<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.3 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [Suśrutasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › [Bhanumati](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani) › 3

# The Compendium of Suśruta 3

Bhānumatī 3

- **Language:** Sanskrit

### [3.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.3.2)

upanītena śāstramadhyetavyamiti tadanantaramadhyayanasaṃpradānīyaḥ |

### [3.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.3.3)

adhyayanasyādhyetavyaśāstrakramādhīnatvādadhyetavyaśāstrārthakrame vaktavye sūtritaṃ mūlakramamanuvadati—prāgityādi | sūtrasthānādiṣvadhyāyasaṃkhyāṃ niyamayati—tatretyādinā |

### [3.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.3.12)

vedotpattirityādinā sūtrasthānādhyāyānāha | eṣāṃ cādhyāyānāṃ saṃbandha iha duradhigamatvānnocyate; pratyadhyāyamevādhyāyarthapratītyā sukhajñānatayā saṃbandho vyākaraṇīyaḥ | ekatraivādhyāyasaṃgraheṇa sukhaṃ śāstrārthasmaraṇaṃ bhavatītyadhyāyasaṃgrahakaraṇaṃ śāstreṣvanyeṣvapi carakādiṣu kṛtam | sūtrasthānaniruktimāha-sūcanādityādi | sūcanamekadeśenoktenānuktagrahaṇaṃ, yathā-sthāvarebhyaśca svarasādyāḥ prayojanavanta ityatrādyaśabdena kaṇṭakabhasmādayaḥ sūcyante | sūtraṇaṃ saṃkṣepeṇa sarvārthābhidhānaṃ, yathā “tadduḥkhasaṃyogā vyādhayaḥ” (sū. a. 1) iti, anena lakṣaṇena sarvavyādhyabhidhānam | smaraṇaṃ pratītāthārdarthagatilabhyamānaṃ, yathā“auṣadhagrahaṇād dravya-rasa-vīrya-vipākānāṃmādeśaḥ” (sū. a. 1) iti | atra hi auṣadhaṃ rasādīn pratyākhyāya na bhavatīti rasādilābhaḥ | ṣaṭcatvāriṃśadadhyāiyamiti pūrvoktaniyemanam || 4-12 ||

### [3.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.3.14)

hetulakṣaṇanirdeśāditi atra hetugrahaṇena bāhyarukṣādyāntaravātādihetugrahaṇaṃ, lakṣaṇaśabdena pūrvarūparūpopaśayasaṃprāptayo'bhidhīyante | yadyapi heturapi vyādhiparīkṣāyāṃ liṅgaṃ bhavati, tathā'pi tasya vyādhigamakatvādviśiṣṭaṃ vyādhijanakatvamapyastīti pṛthak pāṭhaḥ | niḥpūrvāddiṃśeḥ pṛṣodarāditvātridānasiddhirityeke, nirdeśadityarthakathanamātramityanye, 'nidīyate niścīyate vyādhiraneneti nidānam' iti niruktirbhavati |

### [3.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.3.17)

śārīrāṇītipadenaiva śarīrapratipādakatayā bhūtānīti śārīrāṇi | ata evoktaṃ-vijñānārthaṃ śarīrasyeti | bhiṣajāṃ śarīrajñānaṃ viśuddhaśukrārtavajanyatayā marmadhamanyādivibhāgeno-  
payuktaṃ, yogināmapītyanenāvyaktajanyatādirūpeṇa jñānaṃ mokṣopayuktatvādupakāri yoginām; etaccānuṣaṅgaprayojanaṃ śāstrasya bahuviṣayatayā prāśastyopadarśanārtham || 15-17 ||

### [3.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.3.26)

cikitsitasya vyavahārārthaṃ paryāyānāha—prāyaścittamityādi | prāyaścittavad vyādhiśamakatvāt ; prāyaścittaṃ hi vyādhyārambhakādharmakṣayād vyādhipraśamaṃ karoti, evaṃ cikitsitamapi daivayuktivyapāśrayaṃ hetuvyādhiviparītatvād vyādhipraśamaṃ karoti | tasya nirdeśāditi cikitsitasya nirdeśāt || 18-26 ||

### [3.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.3.28)

viṣabheṣajakalpanādityanenātra viṣabheṣajakalpanāyāmeva kalpaśabdaḥ samayasiddha iti darśayati; na tu yathā carake vamana-virecana-bheṣajakalpanāyāṃ kalpaśabdaḥ |  
pañcasthānakaṃ tantramupasaṃharati-sarvaiśamityādi| sarvaiśaśabdārthastu prathamādhyāya eva vyākṛtaḥ ||

### [3.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.3.34)

kramāgatamuttaratantramāha-ataḥ paramityādi | svanāmnaiveti sva-svanāmnā śālākyatantrakumāratantramityādināmnā vaktavyamityarthaḥ; anye tu svanāmnā ityuttaratantramiti nāmneti vyākhyānayanti | saṃpratyuttaratantraprathamādhyāyasya aupadravikasya niruktyā śalyasyottaratantre saṃbandhaṃ darśayannāha-adhikṛtyetyādi | upadravāniti vraṇopadravānuttaratantrapratipādyān rogān | tasyāgryatvāditi uttaratantrapradhānatvāt | prādhānyaṃ ca śalyatantrābhidheyavraṇaprayojakopadravavivecakatvāt | ayaṃ copadravaśamakatayā uttaratantrasaṃbandho vidyamānatayā darśito bhavati, nānyaitantrasaṃbandhaṃ niṣedhayati | tena “yat kiṃcidābādhakaraṃ tat sarvaṃ śalyasaṃjñitam” ityādivakṣyamāṇottaratantrasaṃbandho na virudhyate || 29-34 ||

### [3.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.3.37)

tathā'ndhāyā ityandhapūtanāyāḥ | śārīreṣu ca kīrtitamiti kumāratantrābhidheyaṃ garbhāvakrānti-pratimāsavidhi-jātakarmādi bahu śārīrasthāne kīrtitam || 35-37 ||

### [3.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.3.40)

kāyacikitsāyāḥ śeṣamityanena kuṣṭhamehādikāyacikitsāviṣayaḥ śalyaviṣayatayā kīrtitaścikitsite iti darśayati || 38-40 ||

### [3.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.3.42)

tantrabhūṣaṇā iti sarvatantrānugatatvaṃ darśayati |

### [3.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.3.43)

uttaratantraniruktau śreṣṭhatvāduttaramiti śreṣṭhavācitvāduttaraśabdasyetyarthaḥ | śreṣṭhatve eva hetuḥ—bahvarthasaṃgrahācchreṣṭhamiti | uttaraṃ vā'pi paścimamiti paścādabhidhīyamānam |

### [3.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.3.45)

bahvarthasaṃgrāhakatvamevottaratantrasyāha—śālākyamityādi | athāpareṣāṅgānāmanuktatvāt kathamaṣṭāṅgamidaṃ tantramityāha—vājīkaramityādi | śalyajñānaṃ samantata iti pañcasvapi sthāneṣu; kiṃvā kṛtsne eva tantre śalyajñānaṃ, yaduktaṃ “yat kiṃcidbādhākaraṃ tat sarvaṃ śalyasaṃjñitam | vyāptānyaṅgānyato'nena śalyajñānena bhūriṇā ||” iti |

### [3.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.3.46)

vidhineti padaṃ yuñjānā ityanena ca saṃbadhyate | tena vidhineti karmadarśanānantaraṃ vidhivadyojanaṃ ca darśayati |

### [3.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.3.47)

etadeva sphorayati—etaddhītyādi |

### [3.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.3.48)

kevalaśāstrajñadoṣamāha—yastvityādi |

### [3.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.3.49)

kevalakarmajñadoṣamāha—yastu karmasvityādi | dhāṣṭryāditi vaidyasāṃnidhyadṛṣṭakarmatādijanitaprāgalbhyāt | vadhaṃ carcchati rājata iti evaṃbhūtavaidyasya lokakaṇṭakasya vyāghrāderiva rājñā vadhaḥ kartavya ityarthaḥ |

### [3.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.3.50)

ajñavaidyāvubhau nidarśanena darśayati—ubhāvityādi | ubhāvetāviti anipuṇau dvāviti samarthanīyau | kiṃvā etau sarvato jñāne anipuṇau, āṅpūrvādinaḥ ktini rūpam | ardhavedadharāviti śāstrajñāna-karmajñānarūpatvādāyurvedasya ekaikajñānādardhavedadharau | punaretāviti parito gatau |

### [3.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.3.51)

amṛtakalpamapyajñopahitaṃ viṣavadbādhakaṃ bhavatīti darśayannāha—oṣadhya ityādi | śastrādidṛṣṭāntatrayaṃ kasyacit kiṃcit prasiddhaṃ bhaviṣyatīti kṛtvā; kiṃvā śastravanmarmacchedaṃ kṛtvā kiṃcinmārayati, kiṃcidvajravajjhaṭiti mārayati, kiṃcidviṣavat saṃjñānāśaṃ kṛtvā mārayatīti darśayati | ajñairiti śāstrakarmānabhijñaiḥ |

### [3.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.3.53)

ekadeśe'pi karmānabhijñanindāmāha—chedyādiṣvityādi | chedyādi śastrāgnikṣārādi karma | snehādi sneha-sveda-vamana-virecanādikarma | yastūbhayajña iti śāstrajñaḥ karmajñaścocyate,  
dvayorapi pārśvayośca dvicakaḥ; tena catuścakraḥ prasiddhaḥ syandano bhavati | kiṃvā 'chedyādiṣvanabhijñā ye' ityādi ( bahuvacanāntaḥ ) pāṭhaḥ |

### [3.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.3.54)

saṃprati prakṛtamāha-atha vatsetyādi | vatsa iti prakṛtaśiṣyasuśrutasaṃbodhanam, athetyupanayanasya tathā triḥkartavyānantarye | śucitvādayastvadvārā dṛṣṭena vā'dhyayanopakāri vyaktameva | upasthitāyeti vidhivat samīpasthitāya | yathāśaktīti hīnaśaktaye padaṃ, madhyamaśaktaye pādam, uttamaśaktaye ślokamupadiśet | pādaśabdena ca ślokapāda ucyate | yatra tu yuktakagranthastatrāpi ślokapādaparimāṇo grantho jñeyaḥ | evaṃ ślokaśabdo'pi prāyo dvātriṃśadakṣaramātravākyaṃ grāhayati | krameṇānusaṃdheyā iti stokaṃ stokaṃ gṛhītaṃ punarekīkṛtya paṭhanīyam | ghaṭayanniti śiṣyaṃ ghaṭayituṃ yojayan | adrutamiti drutaṃ sannikṛṣṭavarṇaṃ, tadviparītam | avilambitaṃ nātivilambitam | aśaṅkitamityanenābhayoccāraṇaṃ gadgadādidoṣavatpāṭhanirāsārtham | ananunāsikamiti ṅañaṇanamādīnananunāsikāṃstyaktvā jñeyam | apīḍitamiti prayatne tālvādikaraṇairapīḍitam | akṣidhruvābhinayo gurusamakṣamatininditatvānna kāryaḥ | susaṃskṛtamiti anusvāravisarjanīyādisahitaṃ śāstraṃ paṭhet | na cetyādinā paṭhatorguruśiṣyayormadhye kasyacidgamanamadharmavaśādantarāyakaraṃ niṣedhayati |

### [3.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.3.56)

śāstrāntagamanahetūn guṇānāha - śucirityādi | guruparatvādguruḥ prasanno yatnenādhyāpayati | tandrā indriyasammohaḥ | vāksauṣṭhavaṃ samyagvākyapratipādakatvam | arthavijñānaṃ vākyārthatattvajñānam | prāgalbhyāt kṛcchrānapi rogān sādhayituṃ sotsāho bhavati | karmanaipuṇyaṃ snehādikarmābhijñatvam | tadabhyāsa iti karmābhyāse | etacca karmanaipuṇyahetutayopāttaṃ; kiṃvā karmanaipuṇyaṃ karmasamyakprayogaḥ, tadabhyāsastu karmanaipuṇyasthairyārtham | siddhāviti sādhyasādhane, etena kṛtsnasādhyāvarodhaḥ; siddhau vā phalarūpāyām; iyameva yatnāyattasādhanacikitsausamīcīnatve yatnaṃ kārayati | cakārau parasparasamuccaye |  
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne'dhyayanasaṃpradānīyo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ |

## Linked texts (1)

- [Suśrutasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.1) — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.3) · Pramāṇa
