<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.4 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [Suśrutasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › [Bhanumati](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani) › 4

# The Compendium of Suśruta 4

Bhānumatī 4

- **Language:** Sanskrit

### [4.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.4.2)

pūrvādhyāye'dhyayanāntago'rthavijñāne yatetetyuktam, ato'dhītaśāstrasyārthavijñānārthaṃ prabhāṣaṇīyo'bhidhīyate | prakṛṣṭaṃ bhāṣaṇaṃ prabhāṣaṇam, arthato grahaṇaṃ śrutasyetyarthaḥ |

### [4.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.4.4)

adhigatamiti pāṭhena gṛhītam | adhīyata ityadhyayanaṃ śāstram | ananubhāṣitamarthata iti adhyayanasyānu paścādarthato bhāṣitaṃ paṭhitamanubhāṣitaṃ, tadviparyayeṇānanubhāṣitam; anuśabdena vā'dhyayanapūrvakamevārthagrahaṇaṃ darśayati | kharasyetyanena sarvathānupayogamadhyayanamātrasya darśayati | kharasya hi candanaṃ sarvathāniupakārakam |

### [4.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.4.5)

tasmādityādi | atra sarviṃśamityatra sahitaṃ viṃśamiti vyākhyā ghaṭate, saśabdenottaratantragrahaṇārtham | anupadetyādinā padārthapratisaṃdhānena vākyārthamāgantuṃ vyākhyāto'dhyeyamiti piṇḍārthaḥ | anupadpādaślokamityanuśabdo vīpsārthaḥ karmapravacanīyaḥ, tato dvitīyā; tena padaṃ pādaṃ ślokamanuvarṇanīyamityarthaḥ | viditapadapadārtha evātrādhikārī śiṣyaḥ, sa ca svayamevārthaṃ jñāsyatītyāśaṅkāyāRow kasmāditi praśnaḥ; uttaraṃ- sūkṣmā hītyādi | sūkṣmā iti pratyekaṃ dravyādivibhāgā ityanena saṃbadhyate | dravyasya pāñcabhautikasya ekaikabhūtotkarṣādivibhāgāḥ sūkṣmāḥ; rasāḥ ṣaṇmadhurādayaḥ, teṣāṃ vyastasamastānāṃ triṣaṣṭibhedādayo vibhāgāḥ; guṇā gurulaghutvādayaḥ, teṣāṃ nyūnādhikatvādayo vibhāgāḥ; vīryaṃ dvividhaṃ śītoṣṇaṃ ca, yadi vā'ṣṭavidhaṃ śītoṣṇa-viśada-picchila-snigdha-rūkṣa-mṛdu-tīkṣṇarūpaṃ, tasya vibhāgā utkarṣāpakarṣādayaḥ; vipākau madhurāmlau, tayorapi balavattvābalavattvādayo vibhāgāḥ; prabhāvastu tantrāntarasaṃmataḥ, atrāpi dravyaśaktigṛhīto'cintyavīryagrahaṇagṛhīto vā; doṣā vātādayaḥ, tadbhedā triṣaṣṭiprakārāḥ; dhātavo rasādayaḥ, malā mūtra-purīṣa-khamala-sveda-nakhādayaḥ, eṣāṃ duṣṭyāduṣṭādayo vibhāgāḥ; āśayāḥ sapta, garbhāśayo'ṣṭamaḥ, saptottaraṃ marmaśataṃ, sapta sirāśatāni, nava snāyuśatāni, sandhayo daśottare dve śate, asthiśatāni trīṇi, eṣāmeta eva vibhāgā duṣṭātvādayaḥ; garbhaḥ saṃbhavati yasmāt tasya punaḥ pañcabhūtaśukraśoṇitāderdravyasamūhasya vibhāgāḥ sūkṣmā ityarthaḥ | tathā pranaṣṭaṃ śalyamaṣṭāsu tvacādivraṇavastuṣu tathā dhamanīsroto'sthivivarādiṣu, uddharaṇamapi pranaṣṭaśalyasya anavabaddhasya pañcadaśabhiḥ svabhāvādibhirhetubhiḥ, madhyemāṃsādyavabaddhasya tu pratilomānulomabhedena dvau vikalpau; vraṇaniścayo vātādibhedena stambhādibhedena; bhagnaṃ sandhimuktaṃ ṣaḍvidhavikalparūpaṃ, dvādaśavikalparūpaṃ kāṇḍavibhagnam | sādhyatādayaḥ sūkṣmāḥ sukhasādhyakṛcchrasādhyāsādhyatvādinā | evamādaya ityatrādiśabdaḥ prakāravācī, tenāṣṭavidhacchedyādibhedagrahaṇam | anucintyamānā iti guruśrutādapi paścāccintyamānāḥ tattaddeśakālādisahakārivirodhāvirodhena pravṛttyarthaṃ cintyamānāḥ | viśuddhabahuviṣayabuddherapi nisargadurbodhatayā buddhimākulayanti, aśrutaśāstratvena khalpabuddhernitarāṃ buddhimākulayantīti | prakaraṇārthamupasaṃharati-tasmādityādi |

### [4.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.4.6)

nanu śravaṇe'pyasya śāstrasya vyākaraṇasāṃkhyādivyutpāditārthasya sūtramātreṇātroktatvāt kathaṃ samyagarthāvagama ityāha- anyaśāstretyādi | anyaśāstraviṣayasya ihāprakṛtasyābhidhāne hetumāha-arthavaśāditi | arthavaśāt prayojanavaśādityarthaḥ | tatra vyākaraṇaviṣayārtha iha  
doṣasvabhāvajñānāya uktaḥ, yathā—'vā' gatigandhanayoḥ, 'tapa' saṃtāpe, 'śliṣa' āliṅgane; ebhyo dhātubhyaḥ kṛdvihitaiḥ pratyayairvāta-pitta-śleṣmāṇa ityādi; tathā śoṇitavarṇanīye'rthavaśādadhikadhātūtpādapratiṣedhārthaṃ sāṃkhyadarśanārtha uktaḥ, yathā—"satāṃ bhāvānāmabhivyaktiḥ" (sū. a. 14) iti; tathā sarvakālakarmaniṣedhārthaṃ jyotiṣaśāstrārtha uktaḥ, yathā—"praśasteṣu tithikaraṇeṣu" (sū. a. 5) ityādi | tadvidyebhya iti vyākaraṇāyabhijñebhyaḥ | nanu te'pyarthā iha kasmādvistareṇa sukhajñānārthaṃ nocyante- ityāśaṅkya kasmāditi pṛṣṭvā''ha— nahītyādi | śāstrārthavistaratābhayānna śakya iti tātparyam |

### [4.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.4.7)

ekamityādau śāstraniścayamiti śāstrārthaniścayam | śāstramityādau guroreva śrotavyaṃ na svayaṃ pustakamādāya cintanīyamityāha |

### [4.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.4.8)

śāstraṃ gurumukhācchrutvaivopāsyamityāha—śāstraṃ gurumukhodgīrṇamityādi | upāsya cāsakṛditi śāstrārthaṃ karma vā punaḥ punarupāsya | anye tu taskarāścauryavṛttayaḥ; upetya vittaharaṇāttathā jīvitaharaṇācca caurā iva rājño vadhyāḥ |

### [4.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.4.9)

saṃprati svaśāstramithyājñānanirāsāya yāni tantrāṇyupāsyāni tānyāha—aupadhenavamityādi | eṣāṃ mūlatvena parasparābhisaṃvādena saṃdehajñānavyudāsaḥ kartavya iti bhāvaḥ |  
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne caturtho'dhyāyaḥ |

## Linked texts (1)

- [Suśrutasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.4.1) — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.4) · Pramāṇa
