The Compendium of Suśruta 157
Nibandhasaṅgraha 157
- Language
- Sanskrit
157.2
athāta ityādi | vātaṃ prati abhimukhaṃ śyāyo gamanaṃ kaphādīnā yatra sa pratiśyāya | pratiṣedhaścikitsitam |
157.3
tacca cikitsitamalakṣitānā vyādhīnā na sabhavati, ata pratiśyāyatkṣaṇārtha pūrvaṃ sayojanakameva nidānaṃ nirdiśannāha— nārīprasaṅga ityādi | nārīprasaṅgo nārīṣvatiśayena pravṛtti | śiro'bhitapyate yena sa śiro'bhitāpa | (śiro'bhitāpo dhūmādi, rajodhūmacayāśca nāsāpraviṣṭā hetava 1) kecidamu pāṭhaṃ na paṭhanti, tanna, yata sarvanibandhakārairaṅgīkṛto'yaṃ pāṭha |
157.4
sadyojanakaṃ nidānamabhidhāya cayādikrameṇa kālāntarajanakamapi nidānamāha— cayamityādi | caya gatā arthāt sve sve sthāne sacayaṃ prāptā | mūrdhanīti mūrdhani pratiśyāyakarā bhava-
ntīti yojanīyam | yadi sve sve sthāne citāstat kathaṃ mūrdhani pratiśyāyakarā ityāha—prakopyamāṇā ityādi | vividhaiḥ prakopaṇai valavadvigrahādibhi' krodhādibhirdivāsvapnādibhiśca | anye tu mūrdhani sacayaṃ prāptā doṣā iti vyākhyānayanti | nanu svasthānavṛddhi sacaya, vātapittakapharaktānāṃ śirasi sthānaṃ nāsti, tatkathaṃ mūrdhani vātādīnā saṃcaya ? satyaṃ, 'yo vāyurvaikrasacārī' ityādinā vāyo śirasi sthānamuktaṃ, pittasya tvagdṛṣṭiceti śirasi sthānadvayaṃ, śleṣmaṇa sthānaṃ śirasi prasiddhameva, sirāṇā sarvaṃgatatvādraktasyāpi śirasi sthānaṃ, tasmāt śirasi sacayaṃ gatā iti yuktam |
157.5
pratiśyāyasya pūrvarūpamāha—śirogurutvamityādi | kṣavatho pravartanaṃ chikāyā pravṛtti | aṅgamardo vedanāviśeṣa | parihṛṣṭaromatā ucchūnaromatā, uddharṣitaromāśca iti yāvat | pṛthagvidhā upadravā jvarārocakādaya | puraḥsarā agragāmina. pūrvarūpāṇītyartha |
157.6
vātajapratiśyāyasya lakṣaṇamāha—ānaddhā pihitetyādi | ānaddhā ādhmātā pūriteva | pihitā raja ślakṣṇapūrṇeva |
—
157.8
pittapratiśyāyasya lakṣaṇamāha— uṣṇa ityādi | sapītaka īṣatpīta ityartha | sadhūmamiti sadhūmamiva vahniṃ nāsayā vamatītyartha | sahasā akasmāt |
157.9
kaphakṛtapratiśyāyaliṅgamāha—kapha ityādi | kaphakṛte pratiśyāye kapha stravediti savandhanīyam |
—
157.11
sānnipātikasya liṅgaṃ nirdiśannāha—bhūtvetyādi | akasmāt kāraṇa vinā | sarvaje pratiśyāye sarveṣā vātādijānā pratiśyāyānā pīnasānā liṅgāni bhavantīti yojyam | sānnipātikapratiśyāyo'sādhya, videhoktatvāt |
157.12
raktajapratiśyāyasya lakṣaṇamāha- raktaje ityādi | uroghātastantrāntaroktalakṣaṇastena prakarṣeṇa pīḍita. | tadeva tantrāntaroktalakṣaṇaṃ darśayati, - "ura kṣataṃ guru stabdhaṃ pūtipūrṇakaphorasa | sakāsa sajjaro jñeya uroghāta sapīnasa "-iti | mūrcchanti patanti | atra raktajapratiśyāye | kṛmaya sūkṣmā | kṛmimūrdhavikāreṇetyādi | kṛmijasya śirorogasya yallakṣaṇaṃ tena samānamasya lakṣaṇamityartha | kecit 'mūrcchanti cātra kṛmaya śvetā snigdhāstathā'ṇava' iti pāṭhaṃ raktajapratiśyāya lakṣaṇabhinnaṃ paṭhanti, vyākhyānayanti ca- atreti eṣu sarveṣveva pratiśyāyeṣu |
157.14
idānīmekadoṣaje'pi pratiśyāye durupacārato doṣāntaraprakopādduṣṭigatasya liṅgamāha - praklidyatītyādi |
157.16
idānīṃ sarveṣāmeva pratiśyāyānāmupekṣayā mithyāhārācāriṇo narasya kālāntareṇa rogāntarārambhakatvaṃ nirdiśannāha - sarve ityādi | sarve eva pratiśyāyā kālena rogajananā bhavanti, tathā ta eva pratiśyāyā krameṇa duṣṭapīnasā jāyante | ke te rogā ityāha-bādhiryamityādi | vṛddhā pratiśyāyā bādhiryādīn kurvantīti piṇḍārtha | pratiśyāyānā pakvatā 'pakvaṃ ghanaṃ cāpyavalambamānaṃ' ityādinā jñeyā, etadviparyayeṇa cāmatā | kecidvṛddhasuśrutoktam,-“arucirvirasa vaktra nāsāsrāvo rujā'rati. | śirogurutvaṃ śvavathurjvaraścāmasya lakṣaṇam || tanutvamāmaliṅgānā śironāsāsyalāghavam | ghanapītakaphatvaṃ ca pakvapīnasalakṣaṇam"iti pratiśyāyānāmāmakalakṣaṇaṃ paṭhanti |
157.18
idānīṃ pratiśyāyānā sāmānya cikitsitamāha-navaṃ pratiśyāyamityādi | apāsya parityajya | sarveṣā pratiśyāyānā
vātātmakatvāt sarveṣāmeva sarpi pānam | kālopapannairāvasthikakālayorgyaiḥ | avapīḍanairnasyabhedai. | kecidatra, 'pīnasānā ca sarveṣā heturthasmāt samīraṇa | kaphapittāvike'pyasmāt mārutaṃ samupakramet || tasmādabhiṣyandamudīryamāṇamupācaredādita eva dhīmān | ghṛtaṃ sahiṅguvyamlakaṭṭaṣṇasiddhe svedairvicitrairvamanaiśca tīkṣṇe || kaṭutrikaṃ citrakatintiḍīkaṃ tālīśapatraṃ cavikāmlasajham | vicūrṇiṃtaṃ jīrakacūrṇayuktamelācchadatvaksurabhīkṛtaṃ ca || miśraṃ purāṇena guḍena dadyāttat pīnasānā paripācanārtham | pakkaṃ guṃḍaṃ cāpi kaṭutrikeṇa ghṛtapragāḍhaṃ pralihet suśoṣṇam || sarpirguḍābhyā kaṭukaiśca pakvān khādecca śśūktanapi nātiśītān | guḍādhikaṃ cārdrakamādiśanti kṣubdhopitaṃ tat paripācanārtham || śirovireka vamanaṃ ca kecidāme na dātavyamiti bruvanti"-iti paṭhanti | sa ca pāṭho jejaṭācāryeṇa nāṅgīkṛtaḥ |
157.19
navapratiśyāyasya pākārtha cikitsāmāha - apacyamānasyetyādi | ahisamuṣṇaṃ, bhojyaṃ bhojanam | aparamapi pākārtha yogamāha - niṣevyamāṇamityādi | ārdrakaṃ payasā pāyayedikṣuvikārayogairvā | ikṣuvikārā guḍādaya | kecit 'niṣevyamāṇaṃ payasā''rdrakaṃ vā sapācayet tat kaṭukopayogai '-iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca-dugdhena sahārdrakarasa peya, anye tu dugdhena saha nāgaracūrṇa peyāmiti manyante, kaṭukopayogai kaṭudravyopayogai | asyāmre kecit 'grāmyāṇi māṃsāni dadhīni madyaṃ māṣān kulatthān lavaṇaṃ kaṭūni | amlaṃ tathā cāmakamūlakaṃ ca tathā ghainatva taruṇa prayāti' - iti paṭhanti, saca na paṭhanīya, sarvanibandhakārai parihṛtatvāt |
157.20
pakvapratiśyāyasya nirharaṇamāha - pakvamityādi |
157.21
pakvapratiśyāye sevyamāha - nivātetyādi | āsanamupaveśanaṃ, ceṣṭanaṃ krīḍanam | mūrbho mastakasya | vāso vastram | vijayā harītakī |
157.22
sevyasuddiśya parihāryamāha-śītetyādi |
157.23
idānīṃ sopadravasya pakkapratiśyāyasyāvasthikaṃ cikitsāsūtramāha—charddyātyādi | aratirna kvacidavasthitiścetasa |
157.24
pakvapratiśyāye vamanāvasthāṃ nirdiśannāha-bahudravairityādi | vātakaphopasṛṣṭaṃ pīnaminaṃ bahudravairvamayediti piṇḍārtha | vaya sthaṃ taruṇam | vānte sati kiṃ kuryādityāha-upadravānityādi | yathopadeśaṃ yathākathitam | vakṣyamāṇacikitsāyā kālamuddiśannāha-mṛdutāmityādi | mṛdutā gateṣvalpībhūteṣu, prāglakṣaṇeṣu āmapratiśyāyalakṣaṇeṣu, ukta vakṣyamāṇa 'vātake tu pratiśyāye pibet' ityādika vidhānamityartha' | kecit 'viditvā mṛdutā tu teṣāṃ prāglakṣaṇānāṃ vidhimādiśecca' iti paṭhanti |
157.25
vātikapratiśyāyasya cikitsāmāha-vātika ityādi | yathākramaṃ lehapānakrameṇetyartha | prathamo gaṇo vidārigandhādi | kṛtsnaṃ samastam | arditeritaṃ arditacikitsitoktam |
-
157.28
pittaraktakṛtayo pratiśyāyayościkitsāmāha-pittaraktotthayorityādi | madhurakai kākolyādibhi | kecit 'pittaraktotthayostiktaṃ kaṣāyamadhuraiḥśṛtam' iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca-tiktāni paṭolādīni | pariṣekānityādi | pradehā pralepā | śrīriti śrīveṣṭaka navanītadhūpa 'guggulī' iti loke, sarjaraso rālā, pattaṅgaṃ raktacandana, madhulikā guḍūcī, markaṭatṛṇamapare, gojī gojihvikā, śrīparṇī kāśmarī | kavalā gaṇḍūpamedā | atreti pittaraktotthayoḥ pratiśyāyayorityarthaḥ | madhurairdrākṣāragvadhamadhuśarkarādibhi || 26-28 ||
157.29
pittaraktakṛtayo pratiśyāyayornasyārthaṃ tailamāha-dhavetyādi | dhavatvagādikalkaistailacaturthāṃśairdaśaguṇe kṣīre tailaṃ pacanīyam | śyāmā trivṛt, tilvaka paṭṭikārodhra | kālopapannaṃ nirāmatākālayojyam | anayo pittaraktotthayo. pratiśyāyayoḥ |
-
157.33
kaphajapratiśyāyacikitsāmāha-kaphaje ityādi | tilamāpavipakkayā yavāgvā kṛsarayā vāmanīyadravyasiddhayā vāmayet | vāntaśca kaphaghnaṃ kramamannasasarjanākhyamācaret | ubhe ityādi | dvibalādibhi. kalkīkṛtaistailaṃ siddhaṃ nasye hitam | trikaṇṭako gokṣuraka | śvetā śvetasyanda. | sadābhadrā kāśmarī | saraletyādi | saralā trivṛtta, kiṇihī kaṭabhī, dāru devadāru, nikumbhā dantī || 30-33 ||
157.35
sānnipātikapratiśyāyacikitsāmāha -sarpīṣītyādi | sarpiṣi ghṛtāni | kaṭutiktāni kaṭutiktadravyasiddhānītyartha | kaṭūni ceti cakāreṇa pralekavātādiyuktā kriyā'pyanuktā samucīyate | rasāñjane ityādi | atreti sānnipātikapratiśyāye ityartha |
157.37
mustetyādi | tejovatī kākamardinikā, agniko'jamodā | mustādibhi kṛta kaṣāya sānnipātike pratiśyāye hita ; sarveṣu pratiśyāyeṣu hita ityanye |
-
157.41
kṣīramityādi | kṣīra jāṅgalamāṃsādibhyo'ṣṭaguṇaṃ, ardhajale kṣīrārddhaṃ jalaṃ, jāṅgalaimṛgapakṣibhi eṇādibhirbhāvādiśriśca, jalajai puṣpai nīlotpalādibhi, vātaghnai vidārīgandhādibhi, ghṛtamutpādya 'tadgavaṃ mathitvā' iti vākyaśeṣa | sarvagandhā elādiparipāṭhitā | sitā śarkarā, anantā utpalasārivā, candanaṃ raktacandanaṃ, āvāpya prakṣipya | tadghṛtaṃ kṣīramathanādyadutpannaṃ ghṛtaṃ, pratiśyāyān sarvānapohati sphoṭayati | doṣaśamanairvātapittaśleṣmaharadravyagaṇai | yathāsvaṃ yathātmīyam | idameva tailaṃ sarveṣāmeva pratiśyāyānām || 38-41 ||
157.42
raktapratiśyāye kṛmisambhavo darśita, atasteṣāmeva kṛmīṇāṃ yāpanārthaṃ cikitsāmāha-samūtretyādi | kṛmighnā yā kriyā uddiṣṭāstā gomūtrapittayuktā yāpanārthaṃ kartavyāḥ, tathā kṛmighnāni bheṣajāni surasādīni ca kartavyāni | buddhimānūhāpohavān vaidya | ye tu sarveṣāmeva pratiśyāyānā kṛmisambhavatvaṃ manyante te'muṃ ślokamīdṛśaṃ vyākhyānayanti-pratyeka vātādipratiśyāye yā kriyā uddiṣṭāstā eva gomūtrapittayuktā yathāsvaṃ kṛmiṣu yojayet |
iti śrīḍalhaṇācāryaviracitāyā nibandhasagrahākhyāyā suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre caturviṃśo'dhyāya |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit