Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 157

Nibandhasaṅgraha 157

Language
Sanskrit

157.2

athāta ityādi | vātaṃ prati abhimukhaṃ śyāyo gamanaṃ kaphādīnā yatra sa pratiśyāya | pratiṣedhaścikitsitam |

157.3

tacca cikitsitamalakṣitānā vyādhīnā na sabhavati, ata pratiśyāyatkṣaṇārtha pūrvaṃ sayojanakameva nidānaṃ nirdiśannāha— nārīprasaṅga ityādi | nārīprasaṅgo nārīṣvatiśayena pravṛtti | śiro'bhitapyate yena sa śiro'bhitāpa | (śiro'bhitāpo dhūmādi, rajodhūmacayāśca nāsāpraviṣṭā hetava 1) kecidamu pāṭhaṃ na paṭhanti, tanna, yata sarvanibandhakārairaṅgīkṛto'yaṃ pāṭha |

157.4

sadyojanakaṃ nidānamabhidhāya cayādikrameṇa kālāntarajanakamapi nidānamāha— cayamityādi | caya gatā arthāt sve sve sthāne sacayaṃ prāptā | mūrdhanīti mūrdhani pratiśyāyakarā bhava-
ntīti yojanīyam | yadi sve sve sthāne citāstat kathaṃ mūrdhani pratiśyāyakarā ityāha—prakopyamāṇā ityādi | vividhaiḥ prakopaṇai valavadvigrahādibhi' krodhādibhirdivāsvapnādibhiśca | anye tu mūrdhani sacayaṃ prāptā doṣā iti vyākhyānayanti | nanu svasthānavṛddhi sacaya, vātapittakapharaktānāṃ śirasi sthānaṃ nāsti, tatkathaṃ mūrdhani vātādīnā saṃcaya ? satyaṃ, 'yo vāyurvaikrasacārī' ityādinā vāyo śirasi sthānamuktaṃ, pittasya tvagdṛṣṭiceti śirasi sthānadvayaṃ, śleṣmaṇa sthānaṃ śirasi prasiddhameva, sirāṇā sarvaṃgatatvādraktasyāpi śirasi sthānaṃ, tasmāt śirasi sacayaṃ gatā iti yuktam |

157.5

pratiśyāyasya pūrvarūpamāha—śirogurutvamityādi | kṣavatho pravartanaṃ chikāyā pravṛtti | aṅgamardo vedanāviśeṣa | parihṛṣṭaromatā ucchūnaromatā, uddharṣitaromāśca iti yāvat | pṛthagvidhā upadravā jvarārocakādaya | puraḥsarā agragāmina. pūrvarūpāṇītyartha |

157.6

vātajapratiśyāyasya lakṣaṇamāha—ānaddhā pihitetyādi | ānaddhā ādhmātā pūriteva | pihitā raja ślakṣṇapūrṇeva |
—

157.8

pittapratiśyāyasya lakṣaṇamāha— uṣṇa ityādi | sapītaka īṣatpīta ityartha | sadhūmamiti sadhūmamiva vahniṃ nāsayā vamatītyartha | sahasā akasmāt |

157.9

kaphakṛtapratiśyāyaliṅgamāha—kapha ityādi | kaphakṛte pratiśyāye kapha stravediti savandhanīyam |
—

157.11

sānnipātikasya liṅgaṃ nirdiśannāha—bhūtvetyādi | akasmāt kāraṇa vinā | sarvaje pratiśyāye sarveṣā vātādijānā pratiśyāyānā pīnasānā liṅgāni bhavantīti yojyam | sānnipātikapratiśyāyo'sādhya, videhoktatvāt |

157.12

raktajapratiśyāyasya lakṣaṇamāha- raktaje ityādi | uroghātastantrāntaroktalakṣaṇastena prakarṣeṇa pīḍita. | tadeva tantrāntaroktalakṣaṇaṃ darśayati, - "ura kṣataṃ guru stabdhaṃ pūtipūrṇakaphorasa | sakāsa sajjaro jñeya uroghāta sapīnasa "-iti | mūrcchanti patanti | atra raktajapratiśyāye | kṛmaya sūkṣmā | kṛmimūrdhavikāreṇetyādi | kṛmijasya śirorogasya yallakṣaṇaṃ tena samānamasya lakṣaṇamityartha | kecit 'mūrcchanti cātra kṛmaya śvetā snigdhāstathā'ṇava' iti pāṭhaṃ raktajapratiśyāya lakṣaṇabhinnaṃ paṭhanti, vyākhyānayanti ca- atreti eṣu sarveṣveva pratiśyāyeṣu |

157.14

idānīmekadoṣaje'pi pratiśyāye durupacārato doṣāntaraprakopādduṣṭigatasya liṅgamāha - praklidyatītyādi |

157.16

idānīṃ sarveṣāmeva pratiśyāyānāmupekṣayā mithyāhārācāriṇo narasya kālāntareṇa rogāntarārambhakatvaṃ nirdiśannāha - sarve ityādi | sarve eva pratiśyāyā kālena rogajananā bhavanti, tathā ta eva pratiśyāyā krameṇa duṣṭapīnasā jāyante | ke te rogā ityāha-bādhiryamityādi | vṛddhā pratiśyāyā bādhiryādīn kurvantīti piṇḍārtha | pratiśyāyānā pakvatā 'pakvaṃ ghanaṃ cāpyavalambamānaṃ' ityādinā jñeyā, etadviparyayeṇa cāmatā | kecidvṛddhasuśrutoktam,-“arucirvirasa vaktra nāsāsrāvo rujā'rati. | śirogurutvaṃ śvavathurjvaraścāmasya lakṣaṇam || tanutvamāmaliṅgānā śironāsāsyalāghavam | ghanapītakaphatvaṃ ca pakvapīnasalakṣaṇam"iti pratiśyāyānāmāmakalakṣaṇaṃ paṭhanti |

157.18

idānīṃ pratiśyāyānā sāmānya cikitsitamāha-navaṃ pratiśyāyamityādi | apāsya parityajya | sarveṣā pratiśyāyānā
vātātmakatvāt sarveṣāmeva sarpi pānam | kālopapannairāvasthikakālayorgyaiḥ | avapīḍanairnasyabhedai. | kecidatra, 'pīnasānā ca sarveṣā heturthasmāt samīraṇa | kaphapittāvike'pyasmāt mārutaṃ samupakramet || tasmādabhiṣyandamudīryamāṇamupācaredādita eva dhīmān | ghṛtaṃ sahiṅguvyamlakaṭṭaṣṇasiddhe svedairvicitrairvamanaiśca tīkṣṇe || kaṭutrikaṃ citrakatintiḍīkaṃ tālīśapatraṃ cavikāmlasajham | vicūrṇiṃtaṃ jīrakacūrṇayuktamelācchadatvaksurabhīkṛtaṃ ca || miśraṃ purāṇena guḍena dadyāttat pīnasānā paripācanārtham | pakkaṃ guṃḍaṃ cāpi kaṭutrikeṇa ghṛtapragāḍhaṃ pralihet suśoṣṇam || sarpirguḍābhyā kaṭukaiśca pakvān khādecca śśūktanapi nātiśītān | guḍādhikaṃ cārdrakamādiśanti kṣubdhopitaṃ tat paripācanārtham || śirovireka vamanaṃ ca kecidāme na dātavyamiti bruvanti"-iti paṭhanti | sa ca pāṭho jejaṭācāryeṇa nāṅgīkṛtaḥ |

157.19

navapratiśyāyasya pākārtha cikitsāmāha - apacyamānasyetyādi | ahisamuṣṇaṃ, bhojyaṃ bhojanam | aparamapi pākārtha yogamāha - niṣevyamāṇamityādi | ārdrakaṃ payasā pāyayedikṣuvikārayogairvā | ikṣuvikārā guḍādaya | kecit 'niṣevyamāṇaṃ payasā''rdrakaṃ vā sapācayet tat kaṭukopayogai '-iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca-dugdhena sahārdrakarasa peya, anye tu dugdhena saha nāgaracūrṇa peyāmiti manyante, kaṭukopayogai kaṭudravyopayogai | asyāmre kecit 'grāmyāṇi māṃsāni dadhīni madyaṃ māṣān kulatthān lavaṇaṃ kaṭūni | amlaṃ tathā cāmakamūlakaṃ ca tathā ghainatva taruṇa prayāti' - iti paṭhanti, saca na paṭhanīya, sarvanibandhakārai parihṛtatvāt |

157.20

pakvapratiśyāyasya nirharaṇamāha - pakvamityādi |

157.21

pakvapratiśyāye sevyamāha - nivātetyādi | āsanamupaveśanaṃ, ceṣṭanaṃ krīḍanam | mūrbho mastakasya | vāso vastram | vijayā harītakī |

157.22

sevyasuddiśya parihāryamāha-śītetyādi |

157.23

idānīṃ sopadravasya pakkapratiśyāyasyāvasthikaṃ cikitsāsūtramāha—charddyātyādi | aratirna kvacidavasthitiścetasa |

157.24

pakvapratiśyāye vamanāvasthāṃ nirdiśannāha-bahudravairityādi | vātakaphopasṛṣṭaṃ pīnaminaṃ bahudravairvamayediti piṇḍārtha | vaya sthaṃ taruṇam | vānte sati kiṃ kuryādityāha-upadravānityādi | yathopadeśaṃ yathākathitam | vakṣyamāṇacikitsāyā kālamuddiśannāha-mṛdutāmityādi | mṛdutā gateṣvalpībhūteṣu, prāglakṣaṇeṣu āmapratiśyāyalakṣaṇeṣu, ukta vakṣyamāṇa 'vātake tu pratiśyāye pibet' ityādika vidhānamityartha' | kecit 'viditvā mṛdutā tu teṣāṃ prāglakṣaṇānāṃ vidhimādiśecca' iti paṭhanti |

157.25

vātikapratiśyāyasya cikitsāmāha-vātika ityādi | yathākramaṃ lehapānakrameṇetyartha | prathamo gaṇo vidārigandhādi | kṛtsnaṃ samastam | arditeritaṃ arditacikitsitoktam |
-

157.28

pittaraktakṛtayo pratiśyāyayościkitsāmāha-pittaraktotthayorityādi | madhurakai kākolyādibhi | kecit 'pittaraktotthayostiktaṃ kaṣāyamadhuraiḥśṛtam' iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca-tiktāni paṭolādīni | pariṣekānityādi | pradehā pralepā | śrīriti śrīveṣṭaka navanītadhūpa 'guggulī' iti loke, sarjaraso rālā, pattaṅgaṃ raktacandana, madhulikā guḍūcī, markaṭatṛṇamapare, gojī gojihvikā, śrīparṇī kāśmarī | kavalā gaṇḍūpamedā | atreti pittaraktotthayoḥ pratiśyāyayorityarthaḥ | madhurairdrākṣāragvadhamadhuśarkarādibhi || 26-28 ||

157.29

pittaraktakṛtayo pratiśyāyayornasyārthaṃ tailamāha-dhavetyādi | dhavatvagādikalkaistailacaturthāṃśairdaśaguṇe kṣīre tailaṃ pacanīyam | śyāmā trivṛt, tilvaka paṭṭikārodhra | kālopapannaṃ nirāmatākālayojyam | anayo pittaraktotthayo. pratiśyāyayoḥ |
-

157.33

kaphajapratiśyāyacikitsāmāha-kaphaje ityādi | tilamāpavipakkayā yavāgvā kṛsarayā vāmanīyadravyasiddhayā vāmayet | vāntaśca kaphaghnaṃ kramamannasasarjanākhyamācaret | ubhe ityādi | dvibalādibhi. kalkīkṛtaistailaṃ siddhaṃ nasye hitam | trikaṇṭako gokṣuraka | śvetā śvetasyanda. | sadābhadrā kāśmarī | saraletyādi | saralā trivṛtta, kiṇihī kaṭabhī, dāru devadāru, nikumbhā dantī || 30-33 ||

157.35

sānnipātikapratiśyāyacikitsāmāha -sarpīṣītyādi | sarpiṣi ghṛtāni | kaṭutiktāni kaṭutiktadravyasiddhānītyartha | kaṭūni ceti cakāreṇa pralekavātādiyuktā kriyā'pyanuktā samucīyate | rasāñjane ityādi | atreti sānnipātikapratiśyāye ityartha |

157.37

mustetyādi | tejovatī kākamardinikā, agniko'jamodā | mustādibhi kṛta kaṣāya sānnipātike pratiśyāye hita ; sarveṣu pratiśyāyeṣu hita ityanye |
-

157.41

kṣīramityādi | kṣīra jāṅgalamāṃsādibhyo'ṣṭaguṇaṃ, ardhajale kṣīrārddhaṃ jalaṃ, jāṅgalaimṛgapakṣibhi eṇādibhirbhāvādiśriśca, jalajai puṣpai nīlotpalādibhi, vātaghnai vidārīgandhādibhi, ghṛtamutpādya 'tadgavaṃ mathitvā' iti vākyaśeṣa | sarvagandhā elādiparipāṭhitā | sitā śarkarā, anantā utpalasārivā, candanaṃ raktacandanaṃ, āvāpya prakṣipya | tadghṛtaṃ kṣīramathanādyadutpannaṃ ghṛtaṃ, pratiśyāyān sarvānapohati sphoṭayati | doṣaśamanairvātapittaśleṣmaharadravyagaṇai | yathāsvaṃ yathātmīyam | idameva tailaṃ sarveṣāmeva pratiśyāyānām || 38-41 ||

157.42

raktapratiśyāye kṛmisambhavo darśita, atasteṣāmeva kṛmīṇāṃ yāpanārthaṃ cikitsāmāha-samūtretyādi | kṛmighnā yā kriyā uddiṣṭāstā gomūtrapittayuktā yāpanārthaṃ kartavyāḥ, tathā kṛmighnāni bheṣajāni surasādīni ca kartavyāni | buddhimānūhāpohavān vaidya | ye tu sarveṣāmeva pratiśyāyānā kṛmisambhavatvaṃ manyante te'muṃ ślokamīdṛśaṃ vyākhyānayanti-pratyeka vātādipratiśyāye yā kriyā uddiṣṭāstā eva gomūtrapittayuktā yathāsvaṃ kṛmiṣu yojayet |
iti śrīḍalhaṇācāryaviracitāyā nibandhasagrahākhyāyā suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre caturviṃśo'dhyāya |

Linked texts (1)