The Compendium of Suśruta 3
Bhānumatī 3
- Language
- Sanskrit
3.2
upanītena śāstramadhyetavyamiti tadanantaramadhyayanasaṃpradānīyaḥ |
3.3
adhyayanasyādhyetavyaśāstrakramādhīnatvādadhyetavyaśāstrārthakrame vaktavye sūtritaṃ mūlakramamanuvadati—prāgityādi | sūtrasthānādiṣvadhyāyasaṃkhyāṃ niyamayati—tatretyādinā |
3.12
vedotpattirityādinā sūtrasthānādhyāyānāha | eṣāṃ cādhyāyānāṃ saṃbandha iha duradhigamatvānnocyate; pratyadhyāyamevādhyāyarthapratītyā sukhajñānatayā saṃbandho vyākaraṇīyaḥ | ekatraivādhyāyasaṃgraheṇa sukhaṃ śāstrārthasmaraṇaṃ bhavatītyadhyāyasaṃgrahakaraṇaṃ śāstreṣvanyeṣvapi carakādiṣu kṛtam | sūtrasthānaniruktimāha-sūcanādityādi | sūcanamekadeśenoktenānuktagrahaṇaṃ, yathā-sthāvarebhyaśca svarasādyāḥ prayojanavanta ityatrādyaśabdena kaṇṭakabhasmādayaḥ sūcyante | sūtraṇaṃ saṃkṣepeṇa sarvārthābhidhānaṃ, yathā “tadduḥkhasaṃyogā vyādhayaḥ” (sū. a. 1) iti, anena lakṣaṇena sarvavyādhyabhidhānam | smaraṇaṃ pratītāthārdarthagatilabhyamānaṃ, yathā“auṣadhagrahaṇād dravya-rasa-vīrya-vipākānāṃmādeśaḥ” (sū. a. 1) iti | atra hi auṣadhaṃ rasādīn pratyākhyāya na bhavatīti rasādilābhaḥ | ṣaṭcatvāriṃśadadhyāiyamiti pūrvoktaniyemanam || 4-12 ||
3.14
hetulakṣaṇanirdeśāditi atra hetugrahaṇena bāhyarukṣādyāntaravātādihetugrahaṇaṃ, lakṣaṇaśabdena pūrvarūparūpopaśayasaṃprāptayo'bhidhīyante | yadyapi heturapi vyādhiparīkṣāyāṃ liṅgaṃ bhavati, tathā'pi tasya vyādhigamakatvādviśiṣṭaṃ vyādhijanakatvamapyastīti pṛthak pāṭhaḥ | niḥpūrvāddiṃśeḥ pṛṣodarāditvātridānasiddhirityeke, nirdeśadityarthakathanamātramityanye, 'nidīyate niścīyate vyādhiraneneti nidānam' iti niruktirbhavati |
3.17
śārīrāṇītipadenaiva śarīrapratipādakatayā bhūtānīti śārīrāṇi | ata evoktaṃ-vijñānārthaṃ śarīrasyeti | bhiṣajāṃ śarīrajñānaṃ viśuddhaśukrārtavajanyatayā marmadhamanyādivibhāgeno-
payuktaṃ, yogināmapītyanenāvyaktajanyatādirūpeṇa jñānaṃ mokṣopayuktatvādupakāri yoginām; etaccānuṣaṅgaprayojanaṃ śāstrasya bahuviṣayatayā prāśastyopadarśanārtham || 15-17 ||
3.26
cikitsitasya vyavahārārthaṃ paryāyānāha—prāyaścittamityādi | prāyaścittavad vyādhiśamakatvāt ; prāyaścittaṃ hi vyādhyārambhakādharmakṣayād vyādhipraśamaṃ karoti, evaṃ cikitsitamapi daivayuktivyapāśrayaṃ hetuvyādhiviparītatvād vyādhipraśamaṃ karoti | tasya nirdeśāditi cikitsitasya nirdeśāt || 18-26 ||
3.28
viṣabheṣajakalpanādityanenātra viṣabheṣajakalpanāyāmeva kalpaśabdaḥ samayasiddha iti darśayati; na tu yathā carake vamana-virecana-bheṣajakalpanāyāṃ kalpaśabdaḥ |
pañcasthānakaṃ tantramupasaṃharati-sarvaiśamityādi| sarvaiśaśabdārthastu prathamādhyāya eva vyākṛtaḥ ||
3.34
kramāgatamuttaratantramāha-ataḥ paramityādi | svanāmnaiveti sva-svanāmnā śālākyatantrakumāratantramityādināmnā vaktavyamityarthaḥ; anye tu svanāmnā ityuttaratantramiti nāmneti vyākhyānayanti | saṃpratyuttaratantraprathamādhyāyasya aupadravikasya niruktyā śalyasyottaratantre saṃbandhaṃ darśayannāha-adhikṛtyetyādi | upadravāniti vraṇopadravānuttaratantrapratipādyān rogān | tasyāgryatvāditi uttaratantrapradhānatvāt | prādhānyaṃ ca śalyatantrābhidheyavraṇaprayojakopadravavivecakatvāt | ayaṃ copadravaśamakatayā uttaratantrasaṃbandho vidyamānatayā darśito bhavati, nānyaitantrasaṃbandhaṃ niṣedhayati | tena “yat kiṃcidābādhakaraṃ tat sarvaṃ śalyasaṃjñitam” ityādivakṣyamāṇottaratantrasaṃbandho na virudhyate || 29-34 ||
3.37
tathā'ndhāyā ityandhapūtanāyāḥ | śārīreṣu ca kīrtitamiti kumāratantrābhidheyaṃ garbhāvakrānti-pratimāsavidhi-jātakarmādi bahu śārīrasthāne kīrtitam || 35-37 ||
3.40
kāyacikitsāyāḥ śeṣamityanena kuṣṭhamehādikāyacikitsāviṣayaḥ śalyaviṣayatayā kīrtitaścikitsite iti darśayati || 38-40 ||
3.42
tantrabhūṣaṇā iti sarvatantrānugatatvaṃ darśayati |
3.43
uttaratantraniruktau śreṣṭhatvāduttaramiti śreṣṭhavācitvāduttaraśabdasyetyarthaḥ | śreṣṭhatve eva hetuḥ—bahvarthasaṃgrahācchreṣṭhamiti | uttaraṃ vā'pi paścimamiti paścādabhidhīyamānam |
3.45
bahvarthasaṃgrāhakatvamevottaratantrasyāha—śālākyamityādi | athāpareṣāṅgānāmanuktatvāt kathamaṣṭāṅgamidaṃ tantramityāha—vājīkaramityādi | śalyajñānaṃ samantata iti pañcasvapi sthāneṣu; kiṃvā kṛtsne eva tantre śalyajñānaṃ, yaduktaṃ “yat kiṃcidbādhākaraṃ tat sarvaṃ śalyasaṃjñitam | vyāptānyaṅgānyato'nena śalyajñānena bhūriṇā ||” iti |
3.46
vidhineti padaṃ yuñjānā ityanena ca saṃbadhyate | tena vidhineti karmadarśanānantaraṃ vidhivadyojanaṃ ca darśayati |
3.47
etadeva sphorayati—etaddhītyādi |
3.48
kevalaśāstrajñadoṣamāha—yastvityādi |
3.49
kevalakarmajñadoṣamāha—yastu karmasvityādi | dhāṣṭryāditi vaidyasāṃnidhyadṛṣṭakarmatādijanitaprāgalbhyāt | vadhaṃ carcchati rājata iti evaṃbhūtavaidyasya lokakaṇṭakasya vyāghrāderiva rājñā vadhaḥ kartavya ityarthaḥ |
3.50
ajñavaidyāvubhau nidarśanena darśayati—ubhāvityādi | ubhāvetāviti anipuṇau dvāviti samarthanīyau | kiṃvā etau sarvato jñāne anipuṇau, āṅpūrvādinaḥ ktini rūpam | ardhavedadharāviti śāstrajñāna-karmajñānarūpatvādāyurvedasya ekaikajñānādardhavedadharau | punaretāviti parito gatau |
3.51
amṛtakalpamapyajñopahitaṃ viṣavadbādhakaṃ bhavatīti darśayannāha—oṣadhya ityādi | śastrādidṛṣṭāntatrayaṃ kasyacit kiṃcit prasiddhaṃ bhaviṣyatīti kṛtvā; kiṃvā śastravanmarmacchedaṃ kṛtvā kiṃcinmārayati, kiṃcidvajravajjhaṭiti mārayati, kiṃcidviṣavat saṃjñānāśaṃ kṛtvā mārayatīti darśayati | ajñairiti śāstrakarmānabhijñaiḥ |
3.53
ekadeśe'pi karmānabhijñanindāmāha—chedyādiṣvityādi | chedyādi śastrāgnikṣārādi karma | snehādi sneha-sveda-vamana-virecanādikarma | yastūbhayajña iti śāstrajñaḥ karmajñaścocyate,
dvayorapi pārśvayośca dvicakaḥ; tena catuścakraḥ prasiddhaḥ syandano bhavati | kiṃvā 'chedyādiṣvanabhijñā ye' ityādi ( bahuvacanāntaḥ ) pāṭhaḥ |
3.54
saṃprati prakṛtamāha-atha vatsetyādi | vatsa iti prakṛtaśiṣyasuśrutasaṃbodhanam, athetyupanayanasya tathā triḥkartavyānantarye | śucitvādayastvadvārā dṛṣṭena vā'dhyayanopakāri vyaktameva | upasthitāyeti vidhivat samīpasthitāya | yathāśaktīti hīnaśaktaye padaṃ, madhyamaśaktaye pādam, uttamaśaktaye ślokamupadiśet | pādaśabdena ca ślokapāda ucyate | yatra tu yuktakagranthastatrāpi ślokapādaparimāṇo grantho jñeyaḥ | evaṃ ślokaśabdo'pi prāyo dvātriṃśadakṣaramātravākyaṃ grāhayati | krameṇānusaṃdheyā iti stokaṃ stokaṃ gṛhītaṃ punarekīkṛtya paṭhanīyam | ghaṭayanniti śiṣyaṃ ghaṭayituṃ yojayan | adrutamiti drutaṃ sannikṛṣṭavarṇaṃ, tadviparītam | avilambitaṃ nātivilambitam | aśaṅkitamityanenābhayoccāraṇaṃ gadgadādidoṣavatpāṭhanirāsārtham | ananunāsikamiti ṅañaṇanamādīnananunāsikāṃstyaktvā jñeyam | apīḍitamiti prayatne tālvādikaraṇairapīḍitam | akṣidhruvābhinayo gurusamakṣamatininditatvānna kāryaḥ | susaṃskṛtamiti anusvāravisarjanīyādisahitaṃ śāstraṃ paṭhet | na cetyādinā paṭhatorguruśiṣyayormadhye kasyacidgamanamadharmavaśādantarāyakaraṃ niṣedhayati |
3.56
śāstrāntagamanahetūn guṇānāha - śucirityādi | guruparatvādguruḥ prasanno yatnenādhyāpayati | tandrā indriyasammohaḥ | vāksauṣṭhavaṃ samyagvākyapratipādakatvam | arthavijñānaṃ vākyārthatattvajñānam | prāgalbhyāt kṛcchrānapi rogān sādhayituṃ sotsāho bhavati | karmanaipuṇyaṃ snehādikarmābhijñatvam | tadabhyāsa iti karmābhyāse | etacca karmanaipuṇyahetutayopāttaṃ; kiṃvā karmanaipuṇyaṃ karmasamyakprayogaḥ, tadabhyāsastu karmanaipuṇyasthairyārtham | siddhāviti sādhyasādhane, etena kṛtsnasādhyāvarodhaḥ; siddhau vā phalarūpāyām; iyameva yatnāyattasādhanacikitsausamīcīnatve yatnaṃ kārayati | cakārau parasparasamuccaye |
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne'dhyayanasaṃpradānīyo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit