<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.39 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [Suśrutasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › [Bhanumati](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani) › 39

# The Compendium of Suśruta 39

Bhānumatī 39

- **Language:** Sanskrit

### [39.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.39.2)

miśrake bheṣajadravyamuktaṃ, dravyasaṃgrahaṇīyādau ca vaktavyaṃ, tacca praśastabhūmijātameva kāryakaraṃ bhavati, ato bheṣajagrahaṇārthaṃ praśastāpraśastabhūmivibhāgīyo'bhidhīyate | bhūmivibhāgopadarśanādhikāreṇa cānyadapi jantujagdhatvādibheṣajaguṇavarṇanamiha bhaviṣyati |  
śvabhrādibhiḥ pratyekamanupahataśabdaḥ saṃbadhyate | śvabhraḥ sthūlagartaḥ, viṣamo vaiṣamyaṃ nimnonnatatvamiti yāvat, sikatā vālukā | śvabhrādayaścālpavīryapratipādakatayā bheṣajopaghātakāḥ, valmīkādayastu aprāśastyenāpraśastāḥ, aprāśastyaṃ ca teṣāṃ vacanādevonnīyate| yā tu rasāyane "śvetakāpotī valmīkopari praśastā" ( ci. a. 30 ) iti vaktavyaṃ, tat pratiniyatauṣadhiviṣayamapavādarūpaṃ vacanam | sthireti anavanatā | sameti sādhāraṇaguṇayuktā, nimnonnatatvarahitā vā | pūrvaṃ tu saṃnihitabhūmivaiṣamyamupaghātakamuktam, idaṃ tu bheṣajadeśa eva samalamucyate | ātapapavanāvatiyogenopaghātakau; toyasaṃbandho'tijalasaṃbandhaḥ | ekarasamiti vṛkṣāntarānakrāntam | avagāḍhamūlamiti anuttānamūlam |

### [39.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.39.4)

viśeṣatastvityādinā bhūmiparīkṣāviśeṣaḥ kathyate | ayaṃ ca vakṣyamāṇo viśeṣaḥ "pṛthivīguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau virecanadravyāṇyādadīta" ityādau prayojanavān | sthireti kaṭhinā | gurvī guruguṇayuktā | khaguṇabhūyiṣṭheti bhūguṇabhūyiṣṭhā | nānāvarṇeti tejaso nānāvarṇakāraṇatvāt | prarohaḥ aṅkuraḥ, sa ca tṛṇādīnām | rāsabho gardabhaḥ | avyaktarasaṃ jalaṃ yasyāṃ sā tathā |

### [39.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.39.5)

ekīyamatamupanyasya dūṣayannāha—tatra kecidityādi | dūṣaṇahetumāha-saumyāgneyatvājjagata iti | evaṃ manyate— dvividhaṃ vā jagat; auṣadhadravyamapi kiṃcitsaumyaṃ kiṃciccāgneyaṃ; tena yatsaumyaṃ tatsaumyaguṇātirikteṣu saumyeṣu ṛtuṣu saṃpūrṇavīryatayā grāhyam, evamāgneyamāgneyeṣu sarvathā mūlādyaṅgairagrāhyam | yattu grīṣmādau mūlādigrahaṇaṃ, tadanupapattikatvādasādhu | etadeva vyākaroti—tatra saumyetyādi | saumyānāṃ saumyartugrahaṇe guṇātiśeṣaṃ varṇayan samānanyāyatayā somaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ saumyauṣadhagrahaṇaṃ darśitavān | śītatarāṇi ceti cakārād gurutarāṇi ceti boddhavyam | etena śeṣaṃ vyākhyātamiti uṣṇānyauṣadhāni uṣṇeṣu ṛtuṣu agniguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau kaṭutarāṇi rūkṣatarāṇi uṣṇatarāṇi ca bhavantītyarthaḥ | atra kecid bhūmipravibhāgārthaṃ ślokena paṭhanti; yathā- "gandhavarṇarasopetā ṣaḍvidhā bhūmirucyate | atra ṣaḍvidheti ṣaḍrasabhedāt | tasmādbhūimasvabhāvena vījinaḥ ṣaḍrasāyutāḥ || avyaktaḥ kila toyasya raso niścayaniścitaḥ || rasaḥ sa eva cāvyakto vyakto bhūmirasādbhavet | sarvalakṣaṇasaṃpannā bhūmiḥ sādhāraṇā smṛtā || dravyāṇi tatra yāni syustadguṇāni viśeṣataḥ | viruddhairaparāmṛṣṭaṃ gandhavarṇarasādibhiḥ | navaṃ dravyaṃ purāṇaṃ vā grāhyameva vinirdiśet" iti |  
atra rasādibhirityādiśabdācchabdasparśayorgrahaṇaṃ, tena pṛthivyāḥ pañcaguṇatvena tatkāryaṃ dravyamapi pañcaguṇaṃ saṃbhavati |

### [39.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.39.6)

saṃprati viśeṣataḥ pṛthivīguṇotkṛṣṭatvādinoktaṃ bhūmipravibhāgamauṣadhaviśeṣagrahaṇe viniyojayannāha—pṛthivyambuguṇetyādi | virecanamadhobhāgaṃ, tadadhogāmipṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ balavattaraṃ bhavati | anilāgnī tūrdhvagau, tena tadguṇabhūyiṣṭhāyāmūrdhvagaṃ vamanaṃ balavattaraṃ bhavati | ubhayorvamanavirecanayoranuguṇāḥ pṛthivyambvanilānalaguṇā ityarthaḥ | ubhayatobhāgaharāṇi vamanavirecanakarāṇi arkakṣīrādīni | ākāśasya sarvagatatvena śamanauṣadhakāritvaṃ, śamanaṃ hi sarvagataṃ doṣaṃ tatraiva kṣapayati | saṃśamanaṃ ca yadyapi vātādīnāṃ tadviparītaireva snigdhamadhurādibhiḥ(toyodyudrekakāryaiḥ) kriyate, tathā'pi saṃśamanatvaṃ yattanmadhurādhāradravyasya daśamūlādestadākāśaguṇamāśritya bhavati, saṃśamanarūpatāyā ākāśakāryatvāt; yadā tu saṃśamanatvamākāśakāryaṃ na bhavati dravye, tadā madhuratvādiguṇayoge'pi yathābhūtodrekamadhobhāgaharatvādi bhavatīti āgamādavasīyate |

### [39.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.39.8)

sarvāṇi cābhinavānītyatra balavattarāṇi bhavantītyanuvartate; abhinavatvamiha saṃpūrṇavīryatākālatvaṃ; tena yattu mūlake bilve vā bālāvasthāyāmeva praśastatvaṃ, tatra tadavasthāgṛhītamevābhinavatvaṃ jñeyam | abhinavatāyavādaviṣayamāha—anyatretyādi | yattu mūlakaśamīdhānyānāṃ purāṇatvaṃ guṇo'bhidhātavyaḥ, tat susthavṛtte āhāre ca, bheṣaje tu teṣāmapi navatvaṃ praśastaṃ; kiṃvā dhānyamapi vacanāntarāt purātanameva madhvādivad grāhyam | amumevārthaṃ ślokena bhojavacanapaṭhitamatrāpi paṭhanti—viḍaṅgamityādi | doṣavarjitamiti krimyādidoṣavarjitam |

### [39.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.39.9)

gopālā ityādi | tāpasā iha vānaprasthāḥ, anye vanacāriṇo'japādayaḥ; mūlānyāharanti kāryārthamānayanti bhakṣayanti ceti mūlāhārāḥ | bheṣajavyakkiriti bheṣajākāranāmajñānaṃ, yaduktaṃ carake—“oṣadhīrnāmarūpābhyāṃ jānate hyajapāvane” ( ca. sū. a. 1) ityādi | tathā nāmajñānaṃ nighaṇṭuśāstrāt, rasavīryaguṇadvārā tu bheṣajavyaktiḥ śāstrādeva jñeyā |

### [39.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.39.14)

sarvāvayavasādhyeṣbityādiślokaṃ kecit paṭhanti, ayaṃ ca ślokaḥ pūrvoktamūlādigrahaṇakālaniyamabādhakaḥ ślokaprastāvādatra paṭhyate | tatra sarvo vidhīyata iti sarva eva kālaḥ palāśalavaṇārthaṃ sarvāṅgagṛhyamāṇapalāśe gṛhyate; yadi hi kālaniyamenāṅgagrahaṇaṃ tadā militavṛkṣagrāhakaḥ kālo nāstīti tatprayogo na syāt || 10-14 ||

### [39.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.39.15)

vayaḥsthānāmiti taruṇānāṃ, bālavṛddhayostu asaṃpūrṇākṣīṇadhātutvādapraśastatvam | kṣīrādīnāṃ grahaṇakālamāha—kṣīretyādi |

### [39.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.39.16)

gṛhītauṣadhasthāpanopāyamāha—plotetyādi | phalakaṃ kāṣṭhapaṭṭam | praśastāyāmiti pūrvasyāmuttarāyāṃ vā |  
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne bhūmipravibhāgīyo nāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ |  
37 ||

## Linked texts (1)

- [Suśrutasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.38.1) — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.39) · Pramāṇa
