The Compendium of Suśruta 171
Nibandhasaṅgraha 171
- Language
- Sanskrit
171.2
grahotpattyadhyāyānantara tiryagyoni mānuṣaṃ ceti vacanena yonernāmasakīrtanāt kumārajanmavikārakāraṇatvācca yonervyāpaccikitsitārthaṃ yonivyāpatpratiṣedhāvyāyārambho yujyata ityāhaathāta ityādi | yonivyāpado yonirogā, tepā pratiṣedhaścikitsitamiti |
171.3
pravṛddhetyādi | rūkṣadurbalavālā yā strī pravṛddhaliṅgamatimapralambamehana puruṣamatiśayena sevate | tasyā vāyu prakopamāpadyate, sa vāyu prakupita san pittaśleṣmāṇau kopayati, athavā vāta pittaśleṣmāṇo svahetubhi kupitau gṛhītvā yonirogāya kalpate samartho bhavati |
-
171.5
teṣā yonirogāṇā sāmānyajñānopāyamāha - trayāṇāmityādi | yathāsvaṃ lakṣaṇena yonirogaṃ jānīyādityartha |
-
171.7
vātajā pañca yonivyāpada āha—udāvartetyādi | udāvartā, vandhyā, viplutā, pariplutā, vātalā, iti pañca vātotthā | pittajā pañcāha—rudhirakṣarā, vāminī, saṃsrinī, putraghnī, pittalā, iti pañca pittotthā | kaphajā pañcocyante—atyānandā, karṇino, caraṇādvayaṃ, śleṣmalā, iti pañca kaphotyā | sannipātajā pañcocyante—ṣaṇḍī, phalinī, mahatī, sūcivaktrā, sarvajā, iti pañca sannipātajāḥ || 6-8||-
171.11
vātajānā yonivyāpadā pṛthaglakṣaṇamāha—saphenilamityādi | yā udāvartā yoni sā phenila phenasahitaṃ raja ārtavaṃ kṛcchreṇa du khena muñcati | viplutā nityaṃ rujāvatī, pariplutā punarvyavāya eva pīḍāvatītyanayorbhedaḥ | vātaletyādi | stabdhā tanaṭiteva | śūlaṃ vātaśūlaṃ, nistoda sūcībhiriva vyadhanam | ki vātalāyāmevānilavedanā bhavanti utānyāsvapītyāha-catasṛṣvityādi | ādyāsu udāvartādiṣvapītyartha || 9-11 ||
171.14
sadāhamityādi | asramārtavaṃ, 'sadāhaṃ kṣīyate raktaṃ yasyā sā lohitakṣayā' iti kecit paṭhanti | bījaṃ śukram | udviret vamet | rajasā yutamārtavamiśram | syandate sravati, kṣobhitā sañcālitā, du prasū du khena prasūyate, yā evavidhā yoni sā prasraṃsinīti sabandha | du prasūścetyatrānye 'du prajāyanā' iti paṭhanti, duṣṭrībhūtāpatyamārgeti vyākhyānayanti | sthitamityādi | sthita sthitaṃ garbha hanti notpannamātram | catasṛṣu ādyāsu lohitakṣarādiṣu | pittaliṅgocchrāya oṣaṇoṣādikā vedanā || 12-14 ||
171.17
atyānandetyādi | grāmyadharmeṇa maithunena | karṇikā māsakandī |
maithunetyādi | pūrvā caraṇī atiricyate maithunācaraṇe'dhikābhavati, anye 'maithune'caraṇā pūrva' iti paṭhanti, śeṣaṃ samam | puruṣāt pūrvamatiricyate, atyarthaṃ kaṇḍūyata ityarthaḥ | bahuśo aticaraṇāt maithunāt, anyā aticaraṇā, bījaṃ garbhāṅkurajananaṃ, na vindati na prāpnoti | 'bahuśaścāticaraṇī tayorvājaṃ na tiṣṭhati' iti kecit paṭhanti, aticaraṇā bahuśo maithunaṃ vrajati, tayoścairaṇāticaraṇayorbījaṃ na tiṣṭhati sthiti na karotītyartha | śleṣmaletyādi | ādyāsu atyānandādiṣu śleṣmaliṅgocchritiḥ paicchilyakaṇḍvādikā || 15-17 ||
171.20
sānnipātikā pañcocyante | vandhyāṣaṇḍyo sastanatvanistanatve viśeṣata | kharasparśā ceti cakārānmathunedveṣaniṣedha | atikāyo bṛhatsādhano narastena gṛhītāyā phalinīti sajñā, 'aphalinī' ityanye paṭhanti, tatra atikāyagṛhītā yā taruṇī sā aphalinī aprajā iti vyākhyā | ativivṛtā mahāyonirucyate | sūcīvaktrā'tisavṛtā atyarthasaṅkucitamukhī, saṅkucitamukhetyucyate | sarvaliṅgā sarvacihnā, sarvasamutthānā sarvakāraṇā, yā sā sarvajā kathyate | catasṛṣvityādi | catasṛṣvapi cādyāsu ṣaṇḍīprabhṛtiṣu, sarvaliṅgocchritiriti raukṣpatodādikā vātaliṅgocchrataya, coṣādikā pittaliṅgocchrataya, lehakaṇḍvādikā śleṣmaliṅgocchritayaśca || 18-20 ||
171.21
pratītyādi | sādhyāsu yonivyāpatsu pratidoṣaṃ ya snehādikrama sa iṣyata ityartha | etena yasya doṣasya ya pratyanīka snehastena snehena sasnehya sasvedya tato vamanādīn sādhyāsvavacārayedityartha | yathoditāniti vātādibhedenetyartha |
171.23
karkaśāmityādi | alpasparśābhiti ativyavāyakuddhavātajanitasuptitvāt | 'śītalā' ityatrānye tu 'suśūlaum' iti paṭhanti, tatra śūlatodavedanābahulāmiti vyākhyā | kumbhīsvedai ānū-
paudakamāsavātaghnadravyakkāthapūrṇā kumbhī kṛtvā bhūmau nikhanya tadupari śayyā sasthāpyābhisantaptalauhapāṣāṇaguḍakān kvāthe nikṣipya tadutthitairvāṣpasvedairyānipradeśamātragāmibhirupacaret; anye tu kumbhī vātaharadravyānūpaudakamāsapūrṇā sajalā kṛtvā pravṛttoṣmāṇaṃ gṛhṇīyāditi vyākhyānayanti | upanāhaviśeṣamāha—madhuraityādi | madhurāṇi kākolyādīni kaṭkīkṛtāni, tairyuktān veśavārān kṛtvānnavargoktān yoniṣu nikṣipet, picutailaṃ picunā tulakena tailaṃ vātaghnadravyakvāthasiddhaṃ yoniṣu dhārayet | atandrito nirantaraikārītyartha | picutaila valāgratamityanye | dhāvanāni prakṣālanāni | pathyāni vātaharoṣadhasiddhānītyartha |
—
śītaṃ vidhiṃ raktapittaharam |
171.25
durgandhā pittena, picchilā kaphena | pañca kaṣāyā nyagrodhodumbaraplakṣāśvatthagardabhāṇḍā | taccūrṇena yoniṃ pūrayet | rājavṛkṣādirāragvadhādi |
171.26
śodhanadravyāṇi miśrakoktāni |
171.30
tathāśvatthāddveṣanamapi bṛhatīphalādibhireva || 27—30 ||
171.32
śukketyādi | śukrārtavādayo doṣā śukraśoṇitaśuddhiśārīre salakṣaṇacikitsitā uktā, ādiśabdāddhātrīstanyadopāśca | stanaroga visarpanāḍīstanaroganidāne, taccikitsite taccikitsā uktā | klaivyasthānāni klaivyakāraṇāni kṣīṇavalīyavājīkaraṇo-
ditāni | mūḍhagarbhasyeti sthānānītyatrāpi sabadhyate, tena gūḍhagarbhasya sthānāni kāraṇāni, vidhiriva na kriyā cetyartha | enadvayaṃ mūḍhagarbhanidāne taccikitsite coktam | garbhiṇīpratirogeṣviti garbhiṇīpratirogeṣu garbhiṇyā sāgāyāmāse pratirogeṣu raktasrāvādipu cikitsoktā | cikitsā ceti cakārādgarbhiṇyāsvasthāyā api cikitsā udāhṛtā garbhiṇīvyākaraṇagāre | kecit ‘garbhiṇīpratirogeṣu' ityatra 'garbhiṇīpratimāsepu' iti paṭhanti | tā cikitsā yonivyāpatsvapi sarvathā prayuñjītetyartha | apaprajātā akālaprasūtā, tasyā rogān jvarādikān | tānuttarāduttaratantroktajvarādicikitsitāt | rogāṃśceti cakāra uttaratantrādityatra yojanīya | tenāprajātārogānuttarāduttaratantroktācikitset, cakārādapatānakādīn saṃhitoktena vidhinā cikitsedityartha | anye tu 'uttarāt' iti paṭhanti, uttarakālabhāvino'patānakādīn bhiṣak cikitset, 'khaiścikitset ' iti śeṣa |
iti śrīḍalhaṇācāryaviracitāyā nivandhasagrahahvākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate kaumārabhṛtyatantre yonivyāpatpratiṣedhādhyāyo'ṣṭatriṃśattama |
38 || uttaratantre dvitīyaṃ kaumāratantra samāptam |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit