<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.41 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [Suśrutasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › [Bhanumati](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani) › 41

# The Compendium of Suśruta 41

Bhānumatī 41

- **Language:** Sanskrit

### [41.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.41.2)

dravyasaṃgrahaṇīyānantaraṃ saṃśodhanasaṃśamanadravyagaṇasāmānyāt saṃśodhanasaṃśamanīyo'bhidhīyate | saṃśodhanamiha vamanavirecanaśirovirecanāni vivakṣitāni, bastistu bahuprapañcatvena pañcakarmaṇi na vaktavyaḥ; tena tasya saṃśodhanasyāpi tatraivābhidhānaṃ bhaviṣyatīti neha tatkṛtaṃ; kiṃvā ya eva vātapittakaphaśamanavargāsta eva vātādihananavastiyojanīyāḥ, evaṃ vastyupayuktauṣadhagaṇābhidhānamapi bhūtameva; na ca vamanavirecanaśirovirecanaśaktiyuktamadanaphalādivad vastyupayuktāni śaktiviśeṣavanti sphuṭāni dravyāṇi santi, tena pṛthagganeneha sākṣānnopayuktāni, vātaharādigaṇāttu kalpyāni |

### [41.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.41.3)

tatrotsargato vamanaśaktipūrvakatvādvirecanasya vamanadravyagaṇamāha-madanetyādi | vamanaṃ hi avāntasya samyagviriktasyāpi adhaḥ srastaḥ śleṣmā grahaṇīmācchādayatīti | jīmūtako ghoṣakaḥ devadālīti vyākṛtaḥ; ikṣvākuḥ kaṭukālābuḥ; dhāmārgavaḥ pītaghoṣaḥ; kṛtavedhanastadbheda evoktaḥ; kovidāro yugmapatraḥ, sa dvividho lohitasitapuṣpabhedāt; vijjalo vetasaḥ; śvetā śvetavacā; śaṇapuṣpī ghaṇṭāravā; bimbī oṣṭhopamaphalā; mṛgervārurgorakṣakarkaṭī; citrā citraphalā goḍumbā | kovidārapūrvāṇāmiti eḍagajāntām | atrāpi kṛtavedhanāntānāṃ vamanādhyāye prādhānyena prayogābhidhānāt prādhānyaṃ, sarṣapādīnāṃ tu vamanadravyopasarjanatvam |

### [41.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.41.4)

virecanānyāha-trivṛdityādi | trivṛt aruṇamūlā trivṛt; dantyeva cīritapatrā dravantī; viṣāṇikā āvartanī; chāgalāntrī vṛddhadārakaḥ; nīlinī nīlavṛścā; snuhī sehuṇḍaḥ; kiṇihī kaṭabhī; śānuktam (?) auttarāpathikaṃ phalaṃ; tilvako lodhraḥ; kampillako guṇḍārocanikā; ramyakaṃ paṭolamūlaṃ; pañcāṅgulaḥ citrairaṇḍaḥ; mahāvṛkṣaḥ snuhībhedaḥ | jyotiṣmatī svanāmakhyātā | tilvakapūrvāṇāṃ kiṇihyantānām | mūlavarge snuhīpāṭhānmūlamapi snuhyā gṛhyate, kṣīravarge pāṭhācca kṣīramapi | kampillakastu tvagvarge pāṭhāt tvacā grāhya eva, paraṃ vaidyavyavahārāccarakavacanācca tasya phalarajo gṛhyate; uktaṃ hi carake- "kampilbakāragvadhayoḥ phalaṃ yat kuṭajasya ca” (ca. sū. a. 1) iti | evamāragvadhasya patraṃ virecanaṃ carakavacanāt, phalaṃ ca | pūtīkasya tu patramiha virecanamuktam, carake tu"pūtīkaḥ kṛṣṇagandhā ca” (ca. sū. a. 1) ityādinā tvak pradhānamuktā; tena sā'pi prayogeṣu grahītavyā |

### [41.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.41.5)

kośātakyādīnāṃ svarasā ubhayatobhāgaharāḥ | phalaṃ tu kośātakīdevadālyorvamanamuktamiti śeṣaḥ | devadālī ghoṣābhedaḥ |

### [41.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.41.6)

pippalītyādinā śirovirecanadravyamucyate | siddhārthakaḥ śvetasarṣapaḥ; girikarṇikā  
aparājitā; kiṇihī kaṭabhī; arjakaḥ śvetaparṇāsaḥ; iṅgudī putrañjīvakaḥ; meṣaśṛṅgī 'meḍhaśiṃgī' iti khyātaḥ putrajīvasadṛśapatro vṛkṣaḥ; mātuluṅgī prasiddhā; suraṅgī śobhāñjanakam | tatretyādinā śirovirecanadravyavibhāgamāha | hiṅgvādīnāṃ mūtrāntānāṃ svarūpakathanena sarvātmaprayogaṃ darśayati |

### [41.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.41.7)

saṃśamanāni gaṇīkṛtyāha - saṃśamanānyata ityādi | saṃśamanaṃ nāma yaddoṣaṃ doṣagrahaṇagṛhītaṃ ca vyādhiṃ saṃśodhanaṃ vinā kṣapayati samaṃ ca nodīrayatyapi | vacanaṃ hi - "na śodhayati yaddoṣān samānnodīrayatyapi | samīkaroti yaḥ kruddhān tat saṃśamanamucyate" - iti | balātibale śuklapītapuṣpabalādvayam; ārtagalaḥ kakubhaḥ, kecit kaṇṭakīphalamāhuḥ, etatsthāne tagaramanye paṭhanti; kuberākṣī peṭikā, kāṣṭhapāṭaletyanye; vīrataruḥ śaro vā bṛhaddhāto vā; vasuko vasuhaṭṭakaḥ; vaśiraḥ sūryāvartabhedaḥ; kāñcanako dhattūraḥ | prabhṛtigrahaṇādanuktamapi madhuratiktādi gṛhyate | samāseneti vacanādannapānādau vātaharaṇatvena yadapyanyaduktavyaṃ bhūmijalādi tat sarvaṃ gṛhyate, evamanyatrāpi samāseneti śabdārtho neyaḥ |

### [41.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.41.9)

śleṣmaśamanavargamāha - kālīyaketyādi | kālīyakaṃ varṇaprasādanaṃ 'kāliyākāṭha' iti khyātaṃ; tilaparṇī 'tūla' iti loke prasiddhaṃ; śītaśivaḥ karpūraṃ, 'śamī' ityanye; prakīryaḥ kaṇṭakakarañjaḥ; udakīryā karañjaḥ; iṅgudī putrañjīvakaḥ; kākādanī kākajaṅghā, 'kalāvakaḍaka' ityanye; hastikarṇo hastipalāśaḥ; muñjātaka uttarāpathe prasiddhaḥ, ayaṃ ca tantrāntare vātapittaharaḥ paṭhitastena nātra paṭhanīya eva avayavabhedo vā | prabhṛtigrahaṇādanuktakaṭutiktādidravyagrahaṇam | atra ca pippalyādigaṇapaṭhitānāmapi punaḥ paṭhanaṃ viśeṣeṇa śleṣmaharattvādipratipādanārtham |

### [41.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.41.10)

idānīmuktānāṃ saṃśodhanasaṃśamanānāṃ prayogo vyādhyādibalāpekṣayā mātrayā kartavya iti darśayannāha - atra sarvāṇītyādi | sarvāṇīti saṃśodhanāni saṃśamanāni ca | vyādhiśabdenātra doṣasyāpi grahaṇāddoṣabalamapyavekṣyam | tatra vyādherdoṣasya balavattvaṃ hetubāhulyālliṅgabāhulyācca, durbalatvaṃ tadviparyayāt; agnerbalavattvaṃ guruvṛṣyādijaraṇaśaktyā, ucitāhārapākāśaktyā durbalatvam; dehabalaṃ ca vyāyāmena, viparyayeṇa daurbalyam; upacayāpacayābhyāṃ ca dehabalatvaṃ jñeyam; puruṣagrahaṇena manaso balatvābalatve'pi grāhye | yathoktabalānyanapekṣya bheṣajaprayogeṣu krameṇa doṣānāha - vyādhibalādadhikamityādi | anyavyādhimiti atiyogajanyaṃ vyādhiṃ vā doṣaṃ vā | viṣṭabhyeti cirakālaṃ sthirībhūya śūlādi kṛtvāityarthaḥ | glānimūrcchāmadāḥ śarīramanobalabhraṃśakṛtā jñeyāḥ | saṃśodhanamevamiti saṃśodhanamapi balāyanapekṣaṃ yathoktadoṣaṃ bhavati | atipātayatīti atidoṣapātanaṃ karoti, kiṃvā atipātayatīti saṃśamanāpekṣayā saṃśodhanamatiyuktamativyāpattikaraṃ bhavatyeva | vyādhyapekṣayā hi prādhānyena bheṣajamātrā, sā tu samyakpākārthamagnibalaṃ puruṣabalaṃ cāpekṣate, ( uktadoṣapramāṇānurūpā hi bheṣajamātrā, sā tu samyakpākārthamagnibalaṃ puruṣabalaṃ cāpekṣate; ) uktaṃ ca “doṣapramāṇānurūpo hi bheṣajapramāṇavikalpo balapramāṇāpekṣo bhavati” ( ca. vi. a. 8 ); tataśca hīnamebhyo dattamiti bahuvacanamanupapannam | naivaṃ, bahuvacanaṃ tāvadvalavati vyādhau tathā balavatorvyādhipuruṣayostathā balavatsu vyādhipuruṣāgniṣvityādi vikalpabahutvādapyupapannaṃ; kiṃtu vyādhibalamātrasamaṃ bheṣajaṃ balavatyagnau puruṣe vā alpamātratayā upayuktaṃ sat tayorbalenābhibhūyālpaśaktikaṃ kriyate, tena vyādhimapi na tathā śamayati, tena hīnamebhya iti bahuvacanamupapannam | samameveti vyādhyādibalasamameva |

### [41.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.41.11)

saṃprati durbalasya saṃśodhanaṃ niṣiddhamiha pradeśāntare'pi; yaduktam- “agnikṣāravirekaistu bālavṛddhau vivarjayet” ( sū. a. 35 ) iti; atra hi bālavṛddhau durbalatayaiva virecane niṣiddhau, tenānyo'pi durbalo na śodhya iti phalati, atastatprasavamāha - roga ityādi | doṣadurbalamiti doṣaprabhāvādurbalaṃ, na tu helantaradurbalam | samīkṣyeti samyagbalaṃ nirūpya |  
mṛdviti āragvadhādimṛdudravyakṛtamalpamātraṃ ca | atra doṣasaṃbandhe durbale doṣāpaharaṇenaiva balaṃ bhavatīti bhāvaḥ |

### [41.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.41.13)

avasthāviśeṣe'pi durbale śodhanaprayogamāha—cala ityādi | cala iti pracale | mṛdau koṣṭha iti keciddoṣaprabalatayaiva mṛdukoṣṭhatāmihecchanti | kuto balaṃ nekṣetetyāha— avyāpaddurbalasyāpīti | avyāpattikatvaṃ tu caladoṣasyāvaśyāhartavyasya haraṇāditi bhāvaḥ |

### [41.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.41.14)

saṃśamanadravyaparimāṇaparibhāṣāṃ kecit paṭhanti—vyādhyādiṣvityādi | añjaliḥ palacatuṣṭayam | biḍālapadakaṃ karṣaḥ | etacca vyādhyādau madhye uktaṃ; tena uttame'dhikaṃ, hīne hīnaṃ jñeyam | anyatrāpyuktaṃ—“dravyapramāṇaṃ tu yaduktamasmin madhyeṣu tat koṣṭhavayobaleṣu | tanmūlamālambya bhavedvikalpasteṣāṃ vikalpyo'bhyadhikonabhāvaḥ” (ca. ka. a. 12) |  
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne saṃśodhanasaṃśamanīyo nāmaikonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ |  
39 ||

## Linked texts (1)

- [Suśrutasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.39.1) — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.41) · Pramāṇa
