayā'viśeṣarūpo bhedaḥ sa sahotpannatayā pañcamakriyākālaviṣaya eva, teṣāṃ śothādīnāṃ vraṇatvamuttarakālaviśeṣo bhedaḥ | tathā hi dvitīyapakṣe nirdiṣṭānāṃ bhedamāha—jvaretyādi | dīrghakālānubandha iti jvarādīnāṃ dīrghakālānubandhenaiva jīrṇatvādināṃ cikitsābhedaprayuktaḥ kriyākālabhedo bhavati | etacca bhedodāharaṇamātraṃ, tena pūrvoktaśothādīnāṃ pacyamānatādi ca tathā jvarādīnāṃ nirāmayuktādibhedo jñeyaḥ | anyaistu vidīrṇatā bhedaśabdārtha iti vyākhyātaṃ, tanna māṃ dhinoti | asyāmavasthāyāṃ pratīkārasyāvaśyakartavyatāmāha—tatretyādi | asādhyatāmiti kālāntareṇa ye'pratikriyayā kuṣṭhādayo'sādhyatāṃ yānti te jñeyāḥ |

### [22.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.36)

uktaṃ saṃkṣipyāha—saṃcayaṃ cetyādi | doṣāṇāmityanena vyaktibhedāvapi doṣāṇāṃ dūṣyaviśeṣādisahitānāmavasthābhedau; yena doṣa eva hi dūṣyaviśeṣasaṃmūrcchito vyādhiḥ, tathā tadbhedo'pi doṣabheda eveti suṣṭūktaṃ—yo vetti doṣāṇāmiti |

### [22.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.37)

kriyākālānāmattarottaragarīyastvamāha—saṃcaye'pahatā doṣā ityādi | balavattarā iti pūrvāpekṣayā dvitvavivakṣayā nirdeśaḥ |

### [22.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.38)

idānīṃ prasaroddiṣṭasaṃsarge saṃnipāte ca kriyābhedamupadarśya cikitsābhedamāha—sarvairbhāvairityādinā saṃnipāte tathaiva cetyantena | bhāvairiti svarūpaiḥ | tatra vāyo rūkṣatvādayo bhāvāḥ, pittasyoṣṇatvādayaḥ, kaphasya snehādayaḥ | tatra vāyuḥ sarvairbhāvaiḥ kaṣāyeṇa vardhate, pittaṃ kaṭunā, kapho madhureṇa | yadvakṣyati rasavijñānīye-“tasya vātasya samānayoniḥ kaṣāyarasaḥ” ( sū. a. 42 ) ityādinā | evaṃ kaṭukādibhiryathāyogyaṃ tribhirbhāvairdvābhyāṃ bhāvābhyāmekena bhāvena vā vātādīnāṃ vṛddhyudāharaṇamūhyam | tathā'yaṃ sarvabhāvādiprakopaḥ prakarṣeṇa madhyavidhayā nyūnatayā ca kopena kopaviśeṣagrahaṇājjñeyaḥ | saṃsarge iti dvandve | kupitaḥ kruddhamiti viśeṣaṇadvayenātrānugamyānugamakayordvayorapi doṣayoḥ svatantravyaktaliṅgalalakṣaṇamanubandhyatvaṃ darśayati, ata evānubandhyadvayadoṣamelake ‘saṃsarga’ iti saṃjñā kṛtā | yaduktaṃ carake—“tatra dvayaṃ cedanubandhvalakṣaṇaprāptaṃ tat saṃsargamityācakṣate, trayaṃ tu saṃnipātam” ( ca. vi. a. 6 ) iti | anubandhyānubandhalakṣaṇe carakaḥ—“tatra svatantro vyaktaliṅgaḥ svacikitsāśamanīyo'nubandhyaḥ, tadviparītalakṣaṇaścānubandhaḥ” ( ca. vi. a. 6 ) iti | anye tvatra dvibhāvaikabhāvakupitaṃ doṣamanubandhamudāharanti, tayorgena tatsaṃjñāmicchanti; ye tvatra kṣīrakupitasya kaphasya kṣīraśaityena kupito vāto'nubandho bhavatīti bruvate, tannāgataṃ nānumataṃ nāpi dṛṣṭam | śaityaṃ tu kṣīrasya snehamādhuryagauravādinā ca vātajaye kartavye pratipakṣamapi na bhavati | yaduktaṃ—“viruddhaguṇasaṃnipāte hi bhūyasā'lpamavajīyate” ( ca. vi. a. 1) iti |

### [22.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.39)

uktasaṃsargabhede cikitsābhedamāha—saṃsarga ityādi | garīyānityabhidhānena bhūyasā prakopagarīyastvaṃ ca cikitsābhedaprayojakaṃ darśayati | upakramyaḥ sa iti prādhānyenopakramyaḥ, taditarastvaprādhānyenopakramyaḥ | etadevāha—śeṣadoṣāvirodheneti | saṃnipāte'pi sarvairbhāvairityādigranthoktamarthamatidiśannāha—saṃnipāte tathaiva ceti | saṃnipātaśabdena ceha śoṇitayogāccaturdoṣamelako'pi jñeyaḥ; dūṣyatvenaiva vā śoṇitagrahaṇam |

### [22.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.40)

saṃprati vraṇapraśnotkīrtitasya vraṇasya niruktisvarūpamāha—vṛṇotītyādi| vṛṇoti chādayati| ādehadhāraṇāditi utpanno vraṇa ādehadhāraṇamāvṛṇoti | kathaṃ vṛṇotītyāha-yasmādrūḍhe'pi vraṇavastu vraṇakiṇamādehadhāraṇānna naśyati, tena vraṇakāryeṇa kiṇena dhāraṇaprakarṣād vraṇasaṃjñeti phalati |  
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne vraṇapraśno nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ |

## Linked texts (1)

- [Suśrutasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.1) — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22) · Pramāṇa
