<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.24 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [Suśrutasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › [Bhanumati](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani) › 24

# The Compendium of Suśruta 24

Bhānumatī 24

- **Language:** Sanskrit

### [24.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.24.2)

pūrvādhyāye srāvādinā sādhyāsādhyavraṇasya leśato'bhidhānāttatprasaṅgena prapañcena sādhyāsādhyavraṇavijñānārthaṃ kṛtyākṛtyavidhirabhidhīyate | kṛtyāścikitsārūpakriyārhāḥ sādhyāḥ, tadviparyayeṇākṛtyā asādhyāḥ, tayorvidhirbhedaḥ; sa ca sādhyasya sukhasādhyatvādiḥ, asādhyasya yāpyatvasadyaḥprāṇaharattvādiḥ | atra pratyayādi pūrvavat | yāpye yadyapi yāpanārthā kriyā'styeva, tathā'pi sā yāpyavyādhau na viśeṣaṃ karoti, kiṃ tu yāpyavyādhervṛddhiṃ niṣedhayati; tena yāpyasya vardhamānādhikāraḥ; sādhyo nivartate na tu yāpyaḥ, tena tasya svarūpeṇa cikitsāyā aviṣayatayā'kṛtya iti cāsādhya iti ca saṃjñā bhavati | taduktaṃ—“asādhyaṃ dvividhaṃ vidyādyāpyaṃ yaccānupakramam” (ca. sū. a. 10) iti | anye kṛtyaśca kṛtyaśca ityekaśeṣādekaṃ kṛtyaśabdaṃ vadanti | tenaikenāvaśyake vihitena kṛtyapratyayena sādhyagrahaṇaṃ dvitīyena tvarhārthavihitakṛtyapratyayena yāpyasyeti vadanti | kiṃ tvasādhyabheda eva yāpyaḥ śāstrasaṃmataḥ; asādhyākṛtyaśabdau ca tulyārthāveva |

### [24.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.24.3)

tatrāturaguṇabhedena sukhasādhyatābhedānāha- vayaḥsthānāmityādi | ekasminnityādinā sarvavayaḥsthatvādiguṇapañcakamelakena sukhasādhyatamatvaṃ darśayan madhyavidhayā dvitrādiguṇena sukhasādhyataratvaṃ yathottaraṃ darśayati | vayaḥsthā atra yuvānaḥ, bālānāṃ vedanāsahiṣṇubhāvāt | sattvavatāṃ ceti praśastasattvaguṇānām | atra cakāreṇāturopakramaṇīyoktā āturaguṇāḥ samuccīyante | pratyekaṃ vayaḥsthatvādiguṇavivaraṇaṃ vyaktam |

### [24.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.24.4)

uktaviparyayeṇa kṛcchratābhedānāha-ta evetyādi | kṛśaśabdenātra dṛḍhaviparyaya ucyate | ekadvitrādiguṇavaiparītyena cātrāpi kṛcchra-kṛcchratara-kṛcchratamabhedā jñeyāḥ |

### [24.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.24.5)

punaravayavaviśeṣeṇa sukhasādhyatvādyāha-sphigityādi | atra cādhikaraṇamahimnaiva sukhasādhyatvādiviśeṣo bhavati |

### [24.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.24.7)

adhogatāścordhvanirvāhiṇa iti adhogatānāmūrdhvamukhenāsamyakpūyanirgamāt kṛcchratvam | antaḥśalyādīnāṃ saphenetyādiviśeṣaṇaṃ kṛcchratvahetuḥ | romāntaḥ keśāntaḥ; upanakhaṃ nakhasamīpam | antarmukhamilpantargūḍhagatamukhaṃ; kuṭakāsthisaṃśritamiti śroṇīkāṇḍāsthisthitaṃ; kaṭyupāsthitapāṭhapakṣe'pi sa evārthaḥ | kuṣṭhayādīnāmatiśayaduṣṭadūṣyatayā vraṇakṛcchratvam | viṣaduṣṭā iha dūṣīviṣārtāḥ |

### [24.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.24.8)

asādhyabhedān yāpyān svarūpato vyādhīnāha-avapāṭiketyādi | granthigatakṣatajāśca kṛmayo granthikṣatakṛmayaḥ; tathā pratiśyāyajāstathā koṣṭhavraṇajāstathā tvagdoṣādikṣatajāḥ krimayo yāpyāḥ | vātakuṇḍalikāṣṭhīle mūtrāghātaviśeṣau | avapāṭikādayaḥ svaprakaraṇavyākṛtā eva | niṣkoṣaṇaḥ saviṣo dantarañjanārthaṃ śāṇo'bhidhīyate, vraṇayukto granthirvraṇagranthiḥ | atrāvapāṭikādīnāṃ sādhyatayābhidhānāt kṛcchreṇa sidhyantītyanenāvapāṭikādayo dantaveṣṭāntā yojanīyāḥ; visarpāsthītyādinā tu yāpyamucyata iti yuktaṃ paśyāmaḥ |

### [24.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.24.9)

cikitsāvyatirekeṇa sādhyādīnāṃ svarūpādikamamāha—sādhyā yāpyatvamityādi | asādhyāśca ghnanti prāṇāniti kālāntaraprāṇaharāḥ sadyaḥprāṇaharā bhavanti |

### [24.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.24.11)

yāpye cikitsāphalamāha—prāptetyādi | prāpteti ucitā | viṣkambhaḥ sthūṇā | kriyāyāmiti samyakkriyāyām |

### [24.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.24.12)

ata ityādinā pratyākhyeyānāha | māṃsapiṇḍetyādinā udvṛttauṣṭhā ityantenaiko'sādhyavraṇaḥ | prasekinaḥ srāvabahulāḥ | aśvāpānaṃ vaḍavāyoniḥ, tena vaḍavāyonivadudvṛttauṣṭha ityarthaḥ | kecidityādinā aparo'sādhyaḥ | apara ityādinā aparaḥ | atra madhyonnatena tanupicchilāstrāvitvaṃ vaikalpikamasādhyalakṣaṇam | kecidityādinā durdarśanā ityantenāparaṃ lakṣaṇam | vasetyādinā aparam | atra vasādi pratyekaṃ doṣasamutthavraṇe'sādhyatālakṣaṇaṃ "vasāṃ medo'tha" ityādi ślokenāvadhāryate | pītāsitetyādinā aparam | ta evetyādinā aparam | gudavadanarūpobhayamārgābhyāṃ vraṇamukhe ca pūyarudhiranirvāhaṇaṃ niḥsaraṇaṃ jñeyam |  
kṣīṇetyādinā lakṣaṇāntaraṃ, sarvato gataya iti tvacādivraṇavāstudūṣakāḥ | aṇumukhā ityādinā kaṇṭhasthā ityantenā'paraḥ | atra śiraḥsthā vā kaṇṭhasthā vā | kṣīṇetyādinā aparo'sādhyo'rocakādiyuktaḥ | bhinne vetyādinā tridoṣaliṅgaprādurbhāvaḥ kāsaśvāsau vā; tanna kāsaśvāsābhyāṃ mastuluṅgadarśanamasādhyam |

### [24.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.24.13)

uktamarthaṃ ca kiñcicchlokenāha—vasāmityādi | vasā māṃsasnehaḥ | atrāgantoḥ sādhyatvamaduṣṭatvādvraṇadeśasya |

### [24.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.24.14)

sāmānyenaiva vikārāṇāmasādhyatālakṣaṇamāha—amarmetyādi | amarmopahite iti marmavarjite; deśe iti śarīrapradeśe, tasyaiva viśeṣaṇaṃ siretyādi | atrādiśabdaṃ luptamicchanti | tena snāvvādivarjite tvacīti labhyate, anyatra māṃsādau sirādīnāṃ vidyamānatvāt | vikāro yo'nuparyaitīti dhātvantareṇāvagāhate kuṣṭhavātaraktādistadasādhyalakṣaṇaṃ; taduktaṃ—"evaṃ kuṣṭhaṃ samutpannaṃ tvaci kālaprakarṣataḥ | krameṇa dhātūn vyāpnoti narasyāpratikāriṇaḥ” ( ni. a. 5 ) iti | anye tu vikāro'nuparyaitītyanena pratikriyākaraṇe'pi yathoktasukhasādhyadeśabhūto'pi vikāro'nuparyaiti vardhate taddbalavadadṛṣṭārabdhatayā asādhyalakṣaṇamiti vadanti, na hi yathoktadeśajātasya vikārasya balavadasādhyatākārakādṛṣṭaṃ vinā vṛddhiryukteti |

### [24.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.24.16)

sādhyasyāpyupekṣayā dhātvavagāhanenāsādhyatvaṃ darśayannāha—krameṇetyādi | upacayaṃ prāpta iti dhātvavagāhane hetugarbhaṃ viśeṣaṇam; upacayaścāpratīkārādeva jñeyaḥ | śanairityanena cireṇa samyagdhātvavasthānaṃ darśayati | atha tatra punaḥ punarbahudhauṣadhaṃ kasmāt sādhakaṃ na bhavatītyāha—sa sthiratvādityādi | sthiratvāditi acālyatvāt | sthiratva eva hetudvayaṃmahattvād dhātvanukramaṇena ceti | tatra balavatyapi vyādhau mahattvena mahādoṣatvaṃ, dhātvanukramaṇena tu gambhīratva-sthiratvānucchedyatvamucyate | etenāsādhyatvādevauṣadhavīryahananamatra jñeyam | etacca krameṇetyādinā vikāragatatayā'sādhyatvakāraṇatvaṃ yaduktaṃ tenāparasarvāsādhyeṣva'pi mahattvaṃ prābhāvikaṃ karmakṛtaṃ cāsādhyatākāraṇamatra jñeyam |

### [24.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.24.17)

kṣupakaḥ svalpabālavṛkṣaḥ |

### [24.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.24.21)

kṛtyākṛtyabhedamabhidhāya prakṛtasya śuddhasya tathā rohato rūḍhasya ca krameṇa lakṣaṇānyāhatribhirdoṣairityādi | doṣairiti doṣakāryaiḥ srāvavarṇādibhiḥ; kiṃvā doṣatrayakāryagandhādiviraheṇa na vātādidoṣatrayāṇāṃ kramaṇaṃ bhavati, śoṇitaṃ tu pittaliṅgatayaiva gṛhītamiti sūktaṃ-tribhirdoṣairiti | ye tu 'tribhirdvandvaiḥ' iti paṭhanti, tanmate'pi dvandvasya duḥkhakāraṇatayā doṣā eva dvandvā iti vyākhyeyaṃ; śītoṣṇādidvandvānāṃ tu bahutvena tritvenāgrahaṇāmiti tadvyākhyānaṃ neṣyate | śyāvauṣṭhatvamatra rohanmāṃsasya kaṣāyādiyogāt, na vātaduṣṭyā | vraṇarohanmāṃsāṅkurāḥ piḍakāḥ | avedana iti vātādivedanāśūnyatayā; sāmānyavraṇavedanā tu vraṇapraśame 'arujaṃ' ityanena vaktavyā vidyamānā'pyalpatayā na vyapadiśyate | sama iti nimnonnatarahitaḥ | rohadvraṇe kapotavarṇaḥ pāṇḍudhūsaraḥ | cipiṭikā carmacelikā, sā ca viśuṣyamāṇatvādeva vraṇasya bhavati | rūḍhalakṣaṇe rūḍhavartmānamiti rūḍhamāṃsaṃ, rūḍhavraṇasthānamiti yāvat | agranthiāmiti anucchūnadṛḍhamāṃsam | samatalamirita nimnonnatatayā samaṃ talena karasyeti samatalaḥ || 18-21 || iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne kṛtyākṛtyavidhirnāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ |  
23 ||

## Linked texts (1)

- [Suśrutasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.1) — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.24) · Pramāṇa
