Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 26

Bhānumatī 26

Language
Sanskrit

26.2

pūrvādhyāye “snehasādhyāḥ śastrasādhyāśca” (sū. a. 24) ityuktaṃ, tatraitattantrasya śastrakarmaprādhānyāduktācchastrāgnikṣārādavaśiṣṭaśastrakarmaṇo'ṣṭavidhasya chedyāderupadarśanārthamaṣṭavidhaśastrakarmīyo'bhidhīyate |

26.3

tatra pūrvaṃ chedyakarmaṇa evāgre darśitatvāttadviṣayānevāha - chedyāstvityādi | kecidatra chedyādīñślokaiḥ paṭhanti | tilakālakaḥ kṣudrarogapaṭhito natu śūkadoṣoktaḥ, tasyāsādhyatvāt | carmakīlaḥ pāyupārśvavartī māṃsāṅkuraḥ | śleṣmajaścāma iti granthireva | kothaḥ pūtibhāvaḥ, sa ca māṃsādibhiḥ saṃbadhyate; māṃsakandī duruḍhavraṇe ucchrūnamāṃsam | uttamaśataponakau

26.4

bhedyā ityādi | anuśayīvidārike kṣudraroge | pramehapiḍakāḥ śarāvikādyā vakṣyamāṇāḥ | visarpāstathā granthayaścāditastraya iti uktāḥ pṛthak trayo vātādijāḥ | avamanthapuṣkarike śūkadoṣokte | tālupuppukaṭuṇḍikerīgilāyavo mukharoge | antaḥ pūyaṃ vā śalyaṃ yeṣāṃ te tathā | pañca medaḥsamutthānā iti galagaṇḍagranthyapacyarbudavṛddhayaḥ | aśmarīhetorvastiriti aśmarīvyatirekeṇa vastibhede maraṇamityarthaḥ |

26.5

lekhyeṣu catasro rohiṇya iti vātādiśoṇitajāḥ | vraṇasya netrasya ca vartma vraṇanetravartma | dantavaidarbhoṃ mukharoge | atrāpi māṃsocchrayādīnāṃ pacanāvasthāyāṃ lekhyalopadarśanārthaṃ vā (?), evamanyatrāpi vyākhyeyam |

26.6

vedhyeṣu vṛddhiḥ mūtravṛddhiḥ; udaraṃ dakodaram; evaṃ taccikitsādarśanāt sāmānyoktirapi viśeṣe vyavasthāpanīyā |

26.7

eṣyeṣu śalyameṣyamailpāsthtvāditītyartham |

26.8

āhāryeṣu kecit 'tisraḥ śarkarāḥ' iti paṭhanti; tenāśmarīśarkarā, dantaśarkarā, pādaśarkarā ca gṛhyante |

26.12

vistrāvyeṣu vāyuḥ saruja iti raktāvasecanena vāyuḥ saruja iti jñeyaḥ, pratyekaṃ vāyo rujāyāśca(ścā)srāvyatvāt | sauṣira-kaṇṭaka-śītādādayo mukharogāḥ; kaṇṭako jihvāgatakaṇṭakaḥ | auṣṭhyā iti oṣṭharogāḥ || 9-12 ||

26.13

sīvyeṣu sulikhitā iti “samaṃ likhet sulikhitaṃ likhenniravaśeṣata” (ci. a. 1) iti vakṣyamāṇalakṣaṇalikhitāḥ |

26.14

saṃprati chedayādisaptakarmaṇāṃ pūrvameva prapañcenoktatvādavaśiṣṭaṃ sīvyaṃ prapañcena darśayannāha— śirolalāṭetyādi | vātanirvāhiṇo nirgacchadvātāḥ | ākṛṣyeti saṃlagnamasthyādi, asaṃlagnamapohma, sahajalaṃ tu balādutkṛtya | snāyusūtravālādibhiryathāyogyatayā sīvyediti yojyam | aśmantako'mloṭakasadṛśo vṛkṣaḥ, valkalairiti valkalatantubhiḥ | sūcyo vakṣyanta iti pūrvoktamatamāha—sūcyastisra ityādi | tryasratvaṃ bṛhattvaṃ ca māṃsalāvakāśasya dūravedhyatvāt, sandhvādīnāmalpavedhyatayā vṛttatvamalpatvaṃ ca, pakvāśayādāvantaḥpraveśakatayā vakrā | yathā sphuṭitaṃ vastraṃ sūcikā saṃdadhāti, tathā tunnasevanī; vellitabandhavadvellitakam; ṛjugranthisadṛśo bandho yasmin sevane tadṛjugranthibandhanam |

26.15

pūrvoktaṃ saṃgrahaṃ sukhagrahaṇāya ślokenāha—dūra ityādi | dūratvaṃ cātra gāmbhīryeṇāpi jñeyam | tena caturvidhasyāpi doṣa ukto bhavati | viluñcanaṃ chedaḥ |

26.16

sīvanottarakarmāha-samyagityādi | atra vraṇarohe krameṇa sūtracchedo'pi jñeyaḥ | yaduktaṃ bhoje-“yadā manyeta saṃśliṣṭāṃ peśyāṃ peśīṃ tvacā tvacam | tadā bandhanamekaṃ dve trīṇi vā mokṣayet kramāt”-iti |

26.17

saṃkhyeyanirdeśādeva saṃkhyāyāṃ siddhāyāṃ 'etadaṣṭavidhaṃ' iti vacanaṃ carakoktādhikaśastrakarmanirāsārtham | cikitsiteṣu vistaro yathāprakaraṇaṃ karmaṇāṃ bhaviṣyati |

26.18

atra sāmānyena vyāpadamāha-hīnetyādi |

26.20

hīne kāraṇamāha-ajñānetyādi | jānannapi ciramāturasya pravarttanaṃ pradarśya vaidye'pekṣā bhavatviti lobhāt, ahitavākyaṃ śatruvacanaṃ, pramoho jñānavato'pi karmasamaye saṃmohaḥ | aparairiti vyagratvādibhiḥ | tamiti aśeṣavikārakārakam || 19-20 ||

26.21

atiśastrayogamāha-tadevetyādi | atrāpyajñānādi kāraṇaṃ yojyam | yadyapyaticchedyaṃ tvaṃmāṃsādi tathā'pi tacchede na vyāpanmahatī bhavatīti tannodāhṛtam | mūrkhaprayuktamityatra śastramiti saṃbandhaḥ |

26.23

tatra marmakṣaṇane sāmānyalakṣaṇamāha-bhrama ityādi | pramoho buddhisaṃmohaḥ | mūrcchā tu niśceṣṭatā | daśārdhasaṃkhyeṣviti pañcasu sirāsnāyusandhyasthimāṃsamarmasu |

26.27

sirākṣataliṅge yathoktāniti śoṇitavarṇanīyoktāñchirorogān | kaubjyamityādi | snāyuviddhamityatra tamiti karmāntarasyāpyupalakṣaṇam | evamasthividdhamapi vyākhyeyam | sandhyakṣatalakṣaṇaṃ śothātivṛddhirityādi | etadevāmarmasandhyādikṣatalakṣaṇam || 24-27 ||
pūrvoktasāmānyakṣatalakṣaṇasahitaṃ pratyekaṃ sandhyādimarmakṣatalakṣaṇamatideśanāha-yathāsvamityādi ||-

26.28

avaśiṣṭamāṃsamarmakṣataviśeṣalakṣaṇamāha-pāṇḍurityādi |

26.29

ātmānamityādi ātmacchedadoṣāviṣkaraṇam | jaghanyakārīti ninditakarmakārī | ātmahanam ātmahiṃsakam |

26.30

tiryakchede doṣāḥ pūrvamudāhṛtā iti agropaharaṇīye "tatra bhrugaṇḍa" ityādinā "māṃsakandīprādurbhāvaśca" (sū. a. 5) ityantena |

26.33

pūrvamajñānetyādinā vaidyadoṣe lobhāhitavākye jñānavato'pyāṃturasya vyāpattikāraṇatayokte, tayoḥ sarvaṃ ca vaidyasya parihartavyatāmāha-mātaramityādi || 30-33 ||

26.34

uktacchedyādikarmaṇāṃ viṣayaviśeṣe melakaviśeṣānāha - karmaṇetyādi | atrāpiśabdāt pañcādikarmamelako'pi kvacidbhavatīti sūcayati | anye tu kṣāro'gniśceti pūrvamuktaḥ, etaccoktaṃ śastrakarma tṛtīyaṃ, caturthaṃ snehādīti catuṣṭaye karmaṇā kaścidekenetyādinā nirdeśa iti vadanti | chedyādikarmajātīyatayā tu snehasvedādiṣvapyayaṃ granthārthaḥ sūcayatīti yuktam |
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne'ṣṭavidhaśastrakarmīyo nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ |

Linked texts (1)