The Compendium of Suśruta 133
Nibandhasaṅgraha 133
- Language
- Sanskrit
133.2
kalpasthānānantaramuttaratantramārabhyate, yena kalpasthāne viṣajasyāgantuvraṇasya viṣaimupadravakāri nijavraṇasyāpi ripum̐bhiravacāritaviṣamupadravabhūtamitiṃ taccikitsitamabhihitam, ata upadravacikitsādhikārasāmānyāt sarvopadravacikitsārthamuttaratantrārambha , athavā saviśamadhyāyaśataṃ parisamāpya pariśiṣṭatvāduttaratantra pratipādyaṃ bhavati | tasya ca tantrasyopadravānadhikṛtya pravṛttatvānniruktyā aupadravikatvaṃ prāptamapyadhyāye vyavasthitam | taduktaṃ sūtre—'adhikṛtya kṛtaṃ' ityādi | sa ca niruktisapanno'dhyāya prāk pratipādyo bhavatītyata āha—athāta ityādi | upadravān rogānadhikṛtya kṛto'dhyāya aupadravika |
133.3
idānīmārabhyamāṇasyottaratantrasya sabandhaṃ darśayannāha— adhyāyānāmityādi | yadyasmāt kāraṇādviṃśatyadhike'dhyāyaśate puna punaruktaṃ mayā, ki tadityāha—'imānarthān bahudhottare vakṣyāmi' iti, tattasmāt kāraṇādadhunottaratantraṃ pravakṣyāmīti sabandha | kecit 'yadviśatyadhike proktamadhyāyānā śate mayā' iti paṭhanti, apare tu 'śate saviśe'dhyāyānāṃ' iti paṭhanti |
—
133.7
idānīmuttaratantrasya nikhilavyādhiniścayacikitsālakṣaṇaṃ stuti nirdiśannāha—nikhilenetyādi | nikhilena sāmastyena | yatra yasminnuttaratantre | pṛthagvidhā nānāprakārā | ke te nānāprakārā rogā nikhilenottare'bhidhāsyante ? ityāha—śālākyaśāstrābhihitā ityādi | videhādhipakīrtitā iti nimipraṇītā ṣaṭsaptatirnetrarogā , na karālabhadraśaunakādipraṇītā | ye ca vistarato dṛṣṭā iti pārvatakajīvakevandhakaprabhṛtibhi ; kumārābādhahetava skandagrahaprabhṛtaya | ṣaṭsu kāyacikitsāsu agniveśabheḍajātūkarṇaparāśarahārītakṣārapāṇiproktāsu | upasargādayo jvarādaya | āgantavo'tronmādādaya | nanu bhūtanimittatvādunmādādīnā kathamāgantukatvaṃ ? yata prahārādikṛtā āgantavaḥ, satyaṃ, bāhyanimittatvādunmādādīnāmāgantukatvam | gayau tu, upasargādayo'mānuṣopasargādaya, te cāpasmāronmādā bhūtavidyābhihitā', ta evāgantava iti vyākhyānayati | uttaratantre nikhilena rogā eva proktā uttānye'pi proktā iti pṛṣṭa āha— triṣaṣṭī rasasaṃsargā ityādi | yuktārthā pramāṇopapannārthā | yuktayastantrayuktaya | asyāgre kecit 'videhādhipati śrīmān janako nāma viśruta | ālambhayajñapravaṇa so'yajadbrāhmaṇairvṛta || tasya yāgapravṛttasya kupito bhagavānravi || dṛṣṭi praṇāśayāmāsa so'nutepe mahattapa || dīptāśuruttapasā tena toṣita pradadau puna || cakṣurvedaṃ prasannātmā sarvabhūtānukampayā ||' iti pāṭha paṭhanti vyākhyānayanti ca | taṃ ca bṛhatpañjikākāro na paṭhati, tasmānnāsmā'pi na paṭhito na vyākhyātaśca || 4-7 ||—
133.9
idānī sarvendriyādhiṣṭhānatvena 'prāṇādhiṣṭhānatvena ca śirapradhānamata prathama śira sthān vyādhīn kathayāmīti nirdiśannāha—mahata ityādi | tasyottaratantrasyādāvuttamāṅgasthān rogānabhidadhāmīti sabandha | ambudheriva samudrasyeva, mahato'tivistīrṇasya, durgādhasya agādhasya | sakhyayā ṣaṭsaptatyā videhādhipaproktayā, lakṣaṇairvyañjanai, cakāreṇa hetucikitsābhyā, sādhyāsādhyakrameṇa ceti sādhyāsādhyaparipāṭyā, athavā lakṣaṇairhetupūrvairūpopaśayasaprāptibhi, cakāreṇa cikitsitamevānuktaṃ samuccīyate, kecicca kramaśabdenaiva cikitisataṃ gṛhṇanti |
133.10
tatra sarvaipūttamāṅgeṣveṣu sakhyādibhirvācyeṣu nayanagatarogāmidhāna, sarvendriyāṇā madhye nayanasya pradhānatvāt, tatrāpi nayana sya paṭalavyadhanimittamanta praveśāyāmavistārairmānabhokāra ca darśayannāha —vidyādityādi | dvyaṅgulabāhulyamidamanta praveśapramāṇa, dvyaṅgulamānamāha —svāṅguṣṭhodarasamita, etenaitaduktaṃ bhavati — svāṅguṣṭhodarasamitaṃ yadaṅgulaṃ tadaṅguladvayapramāṇaṃ netrabudbudasyānta praveśaṃ vidyāt | dvyaṅgulaṃ sārdhamityardhatṛtīyāṅgulamityartha | sarvata iti āyāmato vistarataścetyartha | nayanabudbudamakṣigolaka | sarvabhūtaguṇodbhavaṃ sarvabhūtebhyastadguṇebhyaścodbhavo yasya tattathāvidhaṃ, sarvabhūtebhyastāvannetrabudbudaṃ sirāsnāvasthisahitaṃ sāśrumārgaṃ cotpanna, tadguṇebhyaśca raktasitakṛṣṇaguṇā utpannā, etena guṇavadbhūtotpannamityartha | kecidguṇaśabdena bhūtaprasādaṃ kathayanti, tacca vyākhyānaṃ jejjaṭāya na rocate |
—
yena bhūtena netrabudbudamārabhyate yena ca raktādaya iti darśayannāha — palamityādi | palaṃ māsa, bhuva pṛthivyā, agnito raktamiti agniguṇādraktaṃ pittarūpa, evaṃ sitaṃ jalādityatrāpi vyākhyeyaṃ, aśrumārgā aśrusrotāṃsi |
133.13
idānīṃ tasminnetrabudbude yaddṛṣṭimaṇḍalaṃ tasya pramāṇaṃ pūrvācāryapratipāditapramāṇānurūpaṃ pratipādayitumāha — dṛṣṭiṃ cetyādi | viśārado videha | kṛṣṇāt saptamamiti kṛṣṇamaṇḍalāt saptamaṃ bhāgaṃ dṛṣṭiricchanti | dṛṣṭiviśāradā gālākina | etat pramāṇaṃ paramatamapyapratiṣiddhatvādadunumatameva | tasya saptamāṃśasya kiṃ pramāṇa syāditi kathanāya masūradalamātrāmityagre nirdeśa , athavā śālākinā paramatamabhidhāya masūradalamātrāmiti svamatamabhidhāsyatyācārya | yadyevaṃ tarhyātturopakarmaṇīye 'navamastārakāśo dṛṣṭi' iti kathamuktavān ? satyaṃ, mahāpuruṣāṇā pūrṇāyuṣā bhinnaviṣayasamivānamiti na doṣa , ato'nyānyapi samādhānāni pañjikoktāni santi, tāni vistarabhayānna likhitāni | kecidimaṃ pāṭhamanyathā kṛtvā''pātaṇikāpūrvakaṃ paṭhanti, sa nābhāvātra likhita |
133.14
idānīṃ nayanasya rogādhiṣṭhānakathanāya maṇḍalādisakhyāmāha — maṇḍalānītyādi | kecidevaṃ paṭhanti —'locane maṇḍalānyantān saṃdhīṃśca paṭalāni ca | jānīyān kramaga. pañca catura ṣaḍ paḍeva ca-' iti | eṣa pāṭho nivandhakārairdūṣita |
133.15
tānyeva pañcamaṇḍalānyāha-pakṣmavartmetyādi | pakṣmādīnā pañca maṇḍalāni | te tu maṇḍalā anupūrvaṃ madhyā, yayottara cānyāḥ |
133.16
sandhīnāha — pakṣmetyādi | kanīnakagato nāsāsamīpe'vasthitai, apāṅgo bhrūpucchānta sthita |
133.17
paṭalānyāha —dve ityādi | catvāryanyāni cākṣiṇi aparāṇyupi catvāri paṭalānyakṣiṇi vidyāt | yeṣu cattarṣu paṭaleṣu |
—
133.18
idānī tānyeva timirasyāśrayabhūtāni catvāri paṭalāni cikitsārtha vibhajannāha—teja ityādi | atra teja śabdenālocakateja samāśrayaṃ sirāgataṃ raktaṃ boddhavyam | jalaṃ tvaggato rasadhātu, vāhyamakṣigolakasya prathamaṃ paṭalaṃ, anyat dvitīyaṃ, bāhulyaṃ sthūlatā |
—
133.19
teṣāmeva dhātūnā paṭalāśrayāṇāmupadhātūnā ca kairmato nayane'stitvaṃ darśayannāha —sirāṇāmityādi | sirādīnā kālakāsthiparyantānā parā guṇā yathottaramutkṛṣṭā prasādā, akṣṇorvandhane'nyonyasahanane'dhikṛtā | tathā kālakāt para. kālakāsthra sakāśācchleṣmā sirāyuto'kṣṇorvandhane para utkṛṣṭo'dhikṛta iti. piṇḍārtha | sirāṇāmityatra bahuvacanasyādyarthavācitvādamanīnāmapi grahaṇam | kaṇḍarāṇāmityatra kaṇḍarāśabda snāyuvācaka | anye tu sirādīnā meda paryantānā guṇā prasādā kālakasyākṣṇo kṛṣṇabhāgasya vandhane'dhikṛtā | tathā kālāt para kṛṣṇabhāgadya para. śuklo bhāgastasya vandhane sirāyuta śleṣmā | kecidetadarthānukūlenainavātra pāṭhaṃ paṭhanti, - 'sirāṇā kaṇḍarāṇā ca
133.20
idānīṃ netrarogāṇā sāmānyā saprāptimāha-sirānusāribhirityādi | sirā atra netragatā | viguṇai prakupitai. | netrabhāgeṣu netrāvayaveṣu | netrarājiṣviti kecit paṭhanti, tatra netrāṇyeva rājayo netrarājaya | etena sarvanetrāśrayā api labdhā bhavanti |
-
133.23
pūrvarūpamāhaṃ- tatretyādi | āvilamākulamaśrupūrṇamityartha | sasaṃrambhamīpacchophayuktam | upadeho malavṛddhi | gurupātodarāgādyairjuṣṭamiti atrādiśabda pratyekaṃ yojya, tena gurutvādibhi śleṣmaliṅgai., upādibhi pittaliṅgai, todādibhirvātaliṅgai, rāgādibhiḥ śoṇitaliṅgai, juṣṭa sevitam | nanu yadi gurutvādīni doṣaliṅgāni santi tatt kathaṃ pūrvarūpa ? yato doṣaviśeṣeṇānyaktaṃ lakṣaṇaṃ pūrvarūpaṃ, ata āha-avyaktalakṣaṇairiti |- gurutvādīnāmapi tatra vyaktatā nāstyevetyartha | saśūlamīpacchūlamityartha | vihanyamānamityādi | rūpe nīlapītādau yena prakāreṇa pūrvamāsīttata svayameva vihanyamānaṃ kriyamāṇavighātam | kriyāsu nimeṣonmeṣādiṣu ceti | anye tu 'kriyāsvakṣi yathā purā' ityatra 'kriyāsvakṣyāgataklamam' iti paṭhanti | tatrāgataklamamāptaklama nirvyāpāramityarthaḥ || 21-23 ||
133.24
pūrvarūpe kriyā nirdiśannāha-tatretyādi | tatra nayane, saṃbhavaṃ rogāṇā prāgutpatti, āsādya jñātvā, bhiṣagjitamauṣadhaṃ vidadhyāt | 'tatra sañcayamāsādya' iti kecit paṭhanti, tatra sañcayaśabdaścayaprakopaprasarādiṣu vartate |
133.25
kiṃ tadbhiṣagjitaṃ pūrvarūpe kuryādityāśaṅkya sakṣepavistarābhyā tatra bhiṣagjitamāha-saṅkṣepata ityādi | kriyāṇā saśamanasaśodhanādīnāmayameva samyagyoga | ki tadityāha-nidānaparivarjanamiti | -nidānānā doṣakārakahetūnā rogakārakahetūnā ca sarvato varjanam | vistareṇa punavītādīnā pratīghāta kriyāyoga prokta | yenauṣadhaprayogeṇa vātādīnā kopa. pratihanyate sa upakrama ukta ityartha |
133.27
kāni tāni nidānāni yāni parihartavyānītyāha-uṣṇetyādi | atra kecit 'evaṃ vidāhyaprātikāriṇo'nnaṃ' ityādi yāvat 'avākśirotyucchritaśāyitasya jvaropatāpādahrutūparyayācca' ityanta paṭhanti, sa ca pāṭha. punaruktidūṣaṇabhayānnāṅgīkṛta |
133.28
idānīṃ tāneva vikārān vātādisaṅkhyayā nirdiśannāha - vātādityādi | tathā pittāt pittādapi daśaiva ca | bāhyau vahinimittabhavau | tau kau 1 eko'bhighātotpanna sanimitta, anyaḥ surarṣigandharvādidarśanābhihataśaktiranimitta |
-
133.29
idānī teṣāmeva vikārāṇā vātādibhedena sādhyāsādhyayāpyatvaṃ darśayannāha - hatetyādi | tanmaya. vātamaya | sādhyā. syu sānyamārutā iti hatādhimanthādayaścatvāro vātajā asādhyā, ekaśca yāpya, śuṣkākṣipākādayo rogā sānyamārutā anyatovātarogeṇa sahitā pañca sādhyā |
133.31
asādhya ityādi | pittasaṃbhavau dvau hasvajāḍyajalasrāvau sādhayitumaśakyau, tathā paittikau parimlāyinīlākhyau kācau yāpanāhauṃ, abhiṣyandādaya ṣaḍ sādhyā |
133.34
asādhya ityādi | tanmaya śleṣmaja ityartha | kaphajeṣveke evāsādhya, yāpyo'pyeka eva, abhiṣyandādayaścaikādaśa sādhyā || 33-35 ||
133.38
raktasrāva ityādi | raktasrāvastathā'jakā śoṇitārro kṣataśukraka ca raktājātaṃ catuṣṭayamapyasādhya, tajjo raktaja kāco yāpya, manthasyandādaya ekādaśa sādhyā || 36-38 ||
133.42
pūyetyādi | pūyāsrāvādayaścatvāro'sādhyā, kācapakṣmakopau yāpyau, vartmāvabandhvādaya ekonaviṃśati sādhyā | kecittu 'kāca kopaśca pakṣmaṇa' ityatra 'yāpyo vartmāvabandhaśca kāca kopaśca pakṣmaṇaḥ | piṣṭākhyaścāpi yo vyādhi sirāsu piḍakā ca yā' iti paṭhanti | sa ca pāṭha pañjikāyā nirasta, tasmādasmābhirapi parityakta || 39-42 ||
sanimitta ityādi | tau dvāvapi sannipātanimittau vidrutau ||
133.43
ṣaḍityādi | saṅkṣepeṇa kathitā, athavā saṅgraheṇa samyak doṣagraheṇa kathitā |
133.45
idānīṃ teṣā doṣaviśeṣeṇa saṅgrahaṃ pratipādya saṅkhyādyāśrayabhedenāpi sagraha pratipādayannāha- navetyādi | dvau bāhyajau sarvāśrayatve'pi dṛṣṭyāśritau mantavyau, dṛṣṭe. pradhānatamāttvāt |
iti śrīṭalhaṇaviracitāyā nivandhasagrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate gālākyatantre prathamo'dhyāya |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit