The Compendium of Suśruta 26
Bhānumatī 26
- Language
- Sanskrit
26.2
pūrvādhyāye “snehasādhyāḥ śastrasādhyāśca” (sū. a. 24) ityuktaṃ, tatraitattantrasya śastrakarmaprādhānyāduktācchastrāgnikṣārādavaśiṣṭaśastrakarmaṇo'ṣṭavidhasya chedyāderupadarśanārthamaṣṭavidhaśastrakarmīyo'bhidhīyate |
26.3
tatra pūrvaṃ chedyakarmaṇa evāgre darśitatvāttadviṣayānevāha - chedyāstvityādi | kecidatra chedyādīñślokaiḥ paṭhanti | tilakālakaḥ kṣudrarogapaṭhito natu śūkadoṣoktaḥ, tasyāsādhyatvāt | carmakīlaḥ pāyupārśvavartī māṃsāṅkuraḥ | śleṣmajaścāma iti granthireva | kothaḥ pūtibhāvaḥ, sa ca māṃsādibhiḥ saṃbadhyate; māṃsakandī duruḍhavraṇe ucchrūnamāṃsam | uttamaśataponakau
26.4
bhedyā ityādi | anuśayīvidārike kṣudraroge | pramehapiḍakāḥ śarāvikādyā vakṣyamāṇāḥ | visarpāstathā granthayaścāditastraya iti uktāḥ pṛthak trayo vātādijāḥ | avamanthapuṣkarike śūkadoṣokte | tālupuppukaṭuṇḍikerīgilāyavo mukharoge | antaḥ pūyaṃ vā śalyaṃ yeṣāṃ te tathā | pañca medaḥsamutthānā iti galagaṇḍagranthyapacyarbudavṛddhayaḥ | aśmarīhetorvastiriti aśmarīvyatirekeṇa vastibhede maraṇamityarthaḥ |
26.5
lekhyeṣu catasro rohiṇya iti vātādiśoṇitajāḥ | vraṇasya netrasya ca vartma vraṇanetravartma | dantavaidarbhoṃ mukharoge | atrāpi māṃsocchrayādīnāṃ pacanāvasthāyāṃ lekhyalopadarśanārthaṃ vā (?), evamanyatrāpi vyākhyeyam |
26.6
vedhyeṣu vṛddhiḥ mūtravṛddhiḥ; udaraṃ dakodaram; evaṃ taccikitsādarśanāt sāmānyoktirapi viśeṣe vyavasthāpanīyā |
26.7
eṣyeṣu śalyameṣyamailpāsthtvāditītyartham |
26.8
āhāryeṣu kecit 'tisraḥ śarkarāḥ' iti paṭhanti; tenāśmarīśarkarā, dantaśarkarā, pādaśarkarā ca gṛhyante |
26.12
vistrāvyeṣu vāyuḥ saruja iti raktāvasecanena vāyuḥ saruja iti jñeyaḥ, pratyekaṃ vāyo rujāyāśca(ścā)srāvyatvāt | sauṣira-kaṇṭaka-śītādādayo mukharogāḥ; kaṇṭako jihvāgatakaṇṭakaḥ | auṣṭhyā iti oṣṭharogāḥ || 9-12 ||
26.13
sīvyeṣu sulikhitā iti “samaṃ likhet sulikhitaṃ likhenniravaśeṣata” (ci. a. 1) iti vakṣyamāṇalakṣaṇalikhitāḥ |
26.14
saṃprati chedayādisaptakarmaṇāṃ pūrvameva prapañcenoktatvādavaśiṣṭaṃ sīvyaṃ prapañcena darśayannāha— śirolalāṭetyādi | vātanirvāhiṇo nirgacchadvātāḥ | ākṛṣyeti saṃlagnamasthyādi, asaṃlagnamapohma, sahajalaṃ tu balādutkṛtya | snāyusūtravālādibhiryathāyogyatayā sīvyediti yojyam | aśmantako'mloṭakasadṛśo vṛkṣaḥ, valkalairiti valkalatantubhiḥ | sūcyo vakṣyanta iti pūrvoktamatamāha—sūcyastisra ityādi | tryasratvaṃ bṛhattvaṃ ca māṃsalāvakāśasya dūravedhyatvāt, sandhvādīnāmalpavedhyatayā vṛttatvamalpatvaṃ ca, pakvāśayādāvantaḥpraveśakatayā vakrā | yathā sphuṭitaṃ vastraṃ sūcikā saṃdadhāti, tathā tunnasevanī; vellitabandhavadvellitakam; ṛjugranthisadṛśo bandho yasmin sevane tadṛjugranthibandhanam |
26.15
pūrvoktaṃ saṃgrahaṃ sukhagrahaṇāya ślokenāha—dūra ityādi | dūratvaṃ cātra gāmbhīryeṇāpi jñeyam | tena caturvidhasyāpi doṣa ukto bhavati | viluñcanaṃ chedaḥ |
26.16
sīvanottarakarmāha-samyagityādi | atra vraṇarohe krameṇa sūtracchedo'pi jñeyaḥ | yaduktaṃ bhoje-“yadā manyeta saṃśliṣṭāṃ peśyāṃ peśīṃ tvacā tvacam | tadā bandhanamekaṃ dve trīṇi vā mokṣayet kramāt”-iti |
26.17
saṃkhyeyanirdeśādeva saṃkhyāyāṃ siddhāyāṃ 'etadaṣṭavidhaṃ' iti vacanaṃ carakoktādhikaśastrakarmanirāsārtham | cikitsiteṣu vistaro yathāprakaraṇaṃ karmaṇāṃ bhaviṣyati |
26.18
atra sāmānyena vyāpadamāha-hīnetyādi |
26.20
hīne kāraṇamāha-ajñānetyādi | jānannapi ciramāturasya pravarttanaṃ pradarśya vaidye'pekṣā bhavatviti lobhāt, ahitavākyaṃ śatruvacanaṃ, pramoho jñānavato'pi karmasamaye saṃmohaḥ | aparairiti vyagratvādibhiḥ | tamiti aśeṣavikārakārakam || 19-20 ||
26.21
atiśastrayogamāha-tadevetyādi | atrāpyajñānādi kāraṇaṃ yojyam | yadyapyaticchedyaṃ tvaṃmāṃsādi tathā'pi tacchede na vyāpanmahatī bhavatīti tannodāhṛtam | mūrkhaprayuktamityatra śastramiti saṃbandhaḥ |
26.23
tatra marmakṣaṇane sāmānyalakṣaṇamāha-bhrama ityādi | pramoho buddhisaṃmohaḥ | mūrcchā tu niśceṣṭatā | daśārdhasaṃkhyeṣviti pañcasu sirāsnāyusandhyasthimāṃsamarmasu |
26.27
sirākṣataliṅge yathoktāniti śoṇitavarṇanīyoktāñchirorogān | kaubjyamityādi | snāyuviddhamityatra tamiti karmāntarasyāpyupalakṣaṇam | evamasthividdhamapi vyākhyeyam | sandhyakṣatalakṣaṇaṃ śothātivṛddhirityādi | etadevāmarmasandhyādikṣatalakṣaṇam || 24-27 ||
pūrvoktasāmānyakṣatalakṣaṇasahitaṃ pratyekaṃ sandhyādimarmakṣatalakṣaṇamatideśanāha-yathāsvamityādi ||-
26.28
avaśiṣṭamāṃsamarmakṣataviśeṣalakṣaṇamāha-pāṇḍurityādi |
26.29
ātmānamityādi ātmacchedadoṣāviṣkaraṇam | jaghanyakārīti ninditakarmakārī | ātmahanam ātmahiṃsakam |
26.30
tiryakchede doṣāḥ pūrvamudāhṛtā iti agropaharaṇīye "tatra bhrugaṇḍa" ityādinā "māṃsakandīprādurbhāvaśca" (sū. a. 5) ityantena |
26.33
pūrvamajñānetyādinā vaidyadoṣe lobhāhitavākye jñānavato'pyāṃturasya vyāpattikāraṇatayokte, tayoḥ sarvaṃ ca vaidyasya parihartavyatāmāha-mātaramityādi || 30-33 ||
26.34
uktacchedyādikarmaṇāṃ viṣayaviśeṣe melakaviśeṣānāha - karmaṇetyādi | atrāpiśabdāt pañcādikarmamelako'pi kvacidbhavatīti sūcayati | anye tu kṣāro'gniśceti pūrvamuktaḥ, etaccoktaṃ śastrakarma tṛtīyaṃ, caturthaṃ snehādīti catuṣṭaye karmaṇā kaścidekenetyādinā nirdeśa iti vadanti | chedyādikarmajātīyatayā tu snehasvedādiṣvapyayaṃ granthārthaḥ sūcayatīti yuktam |
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne'ṣṭavidhaśastrakarmīyo nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit