Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 159

Nibandhasaṅgraha 159

Language
Sanskrit

159.3

vātavyādhividhiriti samasto vātavyādhividhirvāhyā ābhyantaro'pi kartavya, tatra vāhya snehasvedābhyaṅgapariṣekopanāhaśirobastinasyādi , ābhyantarastu snehapānānuvāsananirūhādi | payo'nupānamiti vātasya pittānuvandhasya ghṛtaṃ, kaphānuvandhasya tailam | yadyapi vātavyādhicikitsitātideśenaiva ghṛtatailyo pānaṃ prāptaṃ, tathā'pi niyamārthametadvacanaṃ, athavā payo'nupānaprāptyartha, athavā snehādiprayogaparisamāptau prāyogikametadvivānam || 1-3 ||

159.4

mudgānityādi | mudgānā vātakaratve'pi māṣāṇā śleṣmakaratve'pi vyādhipratyanīkatvādyogaśakteracintyatvāccopayoga | kaṭūṣṇāniti kaṭūṣṇadravyasaskṛtān, sasarpiṣkān saghṛtān | tailaṃ tilatailam | tatkalkaṃ mudgādikarkaṃ, anye tilakalkamāhu , tannecchati gayī jejjaṭaśca |
-

159.9

ābhyantaravidhiṃ pratipādya vāhyavidhimāha-vātaghnasiddhairrityādi | vātaghnāni bhadradārvādīni | seko dhārāseka | tatsiddhai pāyasa vātaharadravyasiddhagokṣīrapāyasairityartha | lepayedupanāhayet | svinnairvā matsyapiśitairiti matsyamāsai svinnairvā śirasyupanāha | kṛśarairveti tilataṇḍulamāṣakatayavāgvopannāha, kṛśaragabdo'kārānto'pyasti | candanādibhirvā ślakṣṇapiṣṭairupanāha | snigdhasyetyādi | snigdhasya kulīrarasacaturguṇe sādhita taila nasyaṃ syāditi piṇḍārtha | varuṇādāvityādi | kṣuṇṇe jarjarīkṛte | tasmin vipakke kṣīre tviti varuṇādigaṇasiddhe kṣīre caturguṇe
sāvitaṃ kākolyādiprativāpaṃ yat sarpistaccharkarāprakṣepaṃ peyamiti tātparyārtha | anye tu 'tasmin vipakkaṃ kṣīre ca' iti paṭhanti; tasmin varuṇādikāyai kṣīre ca sāvitaṃ sarpi saśarkaraṃ pivediti ca vyākhyānayanti | dhūmaṃ cāsyetyādi | yathākālaṃ yathāvasthaṃ, madhūcchiṣṭaprabhṛtibhi snehamithrai kṛto dhūma traihika ||5-9||-

159.10

pānābhyañjanādi | traivṛttamapātānakacikitsitoktaṃ, valātailaṃ mūḍhagarbhacikitsitoktam |
-

159.11

bhojayedityādi | rasai māṃsarasai | susaṃskṛtairvātaharadravyasādhitai |

159.12

idānī pittaraktajayostulyacikitsitatvāt sakṣepārthamubhayorekaṃ cikitsitamāha-pittaraktetyādi | śirolepairmadhurakādidravyakṛtai , pariṣekaiśca śītalai kṣīrekṣurasādikṛtai | tānyeva pariṣekadravyāṇyāha-kṣīrekṣvityādi | sitājala śarkarodakam |
-

159.14

śirolepadravyāṇyāha-naletyādi | nala śuṣiraparvā khanāmakhyāta , vañjulo vetasa , kahlāra raktotpalaṃ, candana raktacandana, utpala nīlotpalaṃ, śaivalaṃ dūrvā, ambhoruha padmam | vaisarpaiśca tathāvidhairiti visarpacikitsitokte pralepai , tāni tu uśīralāmajjakacandanasrotojamuktāmaṇikairaṇāni | tathāvidhairiti vacanādraktapittavisarpapralepaprakārairna tu kaphavātavisarpalepadravyaprakārairityartha | madhurai kākolyādibhi | nasyamatra madhuradravyasaskṛtena snehena kṛtam | pittaraktasamutthānau śirorogau nivārayedityatrāpi savandhanīyam |
-

159.15

idānī raktaje pittaje ca śiroroge vamanaṃ vihāya karmacatuṣṭayaṃ nirdiśannāha-āsthāpanairityādi | āsthāpanādibhi pittaraktasamutthitau śirorogau nivārayediti savandha | pathyaśabda āsthāpanādibhistribhi savandhanīya | pathyairhitai | tena vakṣyamāṇotpalādinā''sthāpana virecanaṃ ca madhuradravyakṛtaṃ, snehavastayastu madhurakandakṣīraghṛtādikṛtā | kṣīrasarpiratra mathyamānakṣīrotpannanavanītajātam |
-

159.17

āsthāpanopayogidravyāṇyāha-utpaletyādi | sarpiṣā cānuvāsanamityuktaṃ tadeva nirdiśannāha-madhurairityādi | madhurai kākolyādibhi, pakvamiti śeṣa | kṣīrasarpi kṣīramathanādutthitaṃ, snehane snehavastau, saśarkara sitaśarkarācūrṇaprakṣepam | anye tu 'madhurai kṣīrasarpistu pakvaṃ pāne saśarkaram' iti paṭhanti, tannecchati gayī |
idānīṃ sakṣepārthamatideśenāparamapi cikitsitamāha-pittaraktaghnamityādi | anyadapi pānālepanasyādi raktapittaghnaṃ yaduddiṣṭaṃ tadatrāpi hitamiti piṇḍārtha ||-

159.20

idānī kaphajaśirorogacikitsāmāha-kaphotthitamityādi | kaphotthitaṃ śirorogaṃ kaphanivāraṇairjayediti saṃbandha, tāni ca kaphanivāraṇāni śirovirecanādīni | acchaṃ ceti acchaṃ kevalaṃ, vamananirjitakaphasya prakupitavātavijayārthaṃ sarpi pānaṃ, athavā sarpi pānaṃ vamanasya prākarma | abhīkṣṇaśa puna. puna || 18-20 ||

159.22

śirovirecanāvaśeṣitakaphasyopaśamanārthaṃ dhūmamāha-ābhyāmityādi | ābhyāmiṅgudīmeṣaśṛṅgīlagbhyām | kaṭphalacūrṇaṃ ghreyaṃ ghrātavyaṃ, prathamanavijñepo'yam | kaphāpahā kaphaharadravyakṛtā | saraletyādi | kṣārapiṣṭai kṣārodakapiṣṭai, salavaṇairīṣallavaṇai |

159.23

āhāramāha-yavetyādi | vyoṣaṃ trikaṭukaṃ, kṣāro yavākṣāra , yavaṣaṣṭikayoścānnaṃ trikaṭukena kaṭukṛta, yavakṣāreṇa lavaṇitaṃ, paṭolādīnā yūṣai saha mātrāvadbhojayediti sabandha |
adhunā tridoṣajaśirorogasya sāmānyā cikitsāmāha-
śiroroge ityādi | tridoṣaghno viviranantaroktavātādijaśirorogaghno vidhi ||-

159.24

sāmānyacikitsitamabhidhāya viśeṣacikitsitamāha-sarpi - pānamiti | atra nibandhakārairbahuktaṃ, tacca vistarabhayānna likhitam |

159.25

kṣayajacikitsāmāha-kṣayaja ityādi | kṣayamāsādya raktādikṣayeṣvanyatamaṃ kṣayamavadhārya, śoṇitādikriyānatikrameṇa cikitsiyamityartha , anye tu kṣayārtha śopapratiṣedhamadhyāyamāsādya yo bṛṃhaṇo vivirāhāraupavāsthya sa kārya | pāne nasye cetyatra cakāro bhinnakrame sarpiborder: śvelyatra draṣṭavya, tena tailamapi madhuradravyasaṃskṛtaṃ samuccīyate | kṣayakāsāpahaṃ sarpi "kulīraśukticaṭakaiṇalavān niṣkvāthya varga madhura ca kṛtvam" ityādinā proktam |
-

159.26

iti śrībhagavatā dhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ maharṣiṇā suśrutācāryeṇa viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargataṃ śālākyatantraṃ samāptam ||
idānīṃ śālākyatantrasyārthapiṇḍamuktamupasaṃharannāha - ṣaṭsaptatirityādi | daśāṣṭādaśa aṣṭāviṃśatirityartha | iti śabda uktasmaraṇe | ye vistarato dṛ(di)ṣṭā vistareṇa videhādau bhāṣitā | yathāsthūlaṃ sthūlānatikrameṇa, aṇuśo bhidyamānāḥ punarasaṃkhyeyā | asminniti śālākyaśāstre || 44-46 ||
sadvuddheḥ prasava padaṃ suyaśasa sadbrahmavandha śriyāmāvāsa sukṛtī kriyāsu nipuṇaḥ śrīḍalhaṇāhvayo bhiṣak | śrībhādānakanāthasāhala nṛpasyātīva yo vallabhaḥ śāstraṃ tasya nivandhasagraha iti khyātaṃ dharitrītale | iti śrīḍalhaṇācāryaviracitāyā nibandhasaṅgrahakhyāyā suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre ṣaḍviṃśo'dhyāya samāpta |

159.27

idānī krimijaśirorogavasare sudūraviratūtabahukimīṇāmutkleśanenāharaṇopāyamuddiśannāha-kṛmibhirityādi | krimibhirbhakṣyamāṇasyaiva, bhakṣitasya tu śakyatvāt, śirasa kriyā vakṣyate iti saṃbandha | śoṇitanasya kṛmīṇāmutkleśanārtha, srotomukhagamanārtha ca | mūrcchanti mūrcchitā bhavanti madayuktā bhavanti | samāyānti samāgacchanti | yatastato nāsāsrota prabhṛtibhi tatra cāgatānā kṛmīṇā kūrcakādibhirnirharaṇa kartavyam |

159.28

idānīṃ kūrcakādibhiragamyānā krimīṇāṃ nirharaṇārtha cikitsitamāha-teṣāmityādi | mūrdhavirecanairviḍaṅgamaricāpāmārgaśigrubījādibhi, gayī tu vakṣyamāṇāni hrasvaśigrukabījāni śirovirecanadravyāṇi manyate | hrasvaśigrukabījairityādi | kṛmighnairviḍaṅgādibhi |
āhāramāha-bhojanānītyādi | kriminnāni kṛmipratiṣedhapaṭhitāni dhānyāmlaprabhṛtīni surasādisaskṛtāni ||-

159.30

sūryāvartakacikitsāmāha-sūryāvarte ityādi | nasyakarmādītyādiśabdāllepaparipakekevalagrahaśirobastyādaya | anye tu nasyakarma ādau yasya tannasyakarmādi, tacca vamanaṃ vihāya virekādikarmacatuṣṭayam | ye tu sūryāvartaviparyayaṃ paṭhanti tatrāpīḍameva cikitsitam |
āhāra niyamayannāha-bhojanetyādi ||-

159.33

ardhāvabhedakacikitsitamāha-tathā'rdhabhedake ityādi | na kevalaṃ sūryāvarte nasyakarmādibheṣajaṃ jāṅgalaprāyaṃ bhojanaṃ kṣīrānnavikṛtirghṛtaṃ prayojayet tathā'rdhāvabhedake'pi | prāptamanyacca yadbhavediti anyadapi snehasirāvyadhāvapīḍakarṇaśūloktadīpikātailādi yat prāptaṃ yuktaṃ bhavet tat kartavyam | gayī tu anyacchabdena vakṣyamāṇaṃ śirīṣamūlakaphalairityādikamicchati | śirīṣetyādi | anayo sūryāvartārdhabhedakayo | avapīḍya dīyata ityavapīḍo nasyabheda ityarthaḥ | vaṃśetyādi | atreti anayo sūryāvartārdhabhedakayo | madhukaṃ yaṣṭimadhukaṃ, mana śilāvapīḍo madhunetyeko yoga , candanena ceti dvitīya | kecidatra candanaśabdena madhūkasāraṃ vyākhyānayanti || 31-33 ||-

159.34

avapīḍairnirjitakaphasya paścātkarmāha-teṣāmityādi | teṣāmavapīḍānām, ante'vasāne, madhurakānvitaṃ kākolyādigaṇakalkaśṛtaṃ ghṛtaṃ nasye prayojyam | anye madhurasā mūrvā manyante | kecitteṣāmityatra tayoriti paṭhanti, vyākhyānayanti caante'vapīḍānāmavasāne madhurasānvitasarpistayo sūryāvartārdhabhedakayornasye hitaṃ, vātapittottarāvasthāyā ghṛtanasyam |

159.35

idānī śirolepamāha-sārivetyādi | sārivā prasiddhā, utpalaṃ nīlotpalam | amlapeṣitaṃ kāñjikapeṣitam | dvayo sūryāvartārdhāvabhedakayo | ayamapi śirolepo vātapittottarāvasthāyā prayoktavya | eṣa ityādi eṣa eveti śirīṣaphalāvapīḍa kaphanimitte śiroroge prayoktavya | yadyapi kaphaśirorogasya cikitsoktā tathā'pyavasaraprāptatvāt punaruktā | anye 'śiroroge kaphātmake' ityatra 'kṣayātmake' iti paṭhanti | tannecchati jejjaṭācārya | apare tu 'ebhireva prayoktavya śiroroge'nilātmake' iti paṭhanti | ebhireveti anantaroktasārivotpalakuṣṭhādibhi |
-

159.37

kecidatrānantavātacikitsitaṃ paṭhanti; tadāha-anantavāte ityādi | madhumastakā khajukā, sayāva kaṇḍakaghṛtaiścāturjātakakarpūrasugandha lapsiketi loke, ghṛtapūra' ghevara iti prasiddha' |
-

159.38

śaṅkhakacikitsāmāha-kṣīretyādi | kṣīrasarpiriti arditacikitsite'kṣitarpaṇārtha yaduktam | jāṅgalānāmityatra kecidaudakānāmiti paṭhanti, tannecchati gayī |
-

159.40

śirolepamāha- śatāvarīmityādi | gatārthādimi. kṣīrapiṣṭe śirolepa | mahāsugandhāmityādi | mahāsugandhā utpalasārivā, sarpasugandhāmapare | pālindī kālavallī | amlaṃ kāñjikam |
39 |
anuktānanyatra pariṣekapradehānnirdiśannāha-śītānityādi | śītaparīṣekān śītavīryavidārigandhādikākolyādyutpalādikaṣāyakṛtān, śītapradehāneteṣāmeva kalkairamlapiṣṭai kṛtān ||-

159.41

avapīḍaścetyādi | sūryāvartanivāraṇo'vapīḍa 'śirīṣamūlakaphalairavapīḍo'nayorhita' ityādyukta |

159.42

idānī śirorogāṇā sāmānyacikitsāmāha- kṛmītyādi | kṛmikṣayakṛtau śirorogau parityajyānyeṣu śirorogeṣu madhutailasamāyuktai śirovirecanadravyairbuddhimān vaidya śirāsi ativirecayet, nasyaṃ dadyādityartha | mūlānilonmūlanatvāt syānabhūtakaphavināśanatvācca sarṣapatailena nasyam | anye tu 'paścāt sarpi sukhoṣṇaṃ tu nasyatastu praśasyate' iti paṭhanti, teṣāmayamabhiprāya - śirovirecanena kaphe vijite sati vātapittajayārtha sarpirnasyam |
-
idānīmetairupāyairyadā śānti śirorogā na yānti tadā kiṃ kartavyamityāha - na cecchāntimityādi |

Linked texts (1)