The Compendium of Suśruta 113
Nibandhasaṅgraha 113
- Language
- Sanskrit
113.2
svabhāvapravṛttānā kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛtīnāṃ vyādhīnāṃ pratiṣedhanaṃ svabhāvavyādhipratiṣedhanaṃ, tadadhikṛtya kṛtaṃ rasāyanaṃ svabhāvavyādhipratiṣedhanīyam | yadyapi svabhāvo niṣpratyanīkastathā'pi rasāyanaprabhāvājjñānādiyuktairmaharṣibhiraniyataāyuṣā svabhāvavyādhyādi pratiṣidhyate, niyatāyuṣā puna kalikaluṣairakṣīṇā rasāyanayogyā eva |
113.9
gāyatryā tripadā yukta iti sarveṣāmeva somānāṃ viśeṣaṇam | tatra gāyatryā varṇarūpātmikāyā somasya sākṣāt yogo nāstīti gāyatrīpratipāditalokavedatrayayukta ityartha., tena pītasomaprabhāveṇa lokavedatrayamasya vaśībhavati | etāni ca nāmāni sāmānyalokāprasiddhānyapi pramāṇānīti darśayannāha—ete somā ityādi | tulyaguṇāstulyaphalā ityarthaḥ || 3–9 ||
113.12
ata ityādi | anyatamamekata mam | upayuyukṣurupayogaṃ kartumicchuḥ | upakaraṇāni ghṛtādīni | paricāraka- sarvakarmaṇā kartā | praśastadeśe vāstuśāstravidbhiḥ parīkṣikṣate prāgudakapravaṇe, tribṛtamāgāraṃ tri parittā garmakuṭī kārayitvā | hṛtadoṣa hṛta- snehasvedanavamanādibhirdoṣo yena saḥ | pratisaṃsṛṣṭaṃ peyādikrameṇa tyaktaṃ bhaktaṃ yena saḥ | praśastāstithayo nandādayo riktāvarjyā, karaṇāni bavādīni, muhūrtā- śivādayaḥ, nakṣatrāṇi puṣyahastāśvinīśravaṇādīni | adhvarakalpasya vidhānenāhṛtamagniṣṭomavidhānenānītam | abhiṣutaṃ ṛtvigbhi. pīḍitam | abhihutaṃ vahnau prakṣiptaṃ, 'ṛtvigbhi ' iti śeṣaḥ | antarāgāre antargṛhe | añjalimātraṃ kuḍavapramāṇam | anākhādayan somarasamanutkhādayan | upaspṛśya ācamanaṃ kṛtvetyarthaḥ | śeṣaṃ gṛhītakṣīramaṃḍbhṛta kandaṃ pānīye nadyādigate nikṣipetyarthaḥ | mana - saṅkalpāditirodho niyama, punarindriyadehayornirodho yama | ātmānaṃ ceta' | vāksaṃyamanamāha - vāgyata mauna kṛtvetyartha | viharediti vihāra kuryādityartha | tatra kāyavihāraścaturvidho gamanacaṅkramaṇasthānāsanebhedena | na kathaṃcana saṃviśet na khapyāt |
tanmanā iti tatraiva some mano yasya sa tathā | śrutaśāntiḥ ākarṇitamaṅgalapāṭhaḥ | sāyaṃ śayīteti tena divā svāpaniṣedhaḥ | abhojanaṃ punaratra prathama eva dine yatra somapānam | śītodakamātrāmiti mātrāśabdo'yamalpārthaḥ, śītamalpamudakaṃ jalaṃ pibet | gā spṛṣṭveti dhātūnāmanekārthatvādvā dattveti jejjaṭaḥ | aniṣṭabhojanaṃ śrāddhādibhojanaṃ, prabhṛtigrahaṇādanye'pi aniṣṭapratigrahādayo'bhipretāḥ | vitareddadyādityarthaḥ | pāṃśurdhūliḥ | paripeka snānam | ajakarṇakapāyamiti kalkabhityarthaḥ, kalke'pi kapāyaśabdo vartate, “pañcavidhaṃ kapāyakalpanam” iti vacanāt | sasnehakalkena gharṣeṇamutsādanam | kṣīramaghukasiddhaṃ cetyādi | gavyakṣīracaturguṇaṃ madhukakalkasiddhaṃ kṣuṇatilānā tailaṃ vyañjanādiṣvavacārayem | upayogavikalpa iti upayujyate ityupayogo gavyakṣīrādirāhāro vihāraśca, upayogavikalpa upayogabheda kartavya ityarthaḥ | tatraiva kacidvarṇabhedena bhedaṃ darśayannāha - viśeṣatastu vallītyādi | vallīnā latānā pratānamativistāraḥ, kṣupako viṭapa, ādigrahaṇāt kandādīnāmapi grahaṇam | ardha caturtha yeṣā te tathā; sṛṣṭi palam || 10-12 ||
113.13
teṣā tu pātreṣvapi bhedaṃ darśayannāha — aṃśumantamityādi | abhipuṇuyāt pīḍayet | upayuñjeti etayorupayogaṃ kuryādityartha | aṣṭavidhaiśvaryaṃ yathā,—“aṇimā laghimā prāptiḥ prākāmyaṃ mahimā tathā | īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca tathā kāmāvasāyitā”-iti, etadaṣṭaguṇamaiśvarya yogalabhyamapi somarasāyanāllabhyate | carake punaranyathoktam--“āveśaścetaso jñānamarthānāṃ chandata kriyā | dṛṣṭi śrotraṃ smṛti kāntiriṣṭataścāpyadarśanam || ityaṣṭaguṇamākhyātaṃ yoginā balamaiśvaram | śuddhasattvasamādhānāttatsarvamupavartate”-iti | īśāna maheśvaram | rohita lohito mṛgaviśeṣa | vitate vistṛte |
113.19
‘navāṃ’ ityatra ‘akṣata’ iti pāṭhāntaraṃ, akṣataṃ yathā bhavati tathā tanuṃ śarīraṃ dhārayate ; akṣatamiti pāṭhāttu vyādherniṣedhaḥ | astraṃ mantravacchatram | tasyālamityādi alamatrājasraṃ, alamatyarthamāyu kṣapaṇe na samarthā bhavantītyarthaḥ | bhadrāṇā bhadrajātīnāṃ, paṣṭivarṣāṇā ṣaṣṭivarṣapramāṇānāṃ, prasrutānā galitamadānā, anekadhā bahūn vārān, dvipānā balamityuktyā anivāryamityarthaḥ | kandarpaḥ kāmadevaḥ | kāntyeti kāntyā tasya ca jñāyate aparo'yaṃ candragraha iva | kṣīroda. kṣīrasamudra., śakrasadanamindragṛham, uttarakuravo deśaviśeṣāḥ | amoghasaṅkalpo'nivāryasaṅkalpaḥ || 14-19 ||
113.26
aparamapi grahaṇāya lakṣaṇaṃ darśayannāha - sarveṣāmityādi || 20-26 ||
113.31
eteṣāmanveṣaṇasthānamāha - himavatītyādi | sthāneṣu kriyāpadasyāvidyamānatvāt santītyevaṃ sāmānyakriyāṃ vitaret | candramasa somasya sthānaviśeṣamuddiśannāha-uttareṇetyādi |
sindhurnāma mahānadaḥ | haṭhaṃ jalakumbhikā | lavate tarati | candramā somaviśeṣaḥ || 27-31 ||
113.32
netyādi | 'bheṣajadveṣiṇa' ityatra 'bhiṣajadveṣiṇa' iti pāṭhāntaraṃ, yairmandabhāgyairbhiṣajo vaidyā apamānitāste puruṣāḥ somaṃ na paśyanti |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nibandhasaṃgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne ekonatriṃśattamo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit