The Compendium of Suśruta 112
Nibandhasaṅgraha 112
- Language
- Sanskrit
112.2
medhā sarvato'vyāhatā sūkṣmatamā pragāḍhā buddhi śrutadhāriṇī |
112.4
avalgujā bākucī, sā'pi śvetā gṛhyate | kṛṣṇāyā vākucyā', tena kṛṣṇāvalgujānā cūrṇaṃ gomūtreṇa pāyayet | 'kṛṣṇāyā pippalyā' iti jejjaṭaḥ, tannecchati gayī | citrakasya dvipalaprayoga paraṃ pramāṇaṃ, citrakasya dvipalaprayoga iti rajanyā mānasyāmuktatvāt pūrvavat palikaṃ piṇḍaṃ pāyayediti gamyate | citrako'tra kṛṣṇapuṣpo grāhyaḥ | maṇḍūkaparṇyā' samūlapuṣpāyāstilai saha bhakṣaṇaṃ, bhakṣaṇakāla eva payo'nupānamupayuñjīteti sabandha | brahmavarcasī tejasvītyartha | enā maṇḍūkaparṇīm | vilvamātraṃ piṇḍamiti tatkalkapiṇḍo vā payasā peya' |
112.6
pūrvavidhāneneti tena snehasvedādi' sarvarasāyanāṅgo vidhiratidiṣṭa | pūrvavacca parihāra iti sāmānyarasāyanokto'pi | brāhmīrasāyane varjyasyānuktatvāt | puṣkaravarṇa iti puṣkara padmavarāṭakam | śrutanigādī śrutagrahaṇaśaktimān bhavatītyarthaḥ 5
112.8
haimavatyā vacāyāḥ śvetavacāyā ityarthaḥ | abhihutamityatra kṛtvetyadhyāhāryya homaṃ kṛtvetyarthaḥ | gayī tu 'payasā''loḍya pibet' ityatra 'sarpiṣā''loḍya pibet' iti paṭhati | tacca sarpirbrāhmīkharasasādhita pūrvoktameveti vyākhyāti | itarasyā vacāyā iti' ahai ṇāyā ityarthaḥ | payasā niḥkvādhyeti kṣīrapākavidhinā |
112.13
śrīsūktamatharvavedoktaṃ “hiraṇyavarṇāṃ hariṇī suvarṇarajatasrajāṃ" ityādikam | kalpe prabhāte | daśasahasrāṇi hūyante yatra taddaśasāhasram | āyuṣyamāyurvṛddhikaram | yuktarathaṃ rasāyanasamarthaṃ bhavet | visakvātha tu madhvādidvitīyaṃ rasāyana smṛtam ||9-13||
112.16
madhūcchiṣṭaṃ ca mākṣikamiti mākṣikaṃ madhu bhrāmaram | vacāditrayacūrṇaṃ ghṛtena sadā'valihyāt || 14–16 ||
112.19
tulā palaśatam | yavānāmete yāvakāḥ yavān tāvakān abhibhūya kuṭṭayitvā tatkṛtān yāvakān bhakṣyān madhupippalīsayuktān khādet | śikṣācaraṇavadbhavediti śikṣā upadeśāpekṣā śāstrābhyāsaḥ sukhenaiva bhavati; yathā kila bālyānantaraṃ pādagamanaṃ śikṣā vinaiva bhavati, tathaivaitena yogenābhyavahṛtena medhāvṛddheḥ śāstrābhyāsaḥ sukhenaiva bhavatīti tātparyārtha || 17–19 ||
112.26
ariṣṭaṃ maraṇalakṣaṇam | narendraṃ sthāpayedvaśa iti yo hi idaṃ ghṛtaṃ seveta tasya vaśago bhavennarendraḥ | gocandanā priyaṅgu | mohanikā putrañjīvī, 'avākpuṣpī' iti apare | āsāditaṃ sādhitam | teṣāmeva padminīlotpalānāmeva samudgave kvāthe | sarveṣāmidānīṃ phalaśrutimāha-pāpmānamityādi || 20–26 ||
112.28
na kevalaṃ rasāyanayogā eva śrīkarāstathā''yuṣkarā bhavanti, kiṃ tarhi satatādhyayanādapi buddhimedhākaro guṇo bhavati | svapakṣasādhanaṃ parapakṣabādhanaṃ vādaḥ | paratantrāṇi nyāyavaiśeṣikavyākaraṇādīni | tathaivetarāṇyāyuṣyāṇi | brahmacaryamindriyasayamo vedādhyayanaṃ vā | sāhasamapathāvalamārambha |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyā cikitsāsthāne'ṣṭāviṃśatitamo'dhyāya |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit