The Compendium of Suśruta 149
Nibandhasaṅgraha 149
- Language
- Sanskrit
149.2
pakṣmakopapratiṣedhānantaraṃ dṛṣṭigatānāmeva rogāṇāmavaśiṣṭatvāttatpratiṣedho yukta ityāha - athāta ityādi | dṛṣṭigatarogetyatra dṛṣṭiśabdena dṛṣṭyāśraya maṇḍalamabhipretam |
dṛṣṭigatadvādaśarogāṇā madhye sādhyānā sādhanārthaṃ, yāpyānā yāpanārthamasādhyānā parihārārthamāha - traya ityādi | dhūmadarśipittavidagdhadṛṣṭiśleṣmavidagdhadṛṣṭyastraya sādhyā | trayo'sādhyā iti hasvajāḍya (tva) nākulāndhyagambhīrikārūpā | yāpyā ṣaṭ ceti aruṇādayo vicitravarṇāntā ṣaṭ kācā | cakāro'tra bhinnakrame, tena yāpyaśabdānantaramupāttena caśabdena sādhyāsādhyatva samuccīyate, tena ṣaṇṇā rogāṇāmavasthāviśeṣeṇa sādhyatvayāpyatvāsādhyatvāni, tathā ca te prāgavasthāyā sādhyā, uttarābhāvasthāyāmasādhyā, para ślaiṣmikaṃ liṅganāśa vihāya ||-
149.3
tatra sādhyeṣu triṣu madhye dhūmadarśina prāguktameva pratīkāra nirdeśannāha-tatretyādi | pratīkāra hetuvyādhiviparītā kriyā| kīrtita pittābhiṣyandapratiṣedhe |
149.5
idānīṃ pittakaphavidagdhadṛśorapi hetuvyādhiviparītaṃ cikitsitamāha - dṛṣṭau pittavidagdhāyāmityādi | pittaśleṣmahara pittaśleṣmābhiṣyandaharaṃ, tena pittavidagdhadṛṣṭau pittābhiṣyandaharo vidhi , kaphavidagdhadṛṣṭau tu kaphābhiṣyandaharo vidhi | śastrakṣatādṛte sirāvyadha varjayitvā | tameva pittaśleṣmābhiṣyandahara vidhimāha—nasyaseketyādi | tatra kaphavidagdhadṛṣṭyā kaphābhiṣyandahara nasyādi, pittavidagdhadṛṣṭyā tu pittābhiṣyandaharaṃ nasyādi | pittakaphavidagdhadṛṣṭyā vaiśeṣika sāmānyaṃ ca snehopakramamāhaādye tu traiphalamityādi | ādye pittavidagdhadṛṣṭyākhye, traiphalaṃ triphalākvāthakalkābhyā saskṛtaṃ ghṛtaṃ, kecit 'triphalāyā rasaprasthaṃ' ityādikaṃ videhoktaṃ traiphalamāmananti, tannecchati gayī | traivṛtta trivṛtāsaskṛta, na punarapatānakoktam | uttare śleṣmavidagdhadṛṣṭyākhye iti | tilvaka paṣṭikārodhrarasena saskṛtaṃ tailavakam | kevalamasaskṛtam | jīrṇa purāṇam | anuktamapi snehādanantara vamanādi kartavyaṃ, tantrāntaradarśanāt |
-
149.7
idānīṃ vahi parimārjanārthamañjanayogāṃścaturo nirdiśannāha - gairikamityādi | tatra gairikādau kṛtvā godantamaṣī yāvadeko yoga , gomāsādiko mana śilā yāvadvitīyo yoga, vṛnta kapityānmadhuneti tṛtīyo yoga , svayaṅguptāphalāni madhuneti caturtho yoga , iti yogacatuṣṭaya prabhāvāt pittakaphavidagdhadṛṣṭyorhitamityartha | kecidatra pittavidagdhadṛṣṭau rātrāvañjanaṃ, kaphavidagdhadṛṣṭau diveti kālavibhāga manyante |
-
149.9
adhunā dvayorapi puṣpāñjanamāha - kubjakāśoketyādi | kubjakāśoktau svanāmaprasiddhau, śāla sarjabheda , nalinamīṣadrakta padma, utpala nīlotpala, hareṇu reṇukā, kṛṣṇāhā pippalī, veṇunāḍyābhavasthānaṃ śaktyutkarṣārtham | pittaśleṣmavibhāvitāviti pittaśleṣmavidagdhadṛṣṭī ityartha |
-
149.11
idānīṃ dinarātryandhāñjanadvayamāha— āmretyādi | āmrajambūdbhavaṃ yat puṣpaṃ tadrasena rasacaturthāṃśaṃ hareṇukācūrṇaṃ piṣṭvā rasakriyāpākena vipācya madhughṛtayuktaṃ dinarātryandhayo pittakaphavidagdhadṛṣṭyaparaparyāyayordvayāñjanaṃ yojyam | tathā nalinādibhirgośakṛdrasapiṣṭairguṭikāñjanaṃ hitaṃ, nalinīṣaṭkaṃ padma, utpalaṃ nīlotpalaṃ, kiñjalka keśara, sa ca nalinotpalayoreva | kecit goyakṛdrasairiti paṭhanti; gogabdasya paśuvācitvādajādayo gṛhyante, yakṛdrasa kālakhaṇḍarasa iti vyākhyānayanti |
—
149.12
adhunā divāndhye vaiśeṣikaṃ cūrṇāñjanamāha —rasāñjanetyādi | rasa iti jātīpatrarasa ityarthaṃ , āmalakīpatrarasa ityanye | atra dravadravye kaṭhinadravyabhāvanā vidhāya cūrṇāñjanaṃ kartavyam | pittopahatadṛṣṭaye pittavidagdhadṛṣṭaye |
—
149.14
aparamapi cūrṇāñjanamāha—śītetyādi | śītaṃ rasāñjanaṃ, karpūramanye | sauvīrakaṃ sauvīrāñjanam | rasabhāvitamiti catuṣpadamgapakṣimāṃsarasabhāvitamityartha | kecidrasa iti sāmānyoktyā rasāñjanasauvīrāñjanayoreva rasa saṃgṛhṇanti, tadabhāve ca tayoreva cūrṇīḍhakamudakāṭake prakṣipya ahorātraparyuṣitaṃ ślaitamarditaṃ pūtaṃ svarasavat prayojyamityarthaṃ | kecicca prastutatvādsaśabdena gośakṛdrasa gṛhṇanti |
13 |
149.15
divāndhye kaṭanāñjanamāha—kāśmarīpuṣpetyādi | atreti pittavidagdhadṛṣṭau | kecit kāśmīrapuṣpādirasakriyāñjanametadāhu |
149.16
rātryāndhye kaphavidagdhadṛṣṭyaparaparyāye vartyañjanamāha—sratojamityādi |
149.17
aparamapi naktāndhye vartyañjanamāha—kālānusārivāmityādi | kālānusārivā tagara, śṇade dve haridre, gāṅgeyaṃ munnā | yakṛdrase chāgalyādikālakhaṇḍarase, anye 'gakṛdrase' iti paṭhanti, gakṛdrase gomayarase iti vyākhyānayanti |
—
149.18
anyadapi rātryāndhye varlañjanamāha—mana śiletyādi |
—
149.20
idānī rasakriyāñjanatritayamāha—gomūtretyādi | atra mūtrapittayakṛntyajādīnāmeva | madirā piṣṭasurā | gomūtrādirasena kṣudrāñjanaṃ vipacedityeko yoga, kṣudrāñjanaṃ rasakriyāñjanamityartha, rasena yakṛta iti dvitīyo yoga, traiphale'pi veti tṛtīyo yoga | gomūtrājyārṇavamaletyādi | etadrasakriyāñjanatritayamapyekaikaṃ gomūtrājyādibhi sayukta veṇugahare vaṃśanālikāmyantare vyavasthitamañjanaṃ rātryandhe yuñjyādityartha |
—
149.22
śleṣmavidagvadṛṣṭyāmaparamapi rasakriyāñjanamāha—medo yakṛddhṛtaṃ cājamityādi | medo yakṛddhṛtaṃ ceti trayametacchāgalīnām | medoyakṛti sarvamekīkṛtya rasakriyāpākena pakkaṃ khadiratarusāranirmitabhājane sūkṣmamukhe vṛhanmadhyakuhare nikṣiptaṃ kṣudrāñjanaṃ rasakriyāñjanāparaparyāyaṃ hitamityartha |
149.23
anyadapi kaphavidagdhadṛṣṭāvañjanamāha—hareṇvityādi | hareṇu hareṇukā, magavājāsthimajjeti pippalīvidrumabījāni | etad hareṇvādi yakṛdraveṇa piṣṭamañjanaṃ śleṣmopahatadṛṣṭaye naktāndhāya hitamityartha | idamañjanamekīyamatābhiprāyeṇa gayadāsācāryeṇa paṭhita vyākhyātaṃ ca |
149.24
idānī naktāndhye kaphavidagdhadṛṣṭyaparaparyāye prayogamāha— vipācyetyādi | godhāyakṛdardhapāṭitaṃ kṛtvā pippalībhi pūritaṃ śucimṛdā liptamagninā vipācya tryaha bhakṣitaṃ sat, tathā tadanta khinnā pippalī madhunā'ñjanena ni sandehaṃ naktāndhyaṃ nihantītyartha |
149.25
naktāndhye'paramapi prayogamāha- tathā yakṛcchāgabhavamityādi | prayojitaṃ pūrvavaditi yakṛdbhakṣaṇavidhinā prayojitaṃ, pippalī punarañjanavighinetyartha |
149.26
aparamapi naktāndhyeyogamāha-plīhetyādi | plīhā udaravāmapārśvasthaṃ māsakhaṇḍaṃ, yakṛt dakṣiṇapārśvasthaṃ kālakhaṇḍāparaparyāya, te ubhe api prastutatvād govācchāgayoreva grāhye | prakalpya khaṇḍaśa kalpayitvā | śūlye śalapākapakke |
149.27
idānīṃ divāndhye pittavidagdhadṛṣṭyaparaparyāye'ñjanamāha - nadījetyādi | nadījaṃ saindhavaṃ, śimbīśabdenātra haritamudgā, cakṣuṣyatvāt, anye śimbīsthāne śimbeti paṭhanti, tatrāpi sa evārtha, añjanaṃ sauvīrāñjanam | gavā chāgādīnām | candanaṃ raktacandanam | guṭikā vaṭīkṛtyāñjanaṃ, athavā'ñjanamiti cūrṇāñjanamathavetyartha | vipācya godhāyakṛdarthapāṭitamityādika sacandaneyaṃ guṭikā'thavā'ñjanamiti paryantaṃ yogacatuṣṭayaṃ nibandhakārairanārṣākṛtaṃ, taireva subhāṣitatvādupayogārhatvācca vyākhyātaṃ, tasmānmayā'pi paṭhitaṃ vyākhyātaṃ ca |
149.28
idānīṃ sādhyānā cikitsitamabhidhāya yāpyānā cikitsitamāha-bhavantītyādi | bhavanti yāpyā iti atra 'upekṣyamāṇā' iti śeṣa, etena teṣā prāgavasthāyā sādhyatvam | yāpyā ṣaḍāmayā iti | nanu ślaiṣmikakācasya sādhyatvāt kathaṃ ṣaḍ yāpyā 2 satyaṃ, yāpyabāhulyādetadvyapadeśa | teṣviti prathamadvitīyapaṭalaprāpteṣu timirāvastheṣu kāceṣvityartha, na tu rāgaprāpteṣu, yatastatra sirāvyadhaniṣedha, tathācokta- 'timire rāgiṇi bhiṣak sirāmokṣaṃ vivarjayet' - iti | sirāvimokṣaṇairityanenaiva snehasvedau pūrvakarmasajakāvākṣiptau mantavyau | virecanāṅgopahiteneti virecanadravyasaskṛtenetyartha |
149.29
sarvatimirāṇā sāmānyaṃ śodhanamabhidhāya viśeṣaśodhanamāha-payovimiśramityādi | pañcāṅgulatailameraṇḍatailam | viśeṣata śoṇitapittarogayoriti traiphalaṃ ghṛta sarvatimireṣu hitaṃ, anayorviśeṣata ityartha | trivṛdvireka iti trivṛtā siddhaghṛtena vireka ityartha | tatkṛtamiti trivṛtā saskṛtamityartha ; anye tu tailaṃtatpittakaphaghnairdravyai saskṛtaṃ tatkṛtaṃ vadanti | dvandvajeṣu timireṣu tvanuktamapi saśodhanaṃ vyāmiśra kartavyam |
-
149.30
saśodhanamabhidhāya sāmānyaṃ saśamanamāha - purāṇasarpirītyādi | sarvata iti pānābhyañjananasryādipu, sarveṣveva vātādijanyanayanavikāreṣvityanye | triphalāghṛta triphalākkāthakalkapakkaṃ ghṛtam | kṛtaṃ saskṛtaṃ 'ghṛtaṃ' iti śeṣa | meṣaviṣāṇanāmabhi meṣaśṛṅgīphalairityartha |
-
149.31
sāmānya saśamanamabhidhāya viśeṣasaśamanamāha - sadetyādi | sadeti nityage āvāstike ca kāle ityartha | pittaje ityatrādyuktamapi raktaja timira boddhavyaṃ, tatrāpi ghṛtena triphalāprayoga | kecit “sadā'valihyāttriphalā sucūrṇitā ghṛtapragāḍhā timirāturī nara | kaphābhibhūta khalu tailasayutā madhupragāḍhāmapi vā prayojayet” īdṛśa pāṭhaṃ paṭhanti, sa ca jejjaṭācāryeṇa dūṣita, tasmāt pūrvapāṭha eva nyāyya |
-
149.32
idānī śleṣmatimire nasyamāha - gavā śakṛdityādi | sāmānyasnehapākaparibhāṣayā gośakṛtkāthena tailamakalkaṃ paktavya, etattaila tantrāntaradarśanāt kaphaje timire boddhavya, anye tu timireṣviti bahuvacanāt sarvatimireṣu voddhavyamiti vadanti 32
pittaje timire nasyamāha - hitamityādi | kevala eva paittike nānyadoṣasapṛkte timire ityartha | madhurairvipācitamiti kākolyādikkāthakalkavipakamityartha | 'kevala eva' ityatra 'kevalameva' iti kecit paṭhanti, tatra kevalamasaskṛtamityartha, ajāvikaṃ ghṛtamiti ca vyākhyānayanti ||--
149.33
vātaraktajayostimirayornasyamāha-tailamityādi | sthirādau vidārigandhādau, siddhamiti śeṣa | tathā madhure gaṇe kākolyādike yat siddhaṃ, tathā'ṇutelaṃ vātavyādhicikitsitoktam |
149.34
kevalavātaje timire nasyamāha-sahetyādi | sahā mudgaparṇī, māṣaparṇītyanye | varī śatāvarī | etairvipakva tailaṃ vātārabdhe timire nasye hitam | trivṛtta yadīritamiti mahāvātavyādhicikitsite tribhi sarpirvasāmajjabhirvṛta trivṛtta tailaṃ yadīritaṃ tadatra hita, kecidetaireva mudgaparṇyādibhirdravyaistrivṛtta tailaṃ siddhaṃ vātārabdhatimire nasye hitamiti vadanti | vātārabdhatimire dvitīya nasyamāha-jalodbhavetyādi | jalodbhavā matsyādaya, ānūpā kūlacarāḥ; teṣā māsena kṣīrapākakalpena saṃskṛtāddugdhānmanthyamānād yaddhṛtamuddhṛta tat sahāśvagandhādibhiranantaroktairvipakvaṃ vātārabdhatimire nasyaṃ vidheyam | kecijjalodbhavaśabdena padmādīni gṛhṇanti, tannecchanti nibandhakārā |
nasyamabhidhāya puṭapākamāha-sasaindhava ityādi | kravyabhujo gṛdhrādaya, eṇa kṛṣṇasāra | puṭāhvaya puṭapākaḥ | tasya vidhānaṃ kriyākalpe vakṣyati ||-
149.35
vātajatimire puṭapākamabhidhāyāñjanamāha-vasetyādi | uraga kṛṣṇasarpaḥ, tāmracūṭa kukkuṭa, madhukānvitā yaṣṭīmadhukasaṃyutā, etā gṛdhrādijāstisro vasā yaṣṭīmadhukacūrṇānvitā ekaśo dviśa samastā vā'ñjane hitāḥ |
idānīṃ vātajatimire snehāñjanena jaḍībhūtasya cakṣuṣa upakārārthaṃ pratyañjanamāha-pratyañjanamityādi | yadañjanasyānu prayujyate tat pratyañjanam | tatra tīkṣṇāñjanasya mṛdvañjanamanu prayujyate, mṛdvañjanasya tīkṣṇāñjanam | srotasi yat samutthitaṃ sindhusrotasi varṇasārpaṇasayo srotasi vā yat samutthitaṃ srotoñjanaṃ, sauvīrāñjanamityanye | rasaśca cakṣuṣyamṛgapakṣimāṃsarasa | pṛthak pṛthak saptāha rasakṣīraghṛteṣu bhāvitaṃ cūrṇāñjana prayojyam ||-
149.37
arāgitimiracikitsitaṃ pratipādya vātajarāgitimiracikitsitaṃ pratipādayannāha-sthitamityādi | daśāṣṭatrayaṃ māsamekamityartha | etadañjanaṃ srotoñjana, sauvīrāñjanamityanye | tataḥ srotoñjana kṛṣṇasarpamukhe yathoditaprakāreṇa nivāsitaṃ paścānmālatīkorakasaindhavena samudāyasamabhāgena yutamañjanaṃ kārya; mālatīkorakā jātīkusumāni | timire'tha rāgiṇi vātakāce ityartha | vātakāce'paramapyañjanamāha-subhāvitamityādi | anye tu jātīkorakayuktatvāt vātapittakācāpaha vadanti, tannecchati gayī |
149.38
pittatimirarogacikitsitamāha-havirityādi | havirghṛtaṃ, kṣīrabhavaṃ kṣīramathanodbhūtaṃ, paittike 'timire' iti śeṣaḥ | madhurauṣadhaiḥ kākolyādibhi, śṛtaṃ saskṛta, anye tu kṣīramapi kākolyādibhi sādhitaṃ manyante, tena kākolyādisādhitāt kṣīrānmathyamānādutthita ghṛtaṃ kākolyādibhireva sādhitaṃ pittajatimire hitamiti vadanti | kecidiha kṛtamityasya sthāne śṛtamiti paṭhanti, tatra śṛtaṃ pakvam | tattarpaṇa ityādi | na kevalaṃ taddhṛta nasye hitaṃ, kiṃ tarhi tarpaṇe'kṣipūraṇaparyāye prayojitaṃ hitam | tathā teṣu madhurauṣadheṣu yo jāṅgalamāsayukta puṭapāka sa pittatimire snehārthaṃ hita |
pittatimire rasakriyāñjanamāha-rasāñjanamityādi | rasāṃñjanādikṛtaṃ kṣudrāñjanaṃ phāṇitākṛti pittatimire hitam | kṣudrāñjanamityatra kecidrasāñjanamiti paṭhanti, tatrāpi sa evārtha ||-
149.39
idānīṃ pittatimire pratyañjanamāha-samāñjanamityādi | samāñjana tulyasauvīrāñjanaṃ, kanakākarodbhava sutvarka, śreṣṭhamuttamaṃ, uśanti icchanti, pratyañjanamityadhyāhāryam | tadvidaḥ śālākina. | kecit samāñjanamityatra rasāñjanamiti paṭhanti |
pittatimire'paramapi pratyañjanamāha - bhilloṭetyādi | bhilloṭako himavadāsannabhūmija kakubhānukāriphalo vṛkṣaviśeṣa, gandhā elādigaṇoktā , udakamantra kapāya, tatsekasecitaṃ tutthakaṃ pratyañjane hitam | anye bhilloṭakasvābhāvikagandhodakasekasecitamāhu | kecidimaṃ pratyañjanaṃ na paṭhanti ||-
149.40
pittaje timire rāgaprāpte cikitsāmāha - meṣetyādi | meṣaśṛṅga putrañjīvānukārī vṛkṣa., añjanaṃ sauvīrāñjanaṃ, etayorbhāgena aṃśana samitaṃ tulyabhāgaṃ jalodbhavaṃ srotoñjana, añjanena kācamalaṃ pittakācaṃ vyapohati | anye jalodbhava śaṅkhaṃ vadanti |
paittike kāce rasakriyāñjanamāha - palāśarohītyādi | palāśa kiṃśuka, rohito dāḍimapuṣpatulyapuṣpa , madhūka khanāmaprasiddho vṛkṣaviśeṣa , eteṣā rasā , madirāgra madirāyā uparyuccho bhāga | kiśukādirasakṣaudramadirāgrāṇi samabhāgāni āhṛtya rasakriyā kāryā, sā cāñjanātpittakācamalaṃ vyapohati || -
149.41
idānīṃ kaphatimire nasyamāha - uśīralodhretyādi | uśīrādibhirdravyai kalkīkṛtai sāmānyasnehapākaparibhāṣayā'nuktamapi tilatailaṃ pācanīya, videhadarśanāt |
kaphatimire dhūmamāha - viḍaṅgetyādi | kiṇihī apāmārga | nanu timire dhūmo niṣiddha , kathamatrocyate ? satyaṃ, pittatimire eva dhūmo niṣiddho na kaphaje, ato na doṣa ||-
149.42
kaphatimire tarpaṇamāha - vanaspatikvāthetyādi | vanaspataya kṣīravṛkṣā , tatkṛtakvāthe caturguṇe haridrānaladakalkacaturthāśaṃ ghṛtaṃ pakvaṃ kaphatimire tarpaṇe akṣipūraṇāparaparyāye hitam | naladamuśīram |
kaphatimire puṭapākamāha - samāgadha ityādi | māgadhī pippalī | āḍhya utkaṭa | majjāṅgala jāṅgalamṛgapakṣimāsakṛta | kecit ‘āḍhya ’ ityatra ‘ājya’ iti paṭhanti | tatrājyaṃ ghṛtam | kecidamuṃ puṭapākaṃ rāgiṇi kaphatimire vadanti, tannecchati gayī ||-
149.43
kaphatimire rasakriyāñjanamāha - mana śiletyādi | mana śilādibhi kāsīsarasāñjanāntaiścūrṇīkṛte salilacaturthāśanikṣiptairagnipākāt phāṇitākṛtīkṛtai rasakriyā | mākṣikaṃ madhu |
kaphatimire'paramapi rasakriyāñjanamāha - hite ityādi | tatheti rasakriyāñjanaprakāreṇetyartha. | pathye iti pathyo'napete ityartha | kaphakācasya śalākākarmasādhyatvāttatrāñjanādikaṃ na nirdiṣṭam ||-
149.45
sarvajakācacikitsāmāha - yadañjanamityādi | añjanaṃ srotoñjanam | bahuśo bahūn vārān niṣecitamityatra ‘dhyāta sat’ ityadhyāhāryam | mūtravargai'ṣṭasvapi mūtreṣu | śṛte kvāthīkṛte | niśācarāsthisthitamityādi niśācarāṇā gṛdhrādīnā nalake vigatamajjani mūtravargādisecitaṃ tadañjanaṃ nikṣipya paścācchalakamukhaṃ pidhāya vahati sarijjale nikhātakīlakopari sūtreṇa baddhvā māsa yāvat sthāpayetaṃ, tatastaduddhṛtya śoṣayitvā meṣaśṛṅgapuṣpayaṣṭīmadhukacūrṇasabhāgaṃ tadañjanaṃ sarvakṛte rāgitimire prayojayet | 'meṣasya puṣpairmadhukena sayutaṃ’ ityatra kecid ‘yutaṃ tu puṣpairmadhuśigrukodbhavai ’ iti paṭhanti | tatra madhurmadhūkastasya sāra, śigru śobhāñjanakastasya puṣpāṇi |
sānnipātikarāgitimiresya cikitsāmāha - kriyāścetyādi | kriyā atra tarpaṇapuṭapākādikā , sarvā vātapittakaphatimīroktā , anye tu kriyāśca sarvā vātapittakaphatimīroktā rasakriyā ityāhu | raktatimire tathā parimlāyini timire ca ka krama ityāha - kṣatajojdbhava ityādi | pittahṛt krama pittatimirāpahanasyatarpaṇādikrama ityartha | epa eva kramo'rāgiṇi raktatimire, rāgiṇi puna pittakācāpaho vidhi |-
149.46
idānīṃ vātādijeṣu timireṣu rāgarāgaprāpteṣu vātādijanitābhiṣyandacikitsatamatidiśannāha - krama ityādi | yathāsvamiti
yo yasyātmīya ityarthaḥ | tena vātatimire vātābhiṣyandakramaṃ , pittatimire pittābhiṣyandoktaṃ , evaṃ śeṣeṣu |
sa eva vātābhiṣyandādikramo vātāditimireṣu kadā karttavya iti darśayannāha-doṣodaya ityādi | doṣodaya iti doṣodayamātre tāvadvātasyandāyūktakramo na kartavyaḥ | tathā visrutiṃgate ko'rthaṃ ? samastavayanavyāsipare syandoktakramo na kartavyaḥ | etena laṅghanavirecananirūhānuvāsanaśirovirecanādinā tryahamatikramya paścādātastasyādyuktanasyādidravyāṇi vātādijanitatimireṣu (nasyatarpaṇādiṣu) yojayedityarthaḥ | anye 'viśrutiṃgate' ityatra 'viplute gade' iti paṭhanti, tatra viplubdo vividhārthaḥ, tena vividhatāgate gada ityarthaḥ ||-
149.47
idānīṃ kriyākalpe vakṣyamāṇamañjanavistaramatropadiśannāhapunaścetyādi | kalpe kriyākalpe ityarthaḥ | anyo'para | tamiti añjanavistāramityartha |
149.48
idānīṃ vahirāśraya cikitsitaṃ pratipādyāntarāśrayaṃ pratipādayannāha-ghṛtamityādi |
149.49
āhāraviśeṣeṇāha-śatāvarītyādi | śatāvarīpāyasa iti śatāvarīmūlaśṛtena payasā kṛta śatāvarīpāyasa , āmalakeṣu pāyasa iti āmalakaśṛtapayasā kṛta pāyasa ityarthaḥ | anye tu śatāvarīkharasasiddhā yavāgū śatāvarīpāyasa , āmalakkharasasiddhā yavāgūścāmalakapāyasa | prabhūtasarpirityādi pracuraghṛto yavaudano vovyasañjña gṛñjāsañjako vā, triphalodake pracure sādhita ityartha |
149.51
āhāropayoginaḥpuśyāśākānāha-jīvantiśākamityādi | jīvantī ḍoṭikā, suniṣaṇṇakaṃ catuḥpatrī, anye śiragāṭhikāmāhuḥ , varavāstukaṃ vṛddhavāstukaṃ, cillī kṣetravāstukaṃ, mūlakapotikā bālamūlakaṃ, śākunaṃ trapāditaṃ, jāṅgalameṇādijātaṃ, tarkārī araṇikā, karīro gṛḍhapatra, śigru śobhāñjanaka, ārtagalo nīlasahacara. |
149.52
netryamuddiśya parihāryamāha-vivarjayedityādi |
149.53
idānīṃ mandādhiyā punassmaraṇāya sādhyādibhedamāha-arāgītyādi |
149.54
rāgaprāpteṣu vidhyantara yāpanārthaṃ pūrvamuktamapyanuvadannāharāgaprāpteṣvityādi | tṛtīyapaṭalaprāptarāginitimireṣu yāpanārtha tathā kriyā hitā yathoddiṣṭā ityartha | tatra sirāmokṣasya niṣiddhatvādvadayākarpeṇīyaśoṇitaṃ upāyāntaramāha-sevyā ityādi |
149.56
anoṃpavasāvye llaiimike liṅganāśe'rdhendvādyākṛtiviśiṣṭo dṛṣṭistho doṣo na cellakṣyate tadā sādhanārthaṃ śastrakarma vakṣyāmīti nirdigmannāha- llaiṣmika ityādi | liṅganāśo dṛṣṭināśaḥ | karma śastrakarma | gharmāmbuvindu prasvedavindu | ākṛtigabdo'rdhendrādibhi pratyekaṃ samvandhanīya | sthira kaṭhina | viṣamo vā tanurmadhye iti yato madhye tanurata eva viṣamo nimnonnata ityartha ||
149.59
tadeva śastrakarma nirdiśannāha-snigdhakhinnasyetyādi | nātyuṣṇaśīte sādhāraṇe mārgaśīrṣe caitre vā | śuklabhāgau dvāvapi dvau śuklatārakāśrityartha | kṛṣṇāt kṛṣṇatārakāntāt, muktvā parityajya, apāṅgato'pāṅgasamīpe vidhyedityartha | samyagiti nātiprasāritaṃ nātisaṅkucitaṃ yathā syādityartha. | daivakṛte chidre iti chidramiva chidraṃ na paramārthataśchidramasti | vidhvastaṃ asaṃntrasta yathā syāt | savyaṃ vāmanetraṃ, savyena vāmahastena, itarat dakṣiṇanayanam | samyagviddhalakṣaṇamāha—vāricindrāgama ityādi | samyagiti padaṃ vyadha ityatra saṃbadhyate | asamyagvyadhe ca raktanirgamanamaśandatā ca || 57-60 ||—
149.62
samyagviddhe netre sati ki kāryāmityāha-sasicyetyādi | yoṣitstanyena nārīkṣīreṇa | kovido dhīmān vaidya | sthire acale | śalākā saṃsthāpya niścilīkṛtya | bhaṅgai pallavai | svedānantaraṃ ki kartavyamityāha-śalākāgreṇetyādi | tata svedānantara, dṛṣṭimaṇḍalaṃ nirlikhet śleṣmasaṃhativiśleṣārtham | śalākāgranirlekhenādviśliṣṭakaphasya nirharaṇopāyamāha—vidhyata ityādi | vidhyato'kṣṇo'nyapārśve yo nāsāpuṭasta nāsāpuṭaṃ rudhvā dṛṣṭimaṇḍalaga kapha ucchiṅghanena hartavya iti piṇḍārtha || 61-63 ||—
149.68
samyaglikhitalakṣaṇamāha-nirabhra ityādi | nirabhro nirmegha , gharmāṃśurāditya | tato dṛṣṭeṣvityādi | śalākāmāhṛtya ki kuryādityāha—ghṛtenābhyajyetyādi | nirāvādhe dhūlidhūmavātātapādirahite | uttānaśayanamṛjūkaraṇārtham | udgāretyādi | kṣavathu chikkā | tatkālamiti yāvacchalākā netre tiṣṭhati | tata ūrdhvaṃ yantraṇā āhārādīnā niyama, snehapītavat snehapānokta kārya || 64-68 ||
149.69
tryahādityādi | dhāvet prakṣālayet | anilāpahairairaṇḍamūlādivātāpahacakṣuṣyadravyai kṣīrāmbusādhitai | prakṣālanānantara
kiṃ kartavyamityāha-vāyorbhayādityādi | pūrvavaditi vāhyato mṛdu svedayedityartha |
149.70
daśāhamevamityādi | evamuttānaśayanādinā daśāhaṃ niyamya tadanantaraṃ paścātkarma nasyatarpaṇaśirobastyādika yaddṛṣṭiprasādanaṃ dṛṣṭernairmalyajananaṃ tat seveteti piṇḍārtha |
149.71
idānīṃ ślaiṣmike'pi liṅganāśe keṣācit puruṣāṇāṃ śastraniṣedhaṃ darśayannāha-sirāvyadhavidhau pūrvamityādi | narā ye ca vivarjitā iti sirāvyadhavidhau ye narā bālasthavirādayo vivarjitāsteṣā nīlikā liṅganāśāparaparyāyā,na vidhyet | anyatrābhihitāditi tathā'bhihitāt kathitāddaivakṛtacchidrādanyatra na vidhyet | cakārastu sirāviddhe puruṣairye krodhādayo vivarjanīyāste'pi nīlikāyā varjanīyā iti jñāpayati |
149.72
daivakṛtacchidrānyatra kasmānna nīlikā vidhyedityāha-pūryata ityādi | visarpatā śoṇitenākṣi pūryata ityartha | pramādārdaivakṛtacchidrādanyatrāpi viddhe sati vyāpadupaśamanārtha cikitsitamāha-tatretyādi |
149.79
idānīmasthānavedhān sakṣepeṇa vyāpadamabhidhāya vistareṇāpi vyāpado nirdiśannāha—apāṅgetyādi | tatra cikitsāmāha— tatropanāhamityādi | cikitsāmāha—tatrāva ityādi | adha.-
śodhana vireka, raktamokṣaṇamatra jalaukobhi | athetyādi | kaṣṭā tīvrā | cikitsāmāha - tatra koṣṇenetyādi | śaletyādi | anu śalākā śalākāyā anantaramevetyartha | cikitsāmāha - tatretyādi | pūrvacikitsita strīstanyapayaścāhetyādikam | harṣo romāñcaprāyo vedanāviśeṣa, ativighaṭṭite aticālite | cikitsāmāha - snehasvedāvityādi | taruṇo liṅganāśamaprāptaḥ | cikitsāmāha - madhūrairityādi | madhurairyaṣṭīmadhukādibhi | tenaiva yaṣṭīmadhukādisiddhenaiva || 73-79 ||
149.80
doṣastu sañjāta ityādi |
149.81
nirlikhitasyāpi doṣasya punarāvṛttikāraṇānyāha - mūrdhābhighātetyādi | pratyeti āgacchati | taruṇo liṅganāśamaprāpta |
149.82
duṣṭaśalākājanitavyāpadamāha - śalāketyādi | doṣaparisruti doṣasya samantādāgamanam | hisyādanekadheti anekaprakāra kṣataṃ karotītyartha | viṣamā kṛśasthūlā | asthirā vṛddhā sugvāṃ | 'karoti' iti padamante nirdiṣṭatvāt sarvatra sabadhyate |
-
149.84
varjitetyādi | ebhirdoṣairanantaroktai karkaśādibhirviṃrahitā | hitā kāryakāriṇī | śātakumbhī suvarṇamayī |
-
149.86
idānīṃ duṣṭavyadhāhārācārajān rogānaha - rāga ityādi | copa ācūṣyata iva vedanāviśeṣa | buhuda buhudākāro māsanirgama | śūkarākṣitā adyodṛṣṭitvam | tatra cikitsitamāhayathāsvamityādi | yathāsva yathātmīya yathādoṣamityartha |
149.94
idānī karkaśaśalākājanite śūle tathā dṛṣṭavyadhaje ca roge cikitsāmuddiśannāha - rujāyāmityādi | nibodha jānīhi | sārivā utpalasārivā | mṛdvaṅkurairityādi | siddhārthaka sarpapa | tadarthakṛdvedaṇārāganāśakṛt | payasyetyādi | payasyā arkapuṣpī, kṣīrakākolītyanye | patra patrakam | dārupadmaketyādi | evameveti ajākṣīrānvitairdārupadmakādibhirlepa kārya, tadvadvākṣādibhirapi | rodhrasaindhavetyādi | vātaghnāni bhadradārvādīni | sarvakarmasu nasyālepanādiṣu || 87-94 ||
149.95
evamapyaśāmyati śūle ki kuryādityāha - śāmyatyevamityādi | sirā'tra aupanāsikā āpāṅgayā lālāṭyā vā | na kevalaṃ sirā mokṣayet dahedvā| kīrtita yatheti 'bhrū lalāṭaśaṅkhapradeśeṣu dahet' ityādivākyena |
149.99
sirāvyadhenāvyavaśiṣṭadoṣakaluṣitāyā dṛṣṭe prasādanārthamañjane āha - dṛṣṭerata ityādi | sumanā jātī | āvapet pratikṣipet |
srotorja sauvīrāñjanaṃ, vidrumaṃ pravālam | meṣaśṛṅgasyetyādyekaṃ, srotorjamityādi dvitīyam || 96-99 ||
149.100
bhūya ityādi | kalpe kriyākalpe |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nibandhasaṃgrahākhyāyā suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre saptadaśo'dhyāya |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit