<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.7 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [Suśrutasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › [Bhanumati](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani) › 7

# The Compendium of Suśruta 7

Bhānumatī 7

- **Language:** Sanskrit

### [7.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.7.2)

agropaharaṇīye karmakaraṇārthamagropahartavyeṣu prathamaṃ yantramuktam, ataḥ sarvakarmāpekṣaṇīyakālaviśeṣābhidhāyakatayā ṛtucaryaṃ prākprastutamabhidhāya, yantravidhireva prāguddiṣṭayantrapratipādako'bhidhīyate | yantrāṇāṃ vidhiḥ kalpanā saṃkhyānāmākārādikathanarūpā |

### [7.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.7.3)

asaṃkhyeyabhedatve'pi yantrāṇāṃ yathāsthūlaṃ saṃkhyāniyamamāha—yantraśatamityādi | ekottaramiti ekādhikam | yadyapi rūḍhyā yogena ca pañcasu svastikayantrādiṣu yantraśabdo varttate, tathā'pi śalyāharaṇopāyo yantramiti paribhāṣayā upayantreṣūpaśabdātsūcitāprādhānyeṣu pāṇyādiṣu ca varttate | tatrāpi sarvayantrāṇāṃ hastādhīnatayā hastaṃ stauti— yantrāṇāṃ hastayantramevetyādi | kaṅkamukhasya svastikayantreṣu prādhānyaṃ bhaviṣyati |

### [7.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.7.4)

mana ityādinā yantraviṣayamupadarśya yantralakṣaṇamāha—teṣāmityādi | āharaṇopāya ityapanayanopāyaḥ |

### [7.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.7.5)

yantrāṇāmupayuktān bhedānāha—tāni ṣaḍityādi | svastikaḥ caturaṅgaḥ piṣṭakavikāraḥ khyātaḥ, tatsadṛśaṃ svastikayantram |

### [7.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.7.7)

lauhānīti suvarṇādilohayu(kṛ)tāni | prāyograhaṇasūcitaṃ lauhalavyabhicāramevāha-tatpratirūpakāṇi veti; dantaśṛṅgādikṛtāni ca yantrāṇi bhavantītyarthaḥ |

### [7.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.7.9)

yantrāṇāmasaṃkhyeyatve'pi prasiddhānāmākṛtiṃ sārūpyānnirdiśannāha-tatra nānetyādi | vyālānāmiti hiṃsrāṇām | mṛgapakṣiṇāmiti pakṣiṇaḥ prasahā eva śyenādayo hiṃsrāḥ | prāyograhaṇādvinā'pi vyālamukhasādṛśyaṃ nāḍīyantrādīni bhavantīti darśayati; vyālamukhasādṛśyaṃ tu vakṣyamāṇasvastikayantrāṇāmeva | yantrakaraṇajñānopāyān kārtsnyenāha-tasmādityādi | tatsādṛśyāditi vyālamukhasādṛśyāt | āgamāditi śāstrarūpāgamāt | yathā-arśobhagandaravastiyantrādīnāṃ śāstrāgamādevākārakathanaṃ bhaviṣyati | upadeśāditi vṛddhavaidyopadeśāt; te hi vṛddhavaidyaparaṃparāgatamevopaviśanti | anyayantradarśanaṃ tu vinā'pi sādṛśyaṃ śāstravacanaṃ vā vṛddhopadeśaṃ vā prāmāṇikakṛtamidaṃ yantramiti yantrakaraṇaṃ prayojayatīti helantaraṃ bhavati | samāhitānīti yathāsthānaṃ niviṣṭāvayavāni |

### [7.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.7.10)

siṃhādayo vargeṣu vyākhyeyāḥ | kīlāvabaddhatvaṃ skandhadeśe jñeyam | āvṛttavāraṅgāṇīti bhugnavāraṅgāṇi |

### [7.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.7.11)

sanigrahaḥ savāraṅgo nāpitasyeva, 'nāsāśodhanī' iti khyātaḥ | anigrahaḥ suvarṇakārasyeva |

### [7.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.7.12)

tālalakṣite yantre tālayantre | matsyatālavaditi matsya(tāla)vadekatālamanavabaddhe śalye, dvitālaṃ lavabaddhe śalye | yadā tu 'tāluvat' iti pāṭhastadā matsyamiha mekaṭamatsyamāhuḥ, tanmukhavadekatālukadvitāluke | etacca yantradvayamaprasiddhaṃ; matsyaviśeṣasya mukhavaddarttuladīrghamukhīyavayavā nāsāśodhanī dvitālakī, etadekārddharūpamānatāgramekatālakamiti vā |

### [7.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.7.13)

nāḍītvanmadhyasuṣirāṇi nāḍīyantrāṇi | ekatomukhānīti arśoyantrādīni sthūlamūlamukhāni | ubhayatomukhānīti sthūlamukhāni bastiyantrāṇi srotogātaśalyoddharaṇārthaṃ niruddhaprakāśādiyantrāṇi; tāni srotogatamalādiśalyoddharaṇarogopadarśanārthamubhayapārśvacchidrārśobhagandarayantrādīni, kriyāsaukaryārthamekapārśvacchidrārśoyantrādīni, ācūṣaṇārthaṃ śṛṅgālābūbraṇāyantriyāṇi | nāḍīyantraprapañcanārthamagre vaktavyatāmāha - tatra bhagandaretyādi | bhagandarāśauryantre dve darśanakarmārthe; bastinetraṃ caturvidhaṃ ṣaḍaṣṭadaśadvādaśāṅgulaṃ vayobhedāt; uttarabastinetraṃ dvividhaṃ strīpuruṣaviṣayabhedādiha vivakṣitaṃ; dhūmanetraṃ trividhaṃ - snehikavairecikaprāyogikabhedāt, atra kāsaharavāmanīyanetrayorapi vairecanikatayā virecanīye'ntarbhāvaḥ; avaśiṣṭaṃ yantramekaikaṃ jñeyam |

### [7.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.7.14)

śalākāyantrāṇāṃ yathāyogapariṇāhadīrghatayā'vyavasthitamānatāṃ buddhimatkalpanīyāmāhaśalāketyādi | gaṇḍūpadetyādau mukhaśabdaḥ pratyekaṃ saṃbadhyate | gaṇḍūpadetyādau sādṛśyaṃ ca yantramukhe jñeyam | aśmarīnirdiṣṭaṃ yantramagravaktraṃ sarpaphaṇa īva | teṣāṃ caturṇāmeṣaṇādikarmacatuṣṭayaṃ yathāsaṃkhyaṃ jñeyam | vyūhanamūrdhvīkaraṇamuttuṇḍitasya chittvoddharaṇārthaṃ, vāraṅgānnukasaraṇamityanye | kārpāsakṛtoṣṇīṣāṇīti tūlakaveṣṭitamukhāni | atra ca śalākāyantreṣu tulyarūpāṇāmapi yantrāṇāṃ ṣaḍādisaṃkhyāniyamaḥ prāyastāvattaiva karmasamāptiṃ sūcayati | jambūphalavadvadanaṃ yasya tat, jāmbavauṣṭhamiti prasiddham | aṅkuśavadanamiti etadeva khaṭvāpādavadvadanatatayā khaṭvāpādamāhuḥ | kolāsthidalamiha kolāsthimajjadalaṃ jñeyam | tīkṣṇauṣṭhamiti cchedaḥ | añjanārthaṃ kalāyapramāṇavartulāgraṃ, taccāṣṭāṅgulaṃ śālākyavacanādbhavati |

### [7.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.7.15)

upayantrāṇītyādau veṇikā sandaṣṭaguṇatrayakṛtā; carmāntaścarmāvayavaḥ; valkalamudumbarāditvagādi vraṇabandhanārtham; aṣṭhīlāśma aṣṭhīlāvadvartulāśma, aṣṭhīlā ca karmakārāṇāṃ prasiddhaiva; pāṇipādatalamityatra talatvenaikaṃ vivakṣitaṃ, talaśabdastu svarūpe, hastayantrasyeha prādhānyāt pāṇiḥ pṛthageva grahītumadhikaroti, tenāśvaśākhe ekavikalpena nirdiṣṭatvādekatvena gaṇanīye, uktaṃ hi śalyāpanayanīye-"śalyavāraṅgaṃ nirbhujya baddhvā taccāśvavaktrakaṭake paścāṅgyāṃ vṛkṣaśākhāyāṃ vā baddhvā'paharet" (sū. a. 27) ityādi; jihvā akśirajaḥśalyādīnāmavalehanenāpanayārthaṃ; mukhamācūṣaṇārthaṃ; ṣṭhīvanaṃ kaṇṭhagataśleṣmādiśalyanirasanārthaṃ; pravāhaṇaṃ purīṣāśruśleṣmādinirharaṇāya yatnaḥ; harṣaḥ krodhādiśalyāpaharaṇārthaḥ; ayaskāntaḥ pāṣāṇabhedo lauhabhedaḥ, sa ca ākarṣaka-drāvaka-bhrāmaka-cumbakabhedāccaturvidho'pi gṛhyate; bhayaṃ krodhāpasmārādiśalyāharaṇārtham; agnikṣārayordurnāmādiśalyāpaharaṇopāyatayā yantratvaṃ bhedanādiśastrakarmasādhanatayā cānuśastre'pi pāṭho bhaviṣyati, bhavati caikasminneva hi puruṣe kriyādvayayogāt pācakaḥ pāṭhaka iti ca vyapadeśaḥ | bheṣajaśabdena śalyopanayanīyoktapācanavamanavaddhaśalyopaharaṇopāyasya grahaṇaṃ boddhavyam | tathā svabhāvaśabdagṛhītānāṃ kṣavathvādīnāṃ pravāhaṇena grahaṇam | pramārjanādīnāṃ cehānuktānāmapīha yantrakarmatayā grahaṇaṃ; tena teṣāṃ pramārjanādisādhanayantra eva pāṃṇyādau yathāyogyatayā'varodhaḥ | pratimarṣastu aṅgulīkarmatayā aṅgulyāmavaroddhavyaḥ |

### [7.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.7.16)

etānītyādinoktānāṃ yantrāṇāṃ buddhyā vicārya yadyatrādhikaroti tattatra yojyaṃ; sākṣādvahuprapañcatvānnoktamiti darśayati |  
yantrakarmāṇi yathāsaṃbhavamāha—yantrakarmāṇītyādi | nirghātanamitaścetaśca cālayitvā nirharaṇam, itaścetaśca cālanamityeke; pūraṇaṃ bastinetrādinā; vyūhanaṃ prāguktaṃ; cālanaṃ sthalāntaranayanaṃ; vartanaṃ vikīrṇasya vartulīkaraṇaṃ; vivartanaṃ karṇe'valagnasya karṇagnāvayavamokṣārthaṃ pārśvāntaranayanaṃ; vivaraṇaṃ prakāśanaṃ, viraṇamiti pāṭhapakṣe śalyāpaharaṇe kriyamāṇe'sthyādeḥ prakṛtibhūtasya nirgacchataḥ pratibandho viraṇaṃ; pīḍanaṃ vraṇādīnāṃ pūyādinirgamārthaṃ; mārgaśodhanaṃ mūtrādisaṅge śalākāpraṇayanādinā jñeyaṃ; vikarṣaṇaṃ vigṛhyākarṣaṇam; āharaṇamanavabaddhasyāgre nayanam; ācchanaṃ kuñcitasyāṅgulyāderāyāmanam; unnamanamūrdhvanayanam; vinamanamadhonayanaṃ; bhañjanaṃ śalyakarṇādermardanam; unmathanaṃ naṣṭaśalyasya jñānāyāloḍanam; ācūṣaṇaṃ duṣṭarudhirādeḥ śṛṅgādinā, eṣaṇaṃ vraṇagatyādyanusaraṇam; dāraṇaṃ śiraḥkarṇādidvidhākaraṇam; pradhamanaṃ cūrṇasya nāḍīyantreṇa praṇayanam |

### [7.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.7.18)

idānīṃ sthūlopagraheṇaitadyantrasaṃkhyākathanaṃ; yantrakarmasaṃkhyākathanaṃ ca, paramārthatastu yantrāṇi tatkarmāṇi cāsaṃkhyeyānīti darśayannāha—svabuddhyetyādi | yantraṃ svabuddhyā vibhajet, karmāṇi ca svabuddhyā vibhajet | 'yantrakarmāṇi' iti tu pāṭhapakṣe yantrāṇāmeva kalpanaṃ mukhyaṃ jñeyaṃ, karmaṇi tu tatkalpanāt karmaṇāṃ cāsaṃkhyeyatvaṃ phalati | asaṃkhyeyayantrakalpane ca hetumāha—asaṃkhyeyetyādi |

### [7.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.7.19)

yantrāṇāṃ doṣān vaktumāha—tatretyādi | asāram asāralauhādighaṭitam | śithilaṃ pīḍanākṣamam | atyunnataṃ sthūlakoṭikam | mṛdupāśaṃ tanupāśam |

### [7.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.7.20)

svastikayantrāṇāmeva bahuviṣayatayā pradhānatvāduktadoṣāṇāṃ ca prāyastatraiva darśanādetairityādinā svastikayantrāṇyevāha | aṣṭādaśāṅgulatvaṃ svastikayantrāṇām, anyeṣāṃ tu yathākathitaṃ yathāyogyaṃ ca jñeyam |

### [7.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.7.21)

dṛśyamityādau sthūlamukhatayā dṛśye siṃhamukhādayaḥ, sūkṣmamatyā tvadṛśye kaṅkamukhādayaḥ | ādiśabdaḥ prakāravācī, tena kaṅkamukhādau sūkṣmamukhānāṃ grahaṇaṃ, siṃhamukhādau tu sthūlamukhānāṃ grahaṇam |

### [7.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.7.22)

bahuviṣayatayā kaṅkamukhaṃ stauti - vivartata ityādi | vivartate nivartate sādhu tathā'vagāhate viśati ca sādhu, evaṃ gṛhṇāti sādhu, uddharate ca sādhu, iti yojyam | adhikāri sarvatra ucitatvāt; 'avikāri' iti vā pāṭhaḥ, sa cāpi sugamaḥ |  
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne yantravidhirnāma saptamo'dhyāyaḥ |

## Linked texts (1)

- [Suśrutasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.7.1) — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.7) · Pramāṇa
