Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 138

Nibandhasaṅgraha 138

Language
Sanskrit

138.2

athāta ityādi | sarvagatarogavijñānīya sarvāśrayarogavijñānīya ityarthaḥ | kṛṣṇamaṇḍalapratyāsattyā dṛṣṭigatarogavijñānīyo yujyate, yaśca dṛṣṭigatarogavijñānīyāt pūrvaṃ sarvagatarogavijñānī-
yārambhaḥ sa dṛṣṭigatānāṃ timirādīnāmabhiṣyandanimittatvaṃ na syāditi bodhayati, sandhyādigatānāṃ ca syandakāraṇatvaṃ bodhayati |

138.4

sarvākṣigatarogāṇāṃ saṃkhyāmāha—syandā ityādi | tāvanta eva catvāra eva | prathamaślokena daśa, dvitīyaślokena sapta, evaṃ saptadaśa sarvāśrayā kathitāḥ |

138.5

sarveṣāṃ netrarogāṇāmabhiṣyandabhavatvāt tatpratīkārasyāśeṣanayanāmayapratīkārabhūtatvādyalata pūrvarūpa evāsau pratīkaraṇīya ityāha—prāyeṇetyādi | abhiṣyandanimittamūlā iti abhiṣyandāśca tannimittāni ca tānyeva mūlaṃ yeṣāṃ te tathā | nimittaśabdāduṣṭā doṣā doṣakopanāni ca saṃgṛhyante | udīryamāṇamutpadyamānam | 'abhiṣyandanimittamūlā' ityatra 'abhiṣyandasamudbhavā hi' iti kecit paṭhanti |

138.6

idānīṃ vātābhiṣyandalakṣaṇamāha—nistodanamityādi | nistodanaṃ sūcyeva vyadhanam | stambhanaṃ stabdhatā | saṅgharṣaṃ karakarimā | śirobhittāpaḥ śirovyathā | 'viśuṣkabhāvaḥ śiśirāśrutā ca' ityatra 'śuṣkālpadūṣikahimāśśrutā ca' iti kecit paṭhanti | tatra dūṣikā netramalam | sādhyo'yam |

138.7

pittābhiṣyandalakṣaṇamāha— dāhetyādi | śiśirābhinandā śītābhilāṣaḥ | dhūmāyanaṃ dhūmasyevodgamanaṃ, vāṣpasamucchrayo'śrubāhulyaṃ, ayamapi sādhyaḥ |

138.8

śleṣmābhipyandalakṣaṇamāha—uṣṇotyādi | upadeho malopaliptatā, sitatā śuklatā. eṣo'pi sādhyaḥ |

138.9

raktābhipyandamāha—tāmretyādi | asāvapi sādhyaḥ |

138.10

adhimanthānāmabhipyandarogakṛtatvaṃ darśayannāha—vṛddhairityādi | tāvantaścatvāra eva | tīvravedanā ityatra vedanāśabda sāmānyapīḍāvacana. | tena yathāsvaṃ vātādidoṣavedanāyuktā ityarthaḥ, etenedamuktaṃ bhavati—vātikādabhipyandādvātika evādhimanthastīvravātikanistodādisakalavedano bhavati evaṃ paittika, ślaiṣmiko, raktotthitaśceti |

138.11

adhimanthānā sāmānyalakṣaṇamāha—utpāṭyata ityādi | netraṃ nirmathyate tatheti na kevalaṃ netrameva nirmathyate śiraso'rdhaṃ ca tathā nirmathyata iti, ardhaśiraso vedanā ca vyādhisvabhāvāt | svalakṣaṇairvātādīnā svakīyairlakṣaṇai | kecidatrādhimanthānā sāmānyalakṣaṇaṃ na paṭhanti, pañjikāyā paṭhitatvādasmābhi paṭhitam |

138.13

adhimanthānā sāmānyalakṣaṇamuktvā vistareṇa viśeṣalakṣaṇamāha—netramityādi | saṅgharṣa karakarimā | anye tu 'saharṣa' iti paṭhanti, tatra saharṣo romāñcaprāyo vedanāviśeṣa.| toda sūcīvyadhanamiva vedanā | nirmaida śastreṇa vidāraṇamiva | māsasaṃrabdhaṃ māṃsopacitamityartha | āvilaṃ samalam | eṣa sādhya |

138.15

pittādhimanthalakṣṇamāha—raktarājītyādi | dāhi kṣāreṇāktamiva kṣatamiti kṣāraliptakṣatamiva dahanaśīlam| eṣa vyādhi sādhya. |

138.17

śleṣmādhimanthlakṣaṇamāha—śophavadityādi | dṛpikā netramalam | ayamapi roga sādhya. |

138.19

raktādhimanthlakṣaṇamāha—bandhujīvetyādi | bandhujīvo madhyāhnapuṣpaka , ariṣṭakaṃ kṛṣṇaphalaṃ 'arīṭhā' iti loke | asāvapi sādhya |

138.20

idānī vātādyavimanthānā samyagupacārasādhyānā vaṃyāturayoryatnādhānārthaṃ mithyācārādṛṣṭivināśāvadhiṃ yathādoṣaṃ nirdiśannāha—hanyādityādi | mithyācārāditi padaṃ śleṣmodbhavadyadhimantheṣu sarveṣvapi sabadhyate | dṛṣṭinārākālāvadhirapyatra vyādhisvabhāvāt |

138.22

saśophapākamāha—kaṇḍvityādi | sarambhī śophayuktaḥ |
aśophapākamāha—śophetyādi | liṅgāni saśophapākaliṅgānītyartha | ubhāvapi pāko tridoṣajau sādhyau ca ||—

138.23

sakalanayanaśopalakṣaṇa hatādhimanthaṃ darśayannāha—upekṣaṇādityādi | sādayati avasādayati śoṣayatītyarthe |

138.24

dṛṣṭinirgamalakṣaṇaṃ hatādhimanthaṃ darśayannāha—anta sirāṇāṃmityādi | pratikṣipan niṣkāsayannityarthaḥ | yadyapi hatādhimanthlakṣaṇadvitvaṃ jñāyate tathā'pyeka eva, ato na saṃkhyātireka | jejnaṭācāryastu nayanaśopalakṣaṇahatādhimanthasya pāṭhaṃ na paṭhati, dṛṣṭirnirgamalakṣaṇasya hatādhimanthasya pāṭhaṃ paṭhati, pañjikākāreṇa ca videhoktaṃ prakāradvayena hatādhimantha lakṣaṇaṃ dṛṣṭvā nyūnatādoṣabhayāt pāṭhadvayamapi paṭhitam | tathā ca videha - "antargataṃ sirāṇā tu yadā tiṣṭhati mārutaḥ | sa tadā nayanaṃ prāpya śīghraṃ dṛṣṭiṃ nirasyati || tasyā nirasyamānāyā nirmanthanniva mārutaḥ | nayanaṃ nirvamatyāśu śūlatodādhimanthanaiḥ || athavā śoṣayedakṣi kṣīṇatejovalānalam | utpannāmiva sañcchannamavasīdati locanam || hatādhimanthaṃ taṃ vidyātsādhyaṃ vātakopataḥ "-iti 24

138.25

vātaparyāyamāha-pakṣmetyādi | akṣi locanaṃ, bhrūḥ prasiddhā | paryāyaśaśvāpi ruja karoti kadācit pakṣmadvaye, kadācidakhiṇi, kadācidbhuvīti paryāyaśabdārtha | sādhyo'yam |

138.26

śuṣkākṣipākamāha-yadi tyādi | kūṇitaṃ nimīlitaṃ, dāruṇaṃ kaṭhinaṃ rūkṣaṃ varma yasya tattathā | vilokane cāviladarśanamiti yadatidarśane ākuladarśanamityartha | sudāruṇaṃ yat pratibodhane ceti pratibodhane unmeṣe ca yadatiśayena kaṭhinaṃ, anye sudāruṇaṃ kṛcchronmīlanam | vātiko'yaṃ sādhyaśca |

138.27

anyatovātamāha-yasyetyādi | avaṭugrīvāyā paścimo bhāga. | manyā grīvāyā pārśvayo sirāviśeṣa | anyato veti pṛṣṭhato vetyartha | anyatovāta iti yathārtheyaṃ sajñā, yato'nyata sthito vāyuranyato vedanā karoti | vātiko'yaṃ sādhyaśca |

138.28

amlādhyuṣitamāha-amlenetyādi | vidāhinā veti kaṭukena lavaṇena vetyartha | lohitakai rāgairityartha | sanīlairaiṣannīlai. | etādṛgīdṛśamityartha | amlādhyuṣitamamlajanitapittādhyuṣitam | eṣa roga paittika sādhyaśca |

138.29

sirotpātamāha-avedanetyādi| virajyanti viraktā bhavanti prakṛtavarṇā bhavantītyartha | raktajo'ya sādhyaśca |

138.30

sirāharṣamāha-mohādityādi | ayamapi raktaja. sādhyaśca |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nivandhasagrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargataśālākyatantre ṣaṣṭho'dhyāya samāpta. |

Linked texts (1)