The Compendium of Suśruta 155
Nibandhasaṅgraha 155
- Language
- Sanskrit
155.2
athāta ityādi | gataśabda āśrayavacana , tena nāsāśritarogavijñānamadhikṛtya kṛto'dhyāyo nāsāgatarogavijñānīyādhyāya |
155.5
nāsārogān nāmabhi sakhyayā cāha—apīnasa ityādi | sakhyeyanirdeśādeva sakhyāyā labdhāyā bhūya sakhyākaraṇaṃ niyamārtha, tena videhoktasakhyayā adhikatvaṃ mābhūt | ‘apīnasa pūtipākau pittāsṛk pūyaśoṇitam’ iti kecit paṭhanti || 3-5 ||
155.6
apīnalalakṣaṇamāha—ānahyata ityādi | ānahyate kaphena pittaśoṇitena ānahyata iva | vidhūyate dhūmāyata iva, pittāt, praklidyate ārdībhavati kaphāt, śuṣyati pittāt | gandharasān gandhān rasāṃścelyartha , anye tu gandhasya rasā gandharasā, rasatergandhyarthatvāt, yāthātathyena gandha na jānātītyarthaḥ | vyavasyet jānīyāt | kecidasyū pāṭhamanyathā paṭhanti, sa cādarśanānna likhita |
—
155.7
pūtināsasya lakṣaṇamāha—doṣairityādi | raktamapi doṣatvena vivakṣitaṃ, tena doṣairiti bahuvacanam | vidagdhairmūrcchitai , svarūpapracyutairrvā | savāsita pittaśleṣmaraktairātmavikṛtigandhena miśrīkṛta | nireti nirgacchati, pūti śaṭitagandho vāyu |
—
155.8
nāsāpākasya lakṣaṇamāha—ghrāṇāśritamityādi | arūṃṣi vraṇān | vikleda ārdrabhāva., kotha pūtibhāva , etau yatra yasmin vikāre, dṛṣṭau darśanaṃ gatau |
—
155.9
raktapittalakṣaṇamanāgatāvavekṣaṇena nirdeśannāha—caturvidhamityādi | caturvidhaṃ vātapittakaphasannipātātmakam | dviprabhava dvau prabhavau yakṛtplīhānau yasya taṃ tathā, anye tu snigdhaskṣoṣṇabhedena dvirupattikāraṇa manyante, apare tu dviprabhavamāmāśayapakvāśayaprabhavamāhu | dvimārgamadharottaramārgadvayam |
155.10
pūyaraktaṃ doṣāgantunimittaṃ darśayannāha - doṣairityādi | vidagdhaiḥ pittaraktādhikyādviruddhā pariṇati prāptaiḥ | lalāṭābhighāto'pi viruddhapākaṃ prāpto mantavyaḥ |
-
155.11
kṣavathurapi doṣajaścāgantujaśca, tatra pūrvaṃ doṣajameva nirdiśannāha-ghrāṇetyādi | ghrāṇāśrite marmaṇi śṛṅgāṭakākhye; 'ghrāṇāśrite marmaṇi' ityatra 'ghrāṇāśrite śleṣmaṇi' iti kecit paṭhanti |
-
155.12
āgantujaṃ kṣavathumāha-tīkṣṇopayogādityādi | atijighrata āghrāvata | bhāvān dravyāṇi | taruṇāsthimarma nāsāvaṃśāsthimarma śṛṅgāṭakasañjñam | udghāṭite ūrdhvaṃ cālite |
-
155.13
bhraṃśathorlakṣaṇamāha - prabhraśyata ityādi | prabhraśyate'lparrthamadha patati nāsikayaiva, na mukhena |
-
155.14
dīptalakṣaṇamāha - ghrāṇe bhṛśamityādi | vini sarenniryāti | vāyurniśvāsa | pradīpteva jvaliteva nāsā syāt |
-
155.15
nāsāpratīnāhalakṣaṇamāha-kaphāvṛtta ityādi | nāsā pratinahyate badhyata iva vāteneti nāsāpratīnāha |
-
155.16
nāsāparisrāvamāha - ajasramacchamityādi | ajasramanavaratam | avivarṇamaviśiṣṭavarṇam | atra roge srāva śṛṅgāṭakākhyasrotasi pravilāyitāt kaphāt | vyavasyet jānīyāt |
-
155.17
nāsāśoṣalakṣaṇamāha - ghrāṇāśrite ityādi | gāḍhamatiśayena |
-
155.18
idānīmuktānāmarśādīnā sāmānyena lakṣaṇamāha - doṣairityādi | pṛthagdoṣaistrīṇyarśāsi, sannipātenaikaṃ, evaṃ catvāryarśāsi | tathaiva śophāniti śophā api catvāra ityartha | śālākyasiddhāntamavekṣyeti 'vātena pittena kaphena cāpi' ityādinā nidānasthāne ṣaḍarbudāni nirdiṣṭāni, saptamaṃ sarvātmakaṃ śālākyatantre |
-
155.19
pratiśyāyasyānāgatāvakṣaṇena sakṣepārthaṃ lakṣaṇaṃ nirdiśannāharoga ityādi |
nanu, sarvāṅgatatānā kuṣṭhādīnāmapyatra nāsāyā sabhavo'stīti nāsārogāṇā sakhyātirekamāsaṅkhyāha-nāsāstrotogatā rogā ityādi | nāsāsrotasi gatā eva ye rogāsta eva mayaikātriṃśaduktā, na punaranna nāsāyā ye bhavanti ||-
155.20
nāsāgataśophān nāsārbudalakṣaṇena pṛthakkurvannāha-srota ityādi | kośo'nta pūraṇavastu, yādṛśamasyānta pūraṇavastu tādṛśamanta pūraṇakara vastu śothasya nāstītyartha |
155.21
śophā puna kīdṛśā ityāha-śophā ityādi | śopho vijñāna yeṣā te śophavijñānā, athavā prāguktaśophānāmiva
vijñānaṃ yeṣāmiti | nidāne'rśāṃsītyādi | eṣa pāṭho dviruktibhayānnibandhakārairna paṭhita |
iti śrīḍalhaṇācāryaviracitāyā nibandhasaṃgrahākhyāyā suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre dvāviṃśo'dhyāya |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit