The Compendium of Suśruta 119
Nibandhasaṅgraha 119
- Language
- Sanskrit
119.2
netraṃ yantraṃ; bastireṇādīnā mūtrādhāra., tadādheyaṃ dravyamapi; tayoḥ pramāṇaṃ praivibhāgaśca sa eva cikitsitaṃ vyādhe pratīkāro yasmin tat |
119.4
bastikarma tu mūtrādhārapuṭakena sādhyaṃ karma, bastiśabdo hi sāmānyo niruhe snehavastau ca | vamanavirecane tu pradhānatare, vastikarma tu pradhānatamam | saṃgrahaṇā nīti doṣāṇāmevātipravṛttamānānāmityarthaḥ | kṣīṇaśukraṃ vājīkaroti anenāśva iva balakāriṇī harṣajā śaktiruktā, kṛśaṃ bṛṃhayatītyupacayalakṣaṇā śaktiruktā, vaya sthāpayatītyanena āyurvṛddhikaratva sūcayati | etadeva pradhānatamatvasādhanaṃ ślokenāpi darśayannāha-śarīropacayamityādi |
119.5
ane kavyādhinirghātakatvaṃ darśayannāha-tathā jvarātīsāretyādi | jvarādiṣu cāvasthāviśeṣo vasterviṣayaḥ, sa ca śāstrādeva jñeyaḥ |
119.6
doṣakārye jvarādau vastiprayogamabhidhāya jvarādikāraṇe doṣe'pi vasterhitatvaṃ darśayannāha-bhavati cātretyādi | sasargo doṣadvayaprakopaḥ, prakṛtisamasamavetajvarādyārambhakadopatrayaprakopaḥ sannipāto'trābhipretaḥ |
119.9
netrapramāṇamāsthāpanadravyapramāṇaṃ ca vayobhedena pradarśayitumāha-tatra sāvatsariketyādi | tatra sāṃvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāmityatra yathāsaṅkhyavyākhyānena sāṃvatsarikabālasya niruhayantraṃ ṣaḍaṅgulapramāṇaṃ, tatkaniṣṭhikāpariṇāha, agre'dhyakṣdhauṅgulasanniviṣṭrakaṇikaṃ, kaṅkapakṣanāḍītulyapraveśaṃ mūle, mudgavāhisrotaścāgre vidadhyāt | chatrākārā gude'dhikānta praveśarodhinī karṇikā kathyate | kaṅkaḥ vakracañcuḥ kṛṣṇavarṇa prasiddha eva | aṣṭavarṣasya punaraṣṭāṅgulapramāṇaṃ, tadanāmikāpariṇāhaṃ, agre dvyaṅgulasanniviṣṭa-
karṇikaṃ, śyenapakṣanāḍītulyapraveśaṃ mūle, māṣavāhisrotaścāgre vidadhyāt | dviraṣṭavarṣasya ṣoḍaśavarṣasyetyarthaḥ, kimbhūtaṃ yantraṃ 1 daśāṅgulapramāṇaṃ, tanmadhyāṅgulipariṇāhaṃ, ardhatṛtīyāṅgulasanniviṣṭakarṇikaṃ, barhī mayūrastatpakṣanāḍīpraveśaṃ mūle, kalāyavāhisrotaścāgre, vidadhyāt | teṣviti sāvatsarikādaṣṭādaśavarṣeṣu bāleṣu yathāsaṅkhyamāturahastena dvau catvāro'ṣṭau ca prasṛtā vidheyā | prasṛto'tra kuñcitāṅguliḥ pāṇi, na tu paladvayamiti gayadāsācāryaḥ | jejjaṭācāryastu āturahastagrahaṇaṃ madhyamapuruṣahastopalakṣaṇaṃ, tena tatprasṛtena paladvayapramiteneti vyākhyānayati | atrai madhyavartivarṣāṇāṃ netradravyamānaṃ nirdeśyānnāha-varṣāntareṣvityādi | pañcaviṃśatiṃ yāvat, samīkṣya yathāyathamabhyūhya netrapramāṇaṃ vastidravyapramāṇaṃ cotkarṣayet (pañcaviṃśaterityādi | gṛdhrapakṣanāḍītulyapraveśaṃ mūle, klinnakalāyamātracchidramagre, sarvāṇi tu mūle bastinibandhanārthaṃ dvikarṇikāni dvyaṅgulāntarāṇi kuryāt dvyaṅgulamadhyānītyarthaḥ ) || 7-9 ||
bālavṛddhayorhānopacayaśaktilakṣaṇabalatvenāsthāpanasya mātrākṛtaṃ hīnatvaṃ pradarśya tīkṣṇādiguṇahīnatvaṃ darśayannāha-mṛdurbastiḥ prayoktavya ityādi | tatra mṛdudravyakṛto bastirmṛduḥ, tīkṣṇaśca tadviparyayaḥ |
119.11
śalyatantratvādasya śāstrasya vraṇanetrapramāṇamāha-vraṇanetramaṣṭāṅgulamityādi |
119.12
tāni ca netrāṇi kimayāni kimākṛtīni vā tadāha-tatra netrāṇītyādi | rīti pittalaṃ, maṇi sphaṭikādi | ślakṣṇāni akarkaśāni | dṛḍhāni ajarjarāṇi | guṭikāmukhāni atīkṣṇāgrāṇi |
119.13
kīdṛśā vastayaścāvandhyā ityāha-vastayaścāvandhyā ityādi | nātivahalā nātyupacitāḥ, nātidīrghā ityanye | tāntavaṃ vastram | |
119.17
grahaṇayogyavasteḥ parikarma bandhavidhiṃ ca darśayannāha - bastiṃ nirupadigdhamityādi | nirupadigdhaṃ māsādyupalepavarjitam | śuddhaṃ kaṣāyarañjitam | suparimārjitaṃ suṣṭhunirmārjitam | anuddhatahīnaṃ nādhikaṃ na hīnaṃ; etenādheyadravyamānaṃ samīkṣyādhārabhūtasya vasteḥ pramāṇaṃ vidheyamityarthaḥ | pratiṣṭhāpya sayojya | nyubjamadhomukham | gomahiṣādivastayo niruhayantre yathālābhaṃ saṃyojyā; uttaravastiyantre punarajorabhravastī eva yojanīyāviti || 15-17 ||
119.18
anarthāntaramiti ekārthamityarthaḥ | vasternairūhikasnehikabhedābhyā yau dvau vikalpau tau nirūhasnehavastyākhyau, tayornairūhikamabhidhāya snehikaṃ bastivikalpamabhidhatte - yathetyādi | yasya yatpramāṇaṃ yo yo guṇastābhyā vihitaḥ snehavastyākhyo'nuvāsanasaṃjña ityartha | yathāyayornirūhāṇāmityādinā vidhāsyamāno'pi snehavastivikalpo'nāgatāvekṣaṇatantrayuktyā vihita iti pradiṣṭa | yathāpramāṇamityanena sūcitaṃ pramāṇaṃ prakaṭayannāha-pādāvakṛṣṭa iti | yathāyavaya ityādivakṣyamāṇavākyadarśanādāsthāpanasya pādaistribhirapakṛṣṭo hīna pādāva (pa) kṛṣṭa | ayamartha — sāvatsarīkādi kālāpekṣaṃ yatprakuñcādi caturviṃśatipalāvasānaṃ nirūhapramāṇaṃ taccaturthāṃśena karṣamārabhya ṣaṭpalāni yāvadanuvāsanasya pramāṇa-
miti | tantrāntare ca navadvayavasramāśrityānuvāsanasyottamādimātrānedena traividhyamukta, mathā- "ṣaṭpalī tu bhavecchreṣṭhā madhyamā tripalī bhavet | kanīyasyardhapalā tridhā mātrā'nuvāsane-" iti | tasyāpi vikalpa ityādi tasyāpyanuvāsanasya, ṣaṭpalapramāṇasyārdhamātrāvakṛṣṭa pādāvaśiṣṭo'rdhyardhapalamātra ityarthaḥ | aparihārya. avidyamānapariharaṇārha | gayī tu yathāpramāṇavihitādya vasteḥ pādāna snehavasti snehavikalpo'rdhamātrāpakṛṣṭo'nuvāsanaṃ, tasyāpi vikalpo'rdhamātrāpakṛṣṭo'parihāryo mātrāvastiriti | etena tanmate ṣaṭpalapramāṇa snehavasti, tadardhena palatrayapramāṇamanuvāsanaṃ, tasyārdhena sārdhapalapramāṇo mātrāvastiriti |
phalenāpi tanorbhedaṃ darśayannāha-nirūha ityādi | śodhanadravyasaṃyuktaḥ śodhano nirūha | sarvaniārūhānuvāsanavarmo'yaṃ, dravyaviśeṣayogāttu kvacicchodhanādīnāmutkarṣāpakarṣau | jejjaṭācāryastu snehano vṛhaṇo mata iti paṭhitvā śodhanādicatuṣkaṃ nirūhasya karmeti varṇayati ||-
119.20
nirūhaśodhitānmārgeṣu samyak snehavīryānumaraṇaṃ darśayannāhanirūhetyādi || 19-20 ||
119.21
syāt “utpadyate hi sā'vasthā deśakālavala prati | yasyāṃ kāryamakārya syāt karma kārya ca garhitam"-iti |
kvacidevāsthāpanasyāvasthāyā pratiprasavamuddiśannāha-udarī cetyādi | sā cāvasthā tantrāntarādanusartavyā | tatrodare vāgbhaṭa , "suviriktasya yasya syādādhmānaṃ punareva tam | susnigdhairamlalavaṇairnistaiḥ samupācaret-" iti; evaṃ pramehādiṣu cikitsitamālokyāsthāpanavyavasthā jñātavyā |
niṣiddhācaraṇadoṣamuddiśannāha-asādhyatetyādi | eṣāṃ vikārāṇāmudarādīnām | gātrasadanamaṅgalāni. |
23 ||
119.25
samyak pradatto vastiryeṣu sthāneṣvavatiṣṭhate tānāha-pakvāśaye ityādi | katha tarhi pakvāśayādimātragato vastiḥ kvacit sarveṣāmavayavānāmanavasāda, kvacit sarvāṅgagatānāṃ doṣāṇāṃ haraṇaṃ śamanaṃ ca janayatītyāha-pakvāśaya ityādi | pakvāśayādvastivīrya khai srotobhiranusarpati kṛtsnadehe; vīrya, śakti, prabhāva ityanarthāntaram |
24 |
119.26
tiṣṭhastāvadvastirguṇakārī bhavatu ktha nirgato'pi tādṛśaḥ syādityāha-sa cāpītyādi | pratyeti pratyāgacchati | vīrya snehādiguṇaḥ | apānādyairiti ādyapadenodānādayo boddhavyāḥ | apānenādha , udānenordhvaṃ, vyānena sarvatra, vinīyate viśeṣeṇa sarvaśarīrāvayaveṣu nīyate |
119.28
sakalāvayavagatadoṣaharaṇaṃ vasterekasthānasthitasyopamānena darśayannāha-vīryeṇetyādi | dhanvantarānuṃ ślokaṃ na paṭhanti |
119.31
doṣatrayasyetyādi | yathā udadhe. samudrasya, pavanāviddhatoyasya anilenodbhūyasalilasya, velā kūlamaryādā, vegaṃ viṣahate viśeṣeṇa sahate || 29-31 ||
119.32
vicalitaṃ viśeṣeṇa kampitam | vivartitaṃ praviṣṭameva moṭitam | pārśvopapīḍitaṃ pārśvayorvāmadakṣiṇayoravapīḍanam | atyutkṣiptamatiśayenordhvapreritam | avasannamadhobhāgagatikam | praṇidhānadoṣā dānadoṣāḥ | sūkṣmāticchidraṃ sūkṣmamukhaṃ, bṛhanmukhamityartha | asimaditi asi. koṭiḥ pālirityartha., dhārāyuktamityanye | bahalatā māsopacitatvaṃ, anye vipulatāmāhu. | prastīrṇatā snāyujālatvam | kālātikrama iti kālasyātidrutavilambitasyātikramo vilaimbitadānenollaṅghanam | tatrātiśithilapīḍane samyakpīḍanakālasyaiṣadratikrama., kālātikrame ca samyakpīḍanakālasya mahānatikrama iti bheda. | āmatetyādi | āma apakvasneha |
ekādaśa dravyadoṣā yathāsaṃbhavaṃ snehabastinirūhnobhayāśritā jñātavyā. | avākśīrṣetyādi | avākśīrṣa adhomastakaḥ | ucchīrṣaka ūrdhvamastaka | nyubjaḥ adhomukhaḥ | sthita upaviṣṭaḥ | avākśīrṣādayaḥ sapta śayyāsthitapuruṣasya doṣāḥ, upacāreṇa śayyāyāḥ pratipādyante | sneha ityādi | ubhayoriti nirūhānuvāsanayo. | etaduktaṃ bhavati-ayogādivyāpatsu kāścinnirūhāśritā., kāścid vyāpado'nuvāsanāśrayāḥ, kāścidubhayāśritā iti |
119.33
vijñānaṃ lakṣaṇam | siddhiṃ cikitsitam |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nivandhasagrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne pañcatriṃśattamo'dhyāyaḥ |
35 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit