The Compendium of Suśruta 138
Nibandhasaṅgraha 138
- Language
- Sanskrit
138.2
athāta ityādi | sarvagatarogavijñānīya sarvāśrayarogavijñānīya ityarthaḥ | kṛṣṇamaṇḍalapratyāsattyā dṛṣṭigatarogavijñānīyo yujyate, yaśca dṛṣṭigatarogavijñānīyāt pūrvaṃ sarvagatarogavijñānī-
yārambhaḥ sa dṛṣṭigatānāṃ timirādīnāmabhiṣyandanimittatvaṃ na syāditi bodhayati, sandhyādigatānāṃ ca syandakāraṇatvaṃ bodhayati |
138.4
sarvākṣigatarogāṇāṃ saṃkhyāmāha—syandā ityādi | tāvanta eva catvāra eva | prathamaślokena daśa, dvitīyaślokena sapta, evaṃ saptadaśa sarvāśrayā kathitāḥ |
138.5
sarveṣāṃ netrarogāṇāmabhiṣyandabhavatvāt tatpratīkārasyāśeṣanayanāmayapratīkārabhūtatvādyalata pūrvarūpa evāsau pratīkaraṇīya ityāha—prāyeṇetyādi | abhiṣyandanimittamūlā iti abhiṣyandāśca tannimittāni ca tānyeva mūlaṃ yeṣāṃ te tathā | nimittaśabdāduṣṭā doṣā doṣakopanāni ca saṃgṛhyante | udīryamāṇamutpadyamānam | 'abhiṣyandanimittamūlā' ityatra 'abhiṣyandasamudbhavā hi' iti kecit paṭhanti |
138.6
idānīṃ vātābhiṣyandalakṣaṇamāha—nistodanamityādi | nistodanaṃ sūcyeva vyadhanam | stambhanaṃ stabdhatā | saṅgharṣaṃ karakarimā | śirobhittāpaḥ śirovyathā | 'viśuṣkabhāvaḥ śiśirāśrutā ca' ityatra 'śuṣkālpadūṣikahimāśśrutā ca' iti kecit paṭhanti | tatra dūṣikā netramalam | sādhyo'yam |
138.7
pittābhiṣyandalakṣaṇamāha— dāhetyādi | śiśirābhinandā śītābhilāṣaḥ | dhūmāyanaṃ dhūmasyevodgamanaṃ, vāṣpasamucchrayo'śrubāhulyaṃ, ayamapi sādhyaḥ |
138.8
śleṣmābhipyandalakṣaṇamāha—uṣṇotyādi | upadeho malopaliptatā, sitatā śuklatā. eṣo'pi sādhyaḥ |
138.9
raktābhipyandamāha—tāmretyādi | asāvapi sādhyaḥ |
138.10
adhimanthānāmabhipyandarogakṛtatvaṃ darśayannāha—vṛddhairityādi | tāvantaścatvāra eva | tīvravedanā ityatra vedanāśabda sāmānyapīḍāvacana. | tena yathāsvaṃ vātādidoṣavedanāyuktā ityarthaḥ, etenedamuktaṃ bhavati—vātikādabhipyandādvātika evādhimanthastīvravātikanistodādisakalavedano bhavati evaṃ paittika, ślaiṣmiko, raktotthitaśceti |
138.11
adhimanthānā sāmānyalakṣaṇamāha—utpāṭyata ityādi | netraṃ nirmathyate tatheti na kevalaṃ netrameva nirmathyate śiraso'rdhaṃ ca tathā nirmathyata iti, ardhaśiraso vedanā ca vyādhisvabhāvāt | svalakṣaṇairvātādīnā svakīyairlakṣaṇai | kecidatrādhimanthānā sāmānyalakṣaṇaṃ na paṭhanti, pañjikāyā paṭhitatvādasmābhi paṭhitam |
138.13
adhimanthānā sāmānyalakṣaṇamuktvā vistareṇa viśeṣalakṣaṇamāha—netramityādi | saṅgharṣa karakarimā | anye tu 'saharṣa' iti paṭhanti, tatra saharṣo romāñcaprāyo vedanāviśeṣa.| toda sūcīvyadhanamiva vedanā | nirmaida śastreṇa vidāraṇamiva | māsasaṃrabdhaṃ māṃsopacitamityartha | āvilaṃ samalam | eṣa sādhya |
138.15
pittādhimanthalakṣṇamāha—raktarājītyādi | dāhi kṣāreṇāktamiva kṣatamiti kṣāraliptakṣatamiva dahanaśīlam| eṣa vyādhi sādhya. |
138.17
śleṣmādhimanthlakṣaṇamāha—śophavadityādi | dṛpikā netramalam | ayamapi roga sādhya. |
138.19
raktādhimanthlakṣaṇamāha—bandhujīvetyādi | bandhujīvo madhyāhnapuṣpaka , ariṣṭakaṃ kṛṣṇaphalaṃ 'arīṭhā' iti loke | asāvapi sādhya |
138.20
idānī vātādyavimanthānā samyagupacārasādhyānā vaṃyāturayoryatnādhānārthaṃ mithyācārādṛṣṭivināśāvadhiṃ yathādoṣaṃ nirdiśannāha—hanyādityādi | mithyācārāditi padaṃ śleṣmodbhavadyadhimantheṣu sarveṣvapi sabadhyate | dṛṣṭinārākālāvadhirapyatra vyādhisvabhāvāt |
138.22
saśophapākamāha—kaṇḍvityādi | sarambhī śophayuktaḥ |
aśophapākamāha—śophetyādi | liṅgāni saśophapākaliṅgānītyartha | ubhāvapi pāko tridoṣajau sādhyau ca ||—
138.23
sakalanayanaśopalakṣaṇa hatādhimanthaṃ darśayannāha—upekṣaṇādityādi | sādayati avasādayati śoṣayatītyarthe |
138.24
dṛṣṭinirgamalakṣaṇaṃ hatādhimanthaṃ darśayannāha—anta sirāṇāṃmityādi | pratikṣipan niṣkāsayannityarthaḥ | yadyapi hatādhimanthlakṣaṇadvitvaṃ jñāyate tathā'pyeka eva, ato na saṃkhyātireka | jejnaṭācāryastu nayanaśopalakṣaṇahatādhimanthasya pāṭhaṃ na paṭhati, dṛṣṭirnirgamalakṣaṇasya hatādhimanthasya pāṭhaṃ paṭhati, pañjikākāreṇa ca videhoktaṃ prakāradvayena hatādhimantha lakṣaṇaṃ dṛṣṭvā nyūnatādoṣabhayāt pāṭhadvayamapi paṭhitam | tathā ca videha - "antargataṃ sirāṇā tu yadā tiṣṭhati mārutaḥ | sa tadā nayanaṃ prāpya śīghraṃ dṛṣṭiṃ nirasyati || tasyā nirasyamānāyā nirmanthanniva mārutaḥ | nayanaṃ nirvamatyāśu śūlatodādhimanthanaiḥ || athavā śoṣayedakṣi kṣīṇatejovalānalam | utpannāmiva sañcchannamavasīdati locanam || hatādhimanthaṃ taṃ vidyātsādhyaṃ vātakopataḥ "-iti 24
138.25
vātaparyāyamāha-pakṣmetyādi | akṣi locanaṃ, bhrūḥ prasiddhā | paryāyaśaśvāpi ruja karoti kadācit pakṣmadvaye, kadācidakhiṇi, kadācidbhuvīti paryāyaśabdārtha | sādhyo'yam |
138.26
śuṣkākṣipākamāha-yadi tyādi | kūṇitaṃ nimīlitaṃ, dāruṇaṃ kaṭhinaṃ rūkṣaṃ varma yasya tattathā | vilokane cāviladarśanamiti yadatidarśane ākuladarśanamityartha | sudāruṇaṃ yat pratibodhane ceti pratibodhane unmeṣe ca yadatiśayena kaṭhinaṃ, anye sudāruṇaṃ kṛcchronmīlanam | vātiko'yaṃ sādhyaśca |
138.27
anyatovātamāha-yasyetyādi | avaṭugrīvāyā paścimo bhāga. | manyā grīvāyā pārśvayo sirāviśeṣa | anyato veti pṛṣṭhato vetyartha | anyatovāta iti yathārtheyaṃ sajñā, yato'nyata sthito vāyuranyato vedanā karoti | vātiko'yaṃ sādhyaśca |
138.28
amlādhyuṣitamāha-amlenetyādi | vidāhinā veti kaṭukena lavaṇena vetyartha | lohitakai rāgairityartha | sanīlairaiṣannīlai. | etādṛgīdṛśamityartha | amlādhyuṣitamamlajanitapittādhyuṣitam | eṣa roga paittika sādhyaśca |
138.29
sirotpātamāha-avedanetyādi| virajyanti viraktā bhavanti prakṛtavarṇā bhavantītyartha | raktajo'ya sādhyaśca |
138.30
sirāharṣamāha-mohādityādi | ayamapi raktaja. sādhyaśca |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nivandhasagrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargataśālākyatantre ṣaṣṭho'dhyāya samāpta. |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit