<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.55 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [Suśrutasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › [Bhanumati](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani) › 55

# The Compendium of Suśruta 55: athekṣuvargaḥ

Bhānumatī 55

- **Language:** Sanskrit

### athekṣuvargaḥ

### [55.148](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.55.148)

mādhuryādikṣurasādau dravye nirdeṣṭavye tatprabhavatayā ikṣumevāha — ikṣava ityādi |

### [55.149](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.55.149)

atra pauṇḍrakādayo ye ikṣubhedā uktāste deśāntare tattannāmaprasiddhā eva jñātavyāḥ, tena nāmena deśāntaraprasiddhamevaiṣāṃ lakṣaṇamiti | etā jātayaḥ sthaulyāditi yathāsthūlametā jātayaḥ | tenānyā api kṣārapatraśataparvādīkṣujātayo jñeyāḥ | ye tu 'ityetā jātayasteṣāṃ' iti paṭhanti, te cakāreṇa kośakārādīkṣugrahaṇaṃ vadanti |  
—

### [55.153](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.55.153)

ikṣuviśeṣaguṇaślokā uktāḥ || 150-154 ||—

### [55.156](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.55.156)

agreṣvakṣiṣu cetyatra akṣiṣviti granthiṣu; kiṃvā 'laghu ca' iti pāṭhaḥ |

### [55.158](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.55.158)

dantaniṣpīḍita iti dantairniṣpīḍya tatkṣaṇasevitaḥ | atra "śarkarāsamavīryastu dantaniṣpīḍito rasaḥ" iti kecit paṭhanti | tanna vīryaśabdaḥ śaktivacanaḥ, tena śarkarāyāstulyaprabhāvaḥ; yathā—"kṣīraṃ dhāroṣṇamamṛtaṃ yathā" ityuktam | uktaṃ ca carake—"vṛṣyaḥ śītaḥ saraḥ snigdho bṛṃhaṇo madhuro rasaḥ | śleṣmalo bhakṣitasyekṣoryāntrikastu vidahyate" (ca. sū. a. 27) iti | tantrāntare yāntrikarase vidāhakāraṇamuktaṃ; yathā—"lagnagranthipīḍanāccaiva yāntrikastu vidahyate" iti | tathā hārīte'pyuktaṃ—"vyādhikṛt sukumāro'pi raso yantranipīḍitaḥ | saukṣmyāt spṛṣṭo'nilārkābhyāṃ bhṛśaṃ kāye vidahyate" iti | evaṃ ca yāntrikasya vidāhitvam | yattūktaṃ carake—"madhūdakasyekṣurasasya caiva pānāt śamaṃ gacchati raktapittam" (ca. ci. a. 4) iti; taddantaniṣpīḍitekṣurasaviṣayameva | satīkṣṇaḥ īṣattīkṣṇaḥ |

### [55.159](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.55.159)

phāṇitastantulībhūto rasaḥ; yaduktaṃ—phāṇitamātantulībhāvāditi | atra doṣakṛditi tridoṣakṛt; uktaṃ hi tantrāntare—"phāṇitaṃ tu tridoṣakṛt" iti |

### [55.161](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.55.161)

guḍe sakṣāraśabdena kṣāraসহিতlavaṇarasayuktatvaṃ vadanti, kṣārasya tu dravyatvādatra yogo'nupapanna iti kṛtvā; kiṃtu kṣāradravyasyaiva yadi guḍe'pāmārgādikṣārapradhānadravyamiva yogo bhavati tadā'pi na virodhaṃ paśyāmaḥ | pittaghna ityādi apakṛtamalatve sati śuddhaguḍaguṇaḥ | sa purāṇa ityādāvadhikaguṇa iti guḍoktā guṇā ihādhikā viśeṣakāryakaraṇācca bhavanti | pathyatama iti guḍāntarāpekṣayā hitatamaḥ |

### [55.162](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.55.162)

matsyaṇḍiketyādau matsyaṇḍikā khaṇḍaḥ 'śālavkī' iti yasya prasiddhiḥ | vimalā uttarottaramiti matsyaṇḍikāyā malāpagamāt khaṇḍo bhavati, khaṇḍācca malāpagame śarkarā bhavati; śītasnigdhādiguṇo'pi yathottaramiha prakarṣavān bhavatīti yojanīyam |

### [55.163](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.55.163)

etadeva ślokenāha—yathetyādi | atra gauravasthāne kecillāghavaṃ paṭhanti, vadanti ca-lāghavaṃ hi guṇaḥ praśasto na gauravam, uttarottaraṃ ca prāśastyameṣāmuktaṃ; kiṃtu yathā yathā saratvaṃ bhavati tathā tathā gaurabamapi śailasya snehavadupapannaṃ, muktake ca gurutvameva paṭhitam |

### [55.164](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.55.164)

matsyaṇḍikādīnāmapanīyamānamalaguṇamāha-yo yo matsyaṇḍiketyādi | vistrāvayati vimalīkarotīti vistrāvaṇaḥ samalaḥ kṣāro bhāgaḥ; atra matsyaṇḍikotpattau yo malabhāgaḥ sa vistrāvaṇaḥ, evaṃ khaṇḍaśarkarayorvijñeyam | kiṃtu malāṃśasya prasādena samaṃ tulyaguṇatā na yuktā, tena vistrāvaṇaśabdena matsyaṇḍikādivistrāvaṇakṛtadravyasyāyaṃ guṇaḥ |

### [55.165](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.55.165)

sārasthitetyādinā guḍapākāt kṛtaśarkarāguṇamāha | guḍaśarkareti guḍapākakṛtā śarkarā; khaṇḍapākakṛtā'tra śarkarā pūrvamevoktaguṇā |

### [55.166](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.55.166)

śarkarāprakaraṇānmadhuśarkarāguṇamāha - madhuśarkaretyādi | madhunaḥ kālāntarāvasthānādatighanībhūtamavayavaṃ madhuśarkareti vadanti |

### [55.167](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.55.167)

yāsaśarkarāṃ kecit paṭhanti; sā'pi durālabhākvāthaghanībhāvādbhavati |

### [55.168](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.55.168)

kecidanuktaśarkarāguṇaṃ ślokaṃ paṭhanti-yāvatya ityādi |

### [55.169](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.55.169)

ikṣuvikṛtiphāṇitasādharmyeṇa madhūkapuṣpakvāthakṛtaphāṇitaguṇamāha - rūkṣamityādi 169

## Linked texts (1)

- [Suśrutasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.146_2) — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.55) · Pramāṇa
