The Compendium of Suśruta 151
Nibandhasaṅgraha 151
- Language
- Sanskrit
151.2
kriyākalpānantara śārīradoṣanimittānā nayanāmayānāmuktatvādvyānimittasāvaśiṣṭatvāccikitsārthaṃ nayanābhighātapratiṣedhādhyāyārambho yukta ityāha-athāta ityādi | abhighātaśabdenātrābhighātajanitā vedanādaya, teṣā pratiṣedhaścikitsitam | sa cābhighāto mūrtena daṇḍādinā amūrtena bhayaśokādinā vā |
151.3
tamevābhighātaṃ mūrtadaṇḍādijaṃ cikitsābhedayoginaṃ darśayannāha-abhyāhate ityādi | narāṇā bahudhā abhyāhate nayane sati saṃrambharāgatumulāsu rujāsu nasyāsyalepādyaṃ karma kṣatajapittajaśūlapathyaṃ yaduktaṃ tathā snigdhādibhirdṛṣṭiprasādananaṃ vidhiṃ dhīmānāśu kuryāditi piṇḍārtha | bahudhā bahuprakāram | tathā ca videhe, - "tīkṣṇāñjanātiparikliṣṭeṣu netreṣu vātātapadhūmarajavyāpārakīṭamakṣikā maśaka sparśādibhirabhihateṣu salilakrīḍājāgaraṇalaṅghanāpluta|bhidruteṣu śrāntaklānteṣu bhayārditeṣu divākarābhicandragrahanakṣatrakramakarmavividharūpaprekṣaṇādyabhihateṣu durvaleṣu netreṣu rāgadāhatodaśophapākagharṣādicedanāsu"-iti | sarambharāgābhyā Tumula saṅkulā saṃrambharāgatumulāstāsu | anye tu saṃrambhaśca rāgaśca tumulaśca saṃrambharāgatumulāstāsu, Tumula pracaṇḍā, saṃrambha śśvayathu, ityartha vadanti | kṣatajapittajaśūlapathyamiti raktābhiṣyandahitaṃ pittābhiṣyandahitaṃ cetyartha | anye tu abhighātajo hi vāyu śoṇitapittaṃ dūṣayan tābhyāmevāvṛtta śūlaṃ karotīti taddhitamiti vyākhyānayanti | dṛṣṭiprasādanaṃ nayanagolakaprasādanam |
-
151.4
abhyāhate tu nayane bahudhā narāṇāmityatra mūrtānā daṇḍādīnāmabhighāte yaccikitsitamabhihitaṃ tadeva cikitsitamamūrtānāmapi khedādīnāmabhighāte'tidiśannāha - khedāgnidhūmabhayetyādi | tathaiva cikitset pūrvoktaprakāreṇa cikitset | eva saptāhādarvāgeva | 'abhyāhate tu nayane' ityatra pūrvavākye bahuvātvaṃ mūrtadaṇḍādyabhighātasya bodhyam, ihāmūrtābhighātacikitsitamabhidhīyate |
idānī pūrvokto vidhi saptāhādarvāgeva kāryastadūrdhvamanyo vidhirityāha - sadyohata ityādi | sadyohate saptāhādarvāgevetyartha | eṣa vidhi pūrvokto vidhi | tadūrdhvaṃ saptāhādūrdhvam | syandairīto vātābhiṣyandokto vidhi ||-
151.5
idānī kiñcidabhyāhatanayane viśeṣacikitsitamāha-abhyāhatamityādi | āsyavāṣpaṃ mukhaphūtkārajanitoṣmā |
151.6
idānī paṭalāvagāhanaviśeṣeṇābhighātasya sādhyakṛcchrasādhyāsādhyaviśeṣamāha - sādhyaṃ kṣatamityādi | kecidamuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti | yādṛḍnayaṃ yāpyaṃ tādṛgāha -- syāt piccitamityādi | avasannamanta praviṣṭaṃ, srastaṃ śithilaṃ, cyutamavalambita, vistīrṇa maṇḍalaṃ tathā tanurāgaṃ ca yadasatpradarśi syāt tadapi yāpyam | sādhyamāha - sādhyamityādi |
-
151.7
atipraviṣṭanetre cikitsitamāha - ghrāṇoparodhetyādi | prāṇāyāmena vamanena chikkāpravartanena tathā kaṇṭhanirodhanena vā unnamyamunnamananīyam |
atinirgatanayanasya cikitsitamāha - netra ityādi | vilamvini atinirgate, 'vidhivihita purastāditi 'bhinnaṃ netrakarmavyamabhinnaṃ lambate tu yat' ityādinā prokta | ucchiṅganaṃ nāsikāyā vāyoranta praveśanam | vāryavasecanaṃ śītodakapariṣeka ||-
151.8
idānīṃ vakṣyamāṇakukkūṇakena padpasrte sakhyādhikyamityāśaṅkayamānamāha-paṭsaptatirityādi | ya ime nayanajā rogā. ṣaṭsaptati pradiṣṭāste'mahatā vālānā tathā mahatā ca bhavanti | tebhya ṣaṭsaptativikārebhya stanyaprakopādibhirvālākṣivartmabhava eva anya kukkūṇaka iti samudāyārtha | bālākṣivartmabhava eva na mahatāmākṣivartmani, anyo'para | yo'sau kukkūṇako bālānāmeva bhavati, sa kaphābhiṣyande avaruddho'to na sakhyātireka | 'stanyaprakopakaphamārutapittaraktai ' ityatra 'stanyaprakopajanitai piśitodayādyā' ityanye paṭhanti, apare tu 'piśitocchrayāt' iti paṭhanti, tau ca necchati jejjaṭa |
-
151.10
idānī tasya kukkaṇakasya lakṣaṇamāha - mṛdnātītyādi | nāsālalāṭamapi mṛdnāti | pravṛddha nirantaram | kukkūṇakasya sādhanamāha-tasyāharedrudhiramityādi | āharedrudhiraṃ jalaukobhiḥ, vinilikhet śephālikāpatraiḥ | kaṭubhistiktaiścādibhiḥ | idānīṃ vālasyauṣadhākṣamatvānmāturevauṣadhamāha - māturityādi | ya sānyarogacikitsite 'stanye gate vikṛtimāśu bhiṣak' ityādividhirabhihita, taṃ śiśoryā jananī tasyā vidadhyāditi piṇḍārtha | anye tu dvayorapivābhihitaṃ vidhimicchanti |
151.11
idānīṃ kṣīrapasya bālasya stanyasātmyatvāt stanyayuktameva vamanaṃ nirdiśannāha-taṃ vāmayedityādi | madhusaindhavasaṃyuktaṃ khāramañjarīṇāṃ phalaiḥ saha paya stanyaṃ pītaṃ taṃ bālaṃ vāmayediti sambandha | kharamañjarīṇā phalairapāmārgaphalacūrṇai | syādityādi | pippalīsaindhavādiyutairvā kharamañjarīṇā phalacūrṇai saha stanyaṃ pītaṃ vamanakṛdbhavedityartha |
-
idānīmutkṛṣṭadoṣatvāt svayaṃ vamantaṃ vālakaṃ vamanayogaṃ dattvā na vāmayedityāha-nainamityādi | enamutkṛṣṭadoṣatvātsvayameva vamantaṃ vāmayitumanyaprakāreṇa vāmayituṃ na yateta yatnaṃ na kuryāt, vamanātiyogabhayāt ||-
151.12
kṣīrānnādasya tathā'nnādasya ca vamanamāha-dattvā vacāmityādi | aśanadugdhabhuje kṣīrānnādāya pūrvoktameva vamanaṃ vacā dattvā prayojyam | ata ūrdhvaṃ kṣīrānnāvasthāto'nantaramannādasya madanaphalayutaṃ pūrvoktameva vamanaṃ sakṣīramakṣīraṃ vā yojyam |
idānī kukkaṇake vartmana prakṣālanaparipekārtha kaṣāyamāhajambāmravātryaṇudalairityādi | dhātrī āmalakī, aṇu aśmantaka, paridhāvanārtha prakṣālanārtha, pariṣecanaṃ pariṣeka ityarthaḥ ||-
151.13
prakṣālanapariṣekāvabhidhāya pūraṇārthamakalpaghṛtadvayamāha-āścyotane ityādi | āścyotane'kṣipūraṇe | atra kukkuṇake guḍūcīkharasena ghṛtacaturguṇena pakkaṃ, idamekamañjana, triphalākvāthena pakka, etacca dvitīyam |
adhunā kukūṇake'ñjanamāha-nepālajetyādi | nepālajā mana'śilā | sindhuprasūtaṃ saindhavam | aparamañjanamāha-syādañjanamityādi | madhuragā mūrtī | pataṃmūrgādibhimtribhiraṃgaṅaṃ janaṃ syāt ||-
151.14
cūrṇāṃjanamāha-kṛṣṇāgayamityādi | kṛṣṇāgasa kṛṣṇāyodacūrṇam | patat kṛṣṇā lohādikaṃ nāntānemadagdha bhūrṇācanaṃ bhavet | tathā ca videhe, lākṣācūrṇaṃ na gaviṃkṣa madhu kṣīraṃ na dāhayet || etaccūrṇāyanaṃ piṣṭa kumārāṇāṃ sukṛṇake"- iti |
151.15
guṭikāñjanamāha-vyoṣamityādi | palāṇḍurlaśunabheda., madhukaṃ yaṣṭīmadhu, lavaṇottamaṃ saindhavam | guṭikāñcanaṃ vartyañjanam | aparamapi vartyañjanamāha-nimnacchadamityādi | dārthī haridrādvayaṃ videhadarśanān | atra kūkūṇake ajanamityatra guṭikāgabdo lupto draṣṭavya, tena guṭikāñjanamityartha | agaṃtulyaṃ nimbacchadādikaṃ samabhāgamityartha |
151.16
idānīṃ kukkaṇaprasaṅgena bālānā śuklerānāyaimanamāhasrotojetyādi | asyāñjanasya kalpanā videhadarśanena vṛddhavaidyā āhu | tadyathā- gavyena daghnā piṣṭvābhyā gaṅkhasaindhavābhyā srotoja rasāñjanamardhapakṣaṃ sārdhasaptarātramasakṛtprapeyet; tato'nantara tatsrotoja māñjanaṃ piṣṭvā varti kāryā, sā'ñjanena śiśoḥ śuka nudati sphoṭayatītyartha | kecittu srotojnaśabdena sauvīrāñjanamāhu | kecit 'śukraṃ śiśormudati bhāvitamañjanena' ityatra 'abhāvitaṃ śiśukarāganudañjanena' iti paṭhanti | anye tu 'brāhmīrasena paribhāvitamañjanārtha' iti paṭhanti, tannecchati gayo | pūrvoktamevauṣadhaṃ śukre'tidiśannāha-syande kaphādabhihitamityādi | kaphāya syandastatra syande yaḥ kramo'bhihitastaṃ kramaṃ bālasyākṣigadaṃ jighāṃsuryogakuśalo vaidya ācaret kuryāditi sambandha, jighāṃsurhantumicchu | kecit 'syande kaphādabhihitaṃ krama' ityatra 'syandakramaṃ kaphavināśanamācarecca' iti paṭhanti | bālasya kaphādhikyāt kaphasyandakramaṃ vidadhyāt | ācarecceti cakāro bhinnakrame, saiṃ ca kaphavināśanamityatra draṣṭavya, tato'nyamapyavasthākupita vātaṃ pittaṃ raktaṃ cānubandhabhūtamihoktamavekṣya vātapittasyandānuktamaṃ raktābhiṣyandakramaṃ cāvekṣya yathādoṣaṃ yogamupayojayediti vyākhyānayanti |
151.18
kutaḥ puna' sa kramo'vasthāviśeṣeṇa svagranthe ācāryeṇa na nibaddha ityāha- samudra iva gambhīramityādi | samudra iva gambhīraṃ cikitsitaṃ ślokānā sahasrairapyayutairniravaśeṣeṇa vaktuṃ naiva śakyamityartha, ślokānā sahasrairapyayutai ślokakoṭyā'pītyartha. | yadi ślokakoṭyā vaktuṃ na śakyate tarhi kiṃ granthakarturaśaktirityāśaṅkamānāha-proktamityādi | alpamatirapaṇḍito naro yatastarkagranthārtharahito'ta ślokakoṭyoktamapyartha naiva gṛhātīti sabandha, tarkagranthārtharahitastarkeṇohena yo granthārthaḥ śāstrārthastena rahita ityartha |
151.20
tadidamityādi | yasmānniravaśeṣeṇa rogāvasthānantyāccikitsitasya vaktumaśakyatvaṃ, śakyatve vā nirūpaṇasya niṣphalatā, tasmāt kāraṇādidaṃ bahugūḍhārthaṃ cikitsāyā bījamīritamiti samudāẏārthaḥ | tadeva cikitsābījaṃ kuśalena jñātamanekadhā prarohatītyāha- kuśalenetyādi | kuśalenāvasthāvidā vaidyenābhipannamadhigataṃ tadbahudhā'bhirohati | cikitsābījamiti bījamiva bījaṃ, yathaikaṃ bījaṃ subhūmau nikṣiptaṃ mūlakāṇḍaśākhāpallavādinā'nekadhā prarohati tathedamapīti cikitsābījamityartha | yasmāt kuśalenādhigataṃ cikitsābījamanakadhā prarohati tasmāt kāraṇānmatimantā nityaṃ nānāśāstrārthadarśinā āgamabuddhinā vaidyena sarvamagādhārthaṃ śāstraṃ nityamūhyamiti sabandha | nānāśāstrāṇi śālākyāni | āgama āptānā śāstraṃ, tathā coktaṃ,-"siddhaṃ siddhai pramāṇaistu hitaṃ cātra paratra ca | āgama śāstramāptānāmāptāstattvārthadarśina "-iti |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit