<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [Suśrutasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › [Nibandhasangraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana) › 173

# The Compendium of Suśruta 173

Nibandhasaṅgraha 173

- **Language:** Sanskrit

### [173.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.2)

liptetyādi | liptāsyatā tiktāsyatā ca | jejjaṭācāryastu dvandvajajvarapāṭhamekameva paṭhati-jṛmbhetyādinā | ayaṃ vā paṭhanīya pūrvī vā, na tu dvayam |  
50 ||

### [173.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.52)

santatajvaramabhidhāyedāna viṣamajvarān satatādīnāhakṛśānāmityādi | kṛśānāṃ mithyāhāravihāriṇāṃ jvaramuktānā ca mithyāhāravihāriṇā doṣa khalpo'pi 'apathyai kṛta' iti śeṣa , punarmithyāhāravihārābhyāmabhisaṃvṛddho vātaprerita san satatādīn yathāsakhyaṃ kaphasthānavibhāgena karotīti samvandha | kaphasthānāni āmāśayora kaṇṭhaśira sandhayo yathāsaṃkhyaṃ kathyante | tatra āmāśayastha satataṃ karoti, sa ca pratidinaṃ kāladvayānuvartanāt kiñcicchūna, ura stho anyedyuṣkaṃ, kaṇṭhasthastutīyakaṃ, śirasthaścaturthakaṃ, sandhisya pralepakaṃ, sarveṣu kaphasthāneṣu vyavasthito doṣa santataṃ karotīti jñātavyam | doṣaśabdo'tra pṛthagdvandvasamastarūpo vātādirgrāhya | anileritaśca ca vātasyāpi sthitasya vāhyahetupracurībhūtenāpareṇa vātena sambhavati |

### [173.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.53)

yathā uraādisthito doṣo'nyedyuṣkādīn karoti tathā''ha -ahorātrādityādi | ahorātrādura stho doṣa āmāśayaṃ prāpya anyedyuṣkaṃ karoti anyasmin divase, kaṇṭhasthito dvābhyāmahorātrābhyā tṛtīyakaṃ tṛtīyadivase, śirasthita sthānatrayamatikramya caturthakaṃ caturthadivase, sandhiṣu sthito nityameva pralepakaṃ karoti, sa ca rājayakṣmaṇāmeva |

### [173.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.54)

pralepakalakṣaṇamāha-tathā pralepako jñeya ityādi | duścikitsyatama iti hetubhāvena sannipātātmakatvāt | mando mandavega | sukaṣṭa iti hetuphalabhāvena māraṇātmakatvāt |  
viṣamajvarānabhidhāya tadviparyayajvarānāha-kaphasthāneṣvityādi | kaphasthānayordvayorura āmāśayayostiṣṭhan doṣo'nyedyuṣkaviparyayaṃ karoti, kastadviparyaya ? ahorātre pūrvāhnādīnāmekakālaṃ  
muktvā samastāhorātraṃ bhavatīti | evaṃ triṣu kaphasthāneṣu kaṇṭhoraāmāśayeṣu tiṣṭhan doṣastṛtīyakaviparyayaṃ karoti, yastṛtīyadine vimuñcati | caturṣu kaphasthāneṣu śira kaṇṭhora āmāśayeṣu tiṣṭhan doṣaścaturthakaviparyayaṃ karoti, sa caturthe'hni muñcatīti | satatasya tu viparyayo na bhavati, ekasminneva kaphasthāne sthitena doṣeṇa tatkaraṇād vyādhisvabhāvādvā | kaphasthāneṣu vā doṣa ityatra doṣaśabda pṛthagdvandvasamastadoṣapratipādaka. |

### [173.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.56)

viṣamajvarāṇāṃ niyataikakālāgamane ekīyamatena hetumāhapara ityādi | paro bhūtādi, hetuḥ kāraṇaṃ, svabhāvo veti viṣamajvare heturityartha | anye tu viṣamajvare svabhāvo vā para utkṛṣṭo hetu kaiśvidācāryairirita iti vyākhyānayanti | viṣamajvare bhūtādirheturuktastasya samarthanamāha-āganturityādi | prāyaśo bāhulyena, āganturbhūtādi, anubandha. kāraṇaṃ, hīti yasmādarthe |

### [173.58](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.58)

idānīmuktānāmanyeṣāma cārambhakadoṣakathanāyāha-vātetyādi | yadyapi tantrāntare kaphapittāstrikagrāhītyādinā tṛtīyacaturthakayordvandvadoṣasamudbhavatvaṃ pratipāditaṃ, tathā'pi svatantre pittaśleṣmaliṅgatve'pi tayorvātādhikatvaṃ jñeyam | aupatyake parvatāsannabhūmisamudbhave jvare | pittakṛtamiti tatra aupatyakamadyasamudbhavayo pittaṃ kāraṇaṃ hetuṃ vadanti, tatra aupatyake jvare parvatāsannabhūmisthitānāṃ tīkṣṇoṣṇavīryāṇāmugragandhānāmoṣadhīnāṃ pittakāritvaṃ, madyasamudbhave tu madyameva pittakārī hetu | anye tu 'aupatyapānātyayaprabhṛte hetuṃ jvare pittamudāharanti' iti paṭhanti | pralepake yadyapi vāyureva prerayitā, tathā'pi sandhīnā śleṣmasthānatvācchleṣmotkaṭo'yaṃ, anyaśāstropapannāścārthāstadvidyebhya eva jñātavyā iti pramāṇāntarātantrāntaravādvā vātavalāsako jñeya | tathāca, -"nityaṃ mandajvaro rūkṣaḥ śūna kṛcchreṇa sidhyati | stabdhāṅgaḥ śleṣmabhūyiṣṭho naro vātavalāsakī" - iti | mūrcchānubandhetyādi | mūrcchānuvandhā satatamūrcchā ye viṣamajvarāste prāyeṇa dvandvasamutthitā, evaṃvidhāste viṣamā duścikitsyāśca bhavanti | 'mugdhānu-  
vandhā' ityeke paṭhanti, tatra muñcanti anubadhnanti ye te mugdhā nubandhā satatakādaya saviparyayā | kecittu 'muktvā'nubandhan' iti paṭhanti, tatra, anubandhān anubandhajvarāneva vipamān muktvā ye'nye viṣamajvarāste dvandvasamutthitā iti | anye tu vyākhyānayanti — anubandhānupadravajvarānmuktvā ye'nye maulā satatakādayo viṣamajvaratvenābhimatāste prāyeṇa dvandvasamutthitā , prāyograhaṇāt pṛthaksamastaiśca janyante iti |

### [173.61](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.61)

ata paraṃ satatādīnā śītadāhapūrvatvena dvaividhyamāha — tvaksthāvityādi | tayo śleṣmānilayo, praśāntayo svakālāpagamāt pratyanīkaprāptyā vā | ante dāhaṃ karoti cetyatra cakārāt mohamūrcchādaya | tasmin pitte | tāvapi śleṣmānilau, apiśabdādvamathutandrādaya | yadyapyetau jvarau doṣatrayajau tathā'pyatra doṣadvayoktyā sasargajāvityuktaṃ, ekakāryakaratvātkaphavātayorekena vyapadeśādvetyanye | dvayordāhapūrvaśītapūrvakayo | kaṣṭa kṛcchrasādhya iti viśeṣaṇadvayopādānādalpartha du sādhyatva darśitaṃ, dāhapūrvo'tyantakaṣṭatvādya śītapūrvī sukhasādhya iti kuta ? rogaśakteracintyatvāt || 59-61 ||  
abhivātakāmādijayorpyatyantakaṣṭatvaṃ darśayannāha — prasakta ityādi | prasakta prakarṣeṇa saṅgī, etaccābhighātotthacetanāprabhavajvarayorviśeṣaṇam | abhighātottha kāṣṭhaloṣṭādyabhighātaja | cetanāprabhavaḥ kāmādija ||—

### [173.62](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.62)

idānī satatatādīnā svakālepodgama darśayati — rātryahorityādi | ṣaṭsu kāleṣu pūrvāhnamadhyāhnāparāhnapradoṣārdharātrapratyūṣeṣu, kīrtiteṣu kathiteṣu, yathā purā yena prakāreṇa pūrvaṃ vraṇapraśnādhyāye | tatra pūrvāhnapradoṣayo kaphasya, madhyāhnārdharātrayo pittasya, aparāhnapratyūṣayorvātasya prakopa iti, evaṃ pūrvoktakathiteṣu svasvadoṣaprakopakalipu prasahya haṭhādvipamo jvaro'bhyeti abhi samantato vyāpya mānavamāgacchati | bahudheti ahorātre kāladvayaṃ, ekakāla, ekadinānantara, dvidinānantara, anye tu vyākhyānayanti—bahudhā kadācicchīta, kadāciduṣṇa, kadāciddhasta-  
pādayo , kadācidaṃsāvayavaśeṣu, niyatakālaṃ, cirakālamalpakālaṃ ceti | etena viṣamajvarāṇāsrānantyamuktam |  
—

### [173.64](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.64)

viṣamajvarāṇāmupaśāntavegānāmapi dehāvasthāna darśayati— sa cāpītyādi | viṣamo viṣamajvara | samāhāratvena kāryyāditi siddhe yat kārśyebhya iti vahuvacana tena lakṣaṇāntaramapi gṛhyate | tathāca,—"śiraso gauravaṃ glānirnātiśraddhā ca bhojane | mādhuryamatha vairasyaṃ tiktatvamathavā puna || vaktrasya jāyate yasmāt pravege'pi gate sati | tasmāttu niyato līna śarīre viṣamajvara"—iti |

### [173.65](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.65)

yadi vegāpagame'pi na vimucyate tarhi kimiti nopalabhyata ityāha—dhātvantarastho līnatvādityādi | ekasmāddhātoranyo dhātu dhātvantara tatrastha, anye tu dhātvantaraśabdena sapta kalā kathayanti | līnatvādekadeśasthitatvāt | sūkṣmatvādaṇutvāt | alpadoṣetyādi alpadoṣa iva indhanatvena kṣīṇo'lpībhūto jvara , 'alpadoṣā eva indhanaṃ yasya sa alpadoṣendhana ' ityanye |

### [173.66](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.66)

idānī bhojabhālukipuṣkalāvataprabhṛtīnā śalyatantravidā matena viṣamajvarotpattimabhidhāya kāyacikitsāvidāmagniveśādīnā matena dhātusthānairdoṣairviṣamajvarāṇāmutpatti darśayati—doṣa ityādi | ahitasabhūto'pathyādvidvigata | jvarotsṛṣṭasya jvaramuktasya, vāśabdena kṛśasyeti samuccīyate | kṛśānāmilādinā kaphasthānavibhāgena prāk satatādayo darśitā, atra tu dhātvantaragatabhedeneti na punaruktatā |

### [173.67](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.67)

idānī rasādīnā dhātūnā madhye yaṃ yaṃ dhātumāśritya doṣo yaṃ yaṃ viṣamajvaramārabhate taṃ taṃ darśayannāha—satataṃ rasaraktastha ityādi | 'rasaraktastho doṣa satataṃ jvara karoti, ye'pi 'doṣo raktāśraya prāya karoti satatajvara' iti paṭhanti tairapi prāyograhaṇādraso'ṅgīkarttavyaḥ, yato rasamādāya doṣā jvaramāpādayanti | anye tu satatamatyatraiva satatamiti paṭhanti, tatra satatamityetasyāgre satatamiti śabdo lupto jñeya, tena rasastha satataṃ, raktastha satatamiti vyākhyānayanti | kecittu satata-  
paryāyaṃ santataṃ manyante | saṃtatajvarasya viṣamajvaratvaṃ nāsti, tatsannidhau pāṭhāntareṇa vyākhyānāntareṇa ca yadgrahaṇaṃ tat satatāpekṣayā satatādīnā viṣamatvād viṣamatvapratipādanārthaṃ, anyathā kimapekṣyaiṣāṃ viṣamatvaṃ bhavet | sa doṣa piśitāśrito'nyedyuṣkaṃ kuryāditi saṃbandha | medogato doṣastṛtīye'hni kuryāt tṛtīyaka jvaramiti boddhavyam | ghora kaṣṭakāriṇam | antakaṃ yamasadṛśaṃ, māraṇātmakatvāccira kleśanatvāccai |  
—

### [173.68](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.68)

idānī dhātvantarasthadoṣārabdhatve'pi satatakādāvekīyamatena bhūtābhiṣaṅga hetumāha—kecidityādi | bhūtābhiṣaṅgo grahāveśa | pūrvaṃ doṣaprastāve doṣotthitā eva paraṃ viṣamajvarā bhūtādijā api bhavantīti pratipādanārthaṃ ‘paro hetu svabhāvo vā’ ityādi paṭhita, iha tu dhātvāśritaprakaraṇatvāditi na paunaruktyam |  
sannipātārabdhasya satatajvarasya ‘saptame divase prāpte’ ityādinā mokṣañcayayoravadhimabhidhāyedānīmekadoṣajadvidoṣajasya visargakālāvadhidvāreṇa lakṣaṇamāha—saptāhamityādi | santatyā nairantaryeṇa, avisargī avisarjanaśīla | ayaṃ ca sukhasādhya, yaduktaṃ,— “santatajvara evānya svalpadurbalakāraṇa | ekadoṣo dvidoṣo vā sukhasādhya prakīrtita ”-iti |

### [173.70](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.70)

satatādīnā lakṣaṇamāha—ahorātra ityādi | pūrvāhnādīnā kālānā madhye kāladvayamamuvartate | ekakālamiti anyedyuṣko jvara ahorātrādanyasminnahorātre ekakālamāgacchatītyartha | tṛtīyakastṛtīye'hnītyatraikakālamiti sabadhyate | caturthakaścaturthe'hnītyatrāpi ekakālamiti yojyam | atra doṣotkarṣāpakarṣābhyāmadhikakālatva hīnakālatvamapi ca jñātavyaṃ, natu niyama |  
—

### [173.74](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.74)

idānī dhātusthadoṣārabdhānā viṣamajvarāṇāmudgamakāla pūrvoktamevāha—vātenetyādi | tasmin pūrve, udite kathite viṣamajvarāṇā sabandhinyahani dine, mānuṣāṇāmekadvidoṣā pṛthagdvandvabhāvena sthitā vātenotkaṭīkriyamāṇā hīyamāṇā ākṛpyamāṇāśca sarvata , tāmeva pūrvāhnādikā velā jvaravegaviṣaye muhurmuhu kurvanti | ‘jvaravegāt’ iti kecit, tatra jvaravegāddhetostā velā kurvanti | kecidatra ‘vātenoddhūyamānāstu’ ityādika yāvat ‘prāpte prāpte pravarttate’ ityantaṃ granthapāṭhaṃ paṭhanti, sa ca uktārtha , ata sarvairapi nivandhakārai parihṛta, tasmānna paṭhanīya || 71-74 ||—

### [173.75](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.75)

idānī vātādikṛtān saptajvarānabhidhāya āgantujvarasamekabhedabhinnaṃ darśayannāha—vividhenābhighātenetyādi | vividheneti śastraloṣṭāghādinā, doṣaprakopajatve'pi ādyanimittena vyapadeśādabhighātaja ityucyate |  
—

### [173.79](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.79)

keṣucidviśiṣṭeṣu nimitteṣu vaiśeṣikaṃ lakṣaṇamāha—śyāvāsyatetyādi | viṣasya tridoṣakaratve'pyatyantapittakaratvāt śyāvāsyatā syāt | abhaktaruk arocaka | auṣadhagandhaje mūrcchatyādi | vamathu chardi, kṣava chikā | kāmaje ityādi | cittavibhraṃśa kiṃkartavyatāmūḍhatvam | bhayādityādi | pralāpo'sambaddhabhāṣaṇaṃ, yadyapi pralāpa iti sāmānya lakṣaṇa tathā'pi nidānādibhi kṛtvā viśeṣo jñātavya iti | vepathu. kampa | abhicāretyādi | abhicāro mantrādibhirmāraṇaprayoga , abhiśāpo brahmarṣigurusiddhānāmākrośa | bhūtābhiṣaṅgādityādi | bhūtānā devādiyahāṇāmabhi samantato bhāvena saṅgo bhūtābhiṣaṅga | udvega udvignacittatā || 76-79 ||—

### [173.80](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.80)

śramādijānā jvarāṇā saṃprāptidvāreṇa lakṣaṇamāha—śrametyādi | pūrayitvā vyāpya |  
—

### [173.82](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.82)

idānīmanyathā''gantujvaraṃ vivakṣurāha-rogāṇāmityādi | rogāṇāṃ vidradhyādīnā; vidāhāgantutastatheti vidāhataḥ pākāt teṣāmeva, āgantuta abhighātāt, apakvavidradhyādipāṭanāditvartha, anye tu vidāhataḥ sāmānyasantāpāt, āgantuta sāmānyābhighātādibhiriti vyākhyānayanti | jvaro'paro'nyaḥ, bhedāt | taistairanyaiśca hetubhiriti vidradhyādisamutthānāt prāgukteranyaiśca jvarakāribhirhetubhi | sa tviti sa punarjvaro hetubhedādbhidyo'pi vātādīnā liṅgāni nātivartate na parityajya yāti |

### [173.88](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.88)

kecidatra rasādidhātugatajvarasya lakṣaṇaṃ paṭhanti, - "rasasthe tu jvare vatsa ! lakṣaṇāni nibodha me | gurutvaṃ dainyamutkleśaṃ sadanaṃ chardyarocakau || rāgoṣṇapiṭikāstṛṣṇā saraktaṃ ṣṭhīvanaṃ bhrama | dāho mūrcchā'ruciścchardi raktākhye raktasaṃsthite || piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā | ūṣmā'ntarmohavikṣepau glāni syānmāṃsage jvare || vegastīvro pipāsā ca mūrcchā chardiḥ pralāpaśaḥ | gandhasya cā'sahyatvaṃ ca medaḥsthe glānyarocakau || virekamamne tīvre tvagnimeda prakūjanam | vikṣepaṇaṃ ca gātrāṇāṃ śvāsañcāsthigate jvare || hikkā kāso mahāśvāsastamaśca praveśanam | marmacchedo vahi śaityaṃ dāho'ntaścaiva majjage || tasmānmaraṇamāpnoti śukrasyāpyupamarpaṇe | śephasa stabdhatā mokṣaḥ śukasya tu viśeṣana" - iti | etacca na paṭhanīyam | kuta ? yataḥ 'sarvaśarīraṃ santatena vyāptaṃ, satatādibhiśca rasādidhātava iti sulo'paro rogādidhātugatajvarāvakāśa iti rasādisthajvarāṇāṃ pāṭho na paṭhanīya iti jejjaṭācāryābhimatam | śrīgayadāsācāryeṇa puna palo'nyādṛśa paṭhito vyākhyātaśca, tanmanānusāribhirasmābhirapi paṭhyate vyākhyāyate ca- gurutetyādi gurutā gātrāṇām | sadanaṃ ca gātrāṇāmeva | dainyaṃ glāni asyeti prāṇinaḥ | yadyapi rasaikadhātuprāptyā santata evāḥ tathā'pyanuktadhātvāśritalakṣaṇakathanārthamatra nirdeśa raktetyādi | moho vigatacittatā | piṇḍiketyādi | piṇḍi kodveṣṭanaṃ jaṅghākoḍe jānuno'dhobhāge pīḍā | ūṣmā'nta anta rdāhaḥ | vikṣepo'ṅgavikṣepa | bhṛśamityādi | asahiṣṇutā krodha natvaṃ, kecittu svagandhasyāsahiṣṇutvamiti manyante | kuñcana sakocaḥ, sa ca sānnidhyādasthrāmityanena sabadhyate | tama ityādi tama praveśanamandhakāradarśanam | mahāśvāso vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ marmacchedaśceti hṛdayasya chedanamiva | śukrasthānagata iti nanu śukrage jvare maraṇamityuktaṃ tanna, śuklaṃ sarvadehagataṃ tataśca rasā divātvabhibhavenāpi śukraprāptestadgate'pi maraṇamiti | naivaṃ, sarva śarīrasthasyāpi śukrasya kalāntaritatvena tvacā krameṇa marma prāpte | yadyevamanukramādeva śukraṃ jvareṇa kathaṃ prāpyata iti cet vātvantarānatikramya śukramārgamaganāditi | śukragato jvaro' paravyāpārābhāvāddehaghātenaivopaśāmyatīti darśayati-dagdhve tyādi | mṛtaśarīre ūṣmābhāvājjvaropaśamo jñāyate, viṣāktakā ṇḍaviddhasarpadaṣṭamṛgādermaraṇādviṣopaśānti pratīyate ||83-89||-

### [173.91](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.91)

idānīṃ dhātugatānāmapi jvarāṇāmuktaireva vātādijvaralakṣaṇai doṣatmakatvenāvagama iti darśayati-vātetyādi | yathā yena prakāreṇa vātādijvarāṇā lakṣaṇaṃ, tathā tena prakāreṇa teṣā vātā dijvarāṇā rasādiṣu saptasu dhātupu gatānā lakṣaṇaṃ buddhimān bhiṣak brūyāditi sabandha | samastairdoṣalakṣaṇai | dvandvajaṃ jvara dvandvajaireveti dvidoṣajanitai | dopaiścāpīti doṣalakṣaṇaiḥ dhātusthaṃ vadediti |  
-

### [173.92](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.92)

gambhīra ityādi | ānaddhatvena dopapurīṣavivandhena | ānaddhatvena cetyatra cakārāt pralāpabhramasandhyasthiśūlādiparigrahaḥ aitadviparyayeṇānye jvarā jñeyā |  
-

### [173.93](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.93)

gambhīrajvarasyāsādhyatvamāha - hatetyādi | hataprabhendriyaṃ hataśarīradīpti tathā hataśrotracakṣurādiśaktikam | anye prabhāśabdena indriyaśakti vadanti, tena hatendriyaśaktimityartha |  
gambhīra iva gambhīro'ntarveṇa, tīkṣṇo'tiduḥsaho bahirantaśca vega, tābhyāmanyonyamārtaṃ pīḍita, etena kṣīṇaṃ gambhīrārtaṃ vivarjayet, tīkṣṇavegātaṃ ca kṣīṇamiti| 'arocakanipīḍitaṃ' ityatra 'durātmānamupadrutaṃ' iti tathā 'upadravanipīḍitaṃ' iti ca kecit paṭhanti | durātmāna du stitānta karaṇa, upadrutaṃ jvaropadravai | 'apare durātmabhirupadrutam' iti paṭhanti, tatra pretabhūtapiśācarakṣobhiḥ pīḍitam |  
-

### [173.94](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.94)

ato'nantara tīkṣṇavegasya sukhakriyatvamāha-hīnetyādi | hīnairdoṣairahya sukhakriyastīkṣṇavega, madhyai saptāh, avikerdvādaśāhānīti | atra hīnamadhyatvaṃ vṛddhāpekṣayā | yathāpūrva sukhakriya iti dvādaśāhikāttīkṣṇavegāt saptāhkikaḥ sucikitsya , saptāhākāttīkṣṇavegāt tryāhika sucikitsya | hīnamadhyāvikairdoṣairimastadvādaśāhika iti yaduktaṃ tadavadhimātradyotaka, tena dopatāratamyādgopabhedānāmānantyāduktāvadhernyūno nyūnataro nyūnatamo, aviko'dhikataro'dhikatamo'pyavadhirboddhavya |  
-

### [173.96](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.96)

idānīṃ kālanāmabhirviśeṣeṇairārṇātmakatvaṃ jvarasya sūcayan tanmuktasya punarjanma pratipādayati-kāla ityādi | itiśabdo nidānaparisamāptau | karmetyādi | karma cikitsā |

### [173.98](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.98)

jvarasyetyādi | jvarasyeti nirāmavātajanitasya | ghṛta purāṇaṃ, tasya kālādisaskāreṇa viśeṣaguṇakāritvāt | svaccha suṣṭhu acchaṃ kevalaṃ, svacchavacanāddravyāntarayogo niṣidhyate, na tu saskāra pākena kālena ca | mārutajeṣu bhramakṣayādikupitāvatajvarapūrvarūpeṣu, natvāmāśayānupūrvyotpanneṣu sāmavātajvarapūrvarūpeṣu | ata eva buddhimān pāyayedityuktam | eṣa sarpi pānavidhi | sukhamiti tāvadacchaṃ kevalaṃ ghṛtaṃ pātavyaṃ yāvat sukhaṃ prāpnoti, tadanantara laghubhojanādi | paittikeṣu pittajvarapūrvarūpeṣu | mṛdu atīkṣṇam | tadvanmṛdu | kaphajeṣu kaphajvarapūrvarūpeṣu |  
sarvetyādi | sarveṣu sannipātajvarapūrvarūpeṣu, dvidoṣajeṣu dvandvajvarapūrvarūpeṣu, uktaṃ yathādoṣa sarpi pānādikaṃ, vikalpayedavadhārayet ||-

### [173.99](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.99)

idānī ghṛtānarhasya jvarapūrvarūpe kiṃ vidheyamityāha-  
asnehanīya ityādi | asnehanīyo'jīrṇā taruṇajvarītyādika | aśodhyo vamanavirecanāyogya | laṅghanādinetyādigrahaṇāt ṣaḍaṅgādiśrutaśītoṣṇodakādikaṃ gṛhyate |  
atha navajvare snehasaṃśovanavarjanāt katha pūrvarūpe tadupadeśa ityāha-rūpaprāgrūpayorityādi | rūpaprāgrūpayo nānātvaṃ pṛthaktvaṃ vahnidhūmavat vidyāt, vahnidhūmadṛṣṭāntena nānātvamanayorna ghaṭapaṭādivat, ato'nayorjñāne yatno vidheya | -

### [173.100](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.100)

pūrvarūpe cikitsitamabhidhāya rūpe cikitsitamāha-vyaktarūpeṣvityādi | ekāntena atiśayena | atarpaṇamatropavāsa , śeṣāṇāmatarpaṇabhedānā mavasthāviśeṣeṇa vakṣyamāṇatvāt | tenaitāśayānupūrvyotpanneṣu jvareṣūpavāsāham̐ṣu hitamityarthaḥ |  
avasthāviśeṣeṇāpatarpaṇaviśeṣamāha-āmāśayasthe ityādi | hṛllāsalālāprasekādinā doṣotkleśo jñeya ||-

### [173.101](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.101)

laṅghana kiyantaṃ kāla kāryamityāha-ānaddha ityādi | yāvantaṃ kālamātura stimitairdoṣairapracalitarūpairānaddho baddha iva bhavettāvantaṃ kālaṃ laṅghayediti sabandha | stimitatvaṃ ca doṣāṇāmāmarasāvanaddhatvāt | tata ānaddhatve nivṛtte, annābhilāṣe sati, sasarga peyādikamamācaret | anye ślokottarārdhamanyathā paṭhanti, - "kālaṃ tāvantamaśrīyāllaghvannaṃ tu viriktavat” iti | laṅghannamiti atrānnadravyakṛta laṅghana, viriktavadityanena mātrālaghutvam 101-

### [173.102](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.102)

ucitasyāpi laṅghanasya kvacinniṣedhamāha-na laṅghayedityādi | kṣayaje dhātukṣayaje yakṣmajvare vā, mānase kāmakrodhādisambhūte | alaṅghyā "garbhiṇīvṛddhavālairdurbalabhīrubhi "ityanenoktā | anye tu vyākhyānayanti-mārutaje jvare na laṅghayet, kibhūte 1 kṣayaje | etena dhātukṣayaprakupitavātaja ityuktaṃ, athavā kṣayaje na laṅghayet, kibhūte ? mārutaje | etena yakṣmajvare mārutasabhūte na laṅghayet | ( yai sāmāvasthāyā mārutajvaro yakṣmajvaraśca sa laṅghanīya eva, nirāme mārutaje jvare na laṅghayet | ) |  
-

### [173.103](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.103)

ato laṅghanavarṇanamāha-anavasthitadoṣāmerityādi | anavasthitadoṣāmeriti 'puruṣasya' iti śeṣa | tatra doṣā anava-  
sthitā sthānāntaragamanāt, vahnisyānavasthito vahnirvikṣiptatvāt | āhārecchā hṛdi kāṅkṣā, mukhopanītasyāhārasya rasanendriyasyecchā ruci |  
-

### [173.104](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.104)

samyaglaṅghitalakṣaṇamāha-sṛṣṭamārutaviṇmūtramityādi | sṛṣṭamārutaviṇmūtramiti atha pravṛttavātapurīṣamūtraṃ, kṣutpipāsāmahamiti samyaglaṅghanādekasminneva kāle ye kṣutpipāse samavete bhavataste soḍhumaśaktam | tathāca tantrāntaraṃ,-"vātamutrapurīṣāṇāṃ visarge gātralāghave | hṛdayodgārakaṇṭhāsyaśuddhau tandrāklame gate || svede jāte rucau cāpi kṣutpipāsāmahodaye | kṛta laṅghanamādeyaṃ nirvyathe cāntarātmani-" iti | laghumaṅgajagauravādirahitam | ātmā antaḥkaraṇam | kṣāmaṃ sarvākṣamam | evaṃbhūtaṃ sulaṅghitaṃ vidyāt |  
-

### [173.105](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.105)

atilaṅghana lakṣaṇamāha-balakṣaya ityādi | balakṣaya iti kālajayyuktijasahajānā balānā hāni, athavā valakṣaya ojakṣaya | śoṣo mukhaśoṣa | tandrā śārīroktaliṅgā nidrābhedaḥ | nidrā prasiddhā | nanu śleṣmaṇā nidrā utpadyate, atilaṅghanāttu śleṣmakṣaye jāte kathaṃ sā utpadyate ? satyaṃ, nidreva nidretyupamayā ceṣṭoparamānnidrātvena vivakṣitā | anye tu tandrānidrayormadhye akārapraśleṣaṃ manyante, tataścānidreti vyākhyānayanti | bhramaścakrārūḍhasyeva bhramaṇaṃ, klamo'nāyāsaśrama | ādiśabdāt kāsakharakṣayacchardihikkādaya | tantrāntaroktaparvamedādīnyatilaṅghanulakṣaṇāni sulaṅghana lakṣṇoktaprasannātmendriyādivaiparītyādavagantavyāni |  
-

### [173.106](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.106)

athārthaśiśodakaguṇamāha-dīpanamityādi | kaphavicchedi styānaśleṣmaṇo vicchedakam | kaphavātajvarārtebhya iti bahuvacananirdeśāt kaphajvarārtavātajvarārtakaphavātajvarārtebhyo hitamityartha | yadyapi pānīyavarge uṣṇodakaguṇā varṇitāstathā'pi tatroktaguṇebhyo'dhikavidhānāyarmatroktā | yadyevaṃ tarhite guṇāstatraiva kuto na nirdiṣṭā ? svasthānurayorapyuṣṇodakasya hitatvāpādanārtha, taccoṣṇodaka mārdavakṛt mṛdukāri, doṣasrotasā doṣavahasrotasām, athavā doṣāṇā srotasā ca mṛdutvaṃ vidadhāti | evaṃguṇamapyuṣṇodakaṃ jvare'tpa deyamityāhurācāryā |  
-

### [173.107](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.107)

śītodakaguṇamāha- śītamanyathetyādi | śītamakathitam | anyathā uṣṇodakaguṇaviparītaguṇam | ki śītodakamuṣṇāmbuguṇaviparītameva syādutānyat kimapi kuruta ityāha-sevyamānenetyādi |  
-

### [173.108](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.108)

idānī śṛtaśītasya guṇamāha-pittetyādi | pittamadyaviṣottheṣu jvareṣu tiktakai śṛtaśītalaṃ jalaṃ deyaṃ, kevalaṃ vā śrutaśītalaṃ jalaṃ deyaṃ, tantrāntaravacanāt | tānyeva tiktadravyāṇyāha-gāṅgeyetyādi | gāṅgeyaṃ mustam, udīcyaṃ vālakaṃ, candanaṃ raktacandanam | kalpanocyate-gāṅgeyādisarvadravyaṃ karṣamātramudakaprasthe kāthyārdhaśṛtaṃ kṛtvā prayoktavyaṃ, vṛddhavaidyāstu gāṅgeyādisarvadravyapalamudakāḍhake paktvā'rdhodakamavaśeṣayanti | yadyapyatiktā śuṇṭhī tathā'pi pācanīyatvena yaugikatvādasmin yoge prakṣepa | tantrāntare tu, "karṣamātraṃ tato dravyaṃ sādhayet prāsthike'mbhasi | ardhaśṛtaṃ prayoktavyaṃ pāne peyādisaṃvidhau"-iti | pañjikākārastu pūrvārdhameva paṭhati nottarārdhaṃ, tiktakaistiktadravyaiḥ parpaṭādibhiriti ca vyākhyānayati |  
-

### [173.109](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.109)

dīpanītyādi | annakāle svasvavṛttābhidhāsyamāne 'visṛṣṭe viṇmūtre' ityādike, 'dinānte' ityanye | yathāsvaṃ pācanai kṛtā pañcamūlīprabhṛtibhi saṃskṛtā | anye tu pācanairityatra bahuvacanamācāryai, tena dīpanapācanasaśamanīyādibhi saṃskṛteti vyākhyānayanti | puna peyāguṇābhidhānamuṣṇodakaguṇābhidhānavat, ato na punarukti |  
-

### [173.111](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.111)

kṛtalaṅghanāderjvariṇo yasyāmavasthāyā pācanaṃ deyaṃ tāmāhabahudoṣasyetyādi | nanu, tantrāntare svedatiktarasau pācanārthemuktau, tāvatra kasmānna nirdiṣṭau ? satyaṃ, uṣṇodakavidhānena tāvat kaphavātajvarasya svedo labdha, ṣaḍaṅgakalpanayā pānīyasaskāreṇa ca tiktaraso gṛhīta ityatra dvāvapi nirdiṣṭau | mukhavairasyatṛṣṇārocakanāśanairiti vakṣyamāṇairmarutpittakaphajvarapācanai, vātādilakṣaṇatvāddaṣṭana vairasyādīnām | kaṣāyaiḥ kāyai | āmadoṣapācanārthaṃ yavāgū kathamāme prayujyate 1 satya, dviprakārā hyāmratā prabhūtā alpā ca, tatra prabhūtāmatāṃ vihāyālpāmatāyāṃ prayujyata iti na doṣa. |  
-

### [173.113](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.113)

tānyeva pācanāni pratidoṣamāha - pañcamūlītyādi | pañcamūlī mahatī | anye tu kaphānuge vātajvare mahatī, pittānuge ca kanīyasī, iti dvividhāmapi pañcamūlī gṛhṇanti | saṃsṛṣṭaṃ miśram | sannipātacikitsā dvandvajacikitsāyāmevāntarbhūtā, ataḥ pṛthaṅgoktā |  
-  
yeṣāṃ pācanamahitaṃ tānāha - athetyādi | vivarjayet 'pācanam' iti śeṣa | pītāmbu. sadya eva pītodaka | laṅghita. kṛtopavāsa | bhukta sadya eva kṛtāhāra | ajīrṇī aparipakvabhojana |

### [173.115](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.115)

idānīṃ pakvadoṣalakṣaṇamāha - mṛdāvityādi | tadvakṣyamāṇaśamanaśodhanākhyamauṣadham |  
ekīyamatamāha-doṣaprakṛtivaikalyādityādi | doṣaprakṛtivaikalyāditi jvarotpādikāyā doṣaprakṛterucchritāyā anyathātvādityartha ||--

### [173.118](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.118)

idānī sāmānyamāmajvaralakṣaṇamāha- hṛdayodveṣṭanamityādi | hṛdayodveṣṭanaṃ hṛdayasya āmoṭanamiva | doṣāpravṛttirvātādīnā niścalatā | vibandho viḍvātayorapravarttanam | arati na kutracidavasthiticetasa | glānirapecchāglāni | prasaṅgī sasakta | etāni lakṣaṇāni prāyeṇa saptarātraṃ yāvadbhavanti | amuṃ pāṭhaṃ pañjikākāro 'lālāpraseko hṛllāso hṛdayāśuddhyarocakā | tandrālasāvipākāsyavairasya gurugātratā || kṣunnāśo bahumūtratvaṃ stabdhatā balavāñjvara | āmajvarasya liṅgāni na dadyāttatra bheṣajam' ityādinā granthena paṭhati || 116-118 ||-

### [173.119](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.119)

idānī kaṣāyarasasyauṣadhasyopayogakālaṃ paramatanenāha-sapte-  
tyādi | auṣadhaṃ kaṣāyarasamapi, natu tiktarasameva, tasya sāme'pyupayogāītvāt | nanu, 'mṛdau jvare laghau dehe' ityādinepakvalakṣaṇe'bhihite bheṣajadānamuktaṃ, tatkathaṃ saptarātrādityādikaṃ paramatamaṅgīkriyate? satyaṃ, saptarātrādarvāk pācanasyāpi niṣedhārtha saptarātragrahaṇaṃ, daśāhādanantaramavidyamāne'pi pākalakṣaṇe auṣadhaṃ deyamiti darśanārtha ca daśarātragrahaṇam | niścitā niścayakāriṇo vaidyā |  
-

### [173.120](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.120)

yam̐dā puna saptāhādarvāgapi pittajvaro'lpadoṣaśca śīghraṃ pākaṃ yāyāttadauṣadhaṃ deyamityāha - paittike ityādi | alpakālasamutthite'pi paittike jvare yadauṣadhaṃ deyaṃ dātavyaṃ bhavet tattadā deyamiti piṇḍārtha | vāśabdādvātaśleṣmādijvare doṣapāke satyauṣadhaṃ deyam |  
-

### [173.121](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.121)

kasmāddoṣapāṇā pāke satyevauṣadhaṃ deyamityāha - bheṣajamityādi | śodhanamauṣadhamāmadoṣasya puruṣasya jvaraṃ jvalayati dīpayatītyartha, śamanīyaṃ tu punarauṣadhaṃ dattaṃ viṣamajvaraṃ karoti | kecit 'jvalayati' ityatra 'vardhayati' iti paṭhanti |  
-

### [173.122](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.122)

idānī jvariṇāmāvasthikaṃ kartavyamāha- cyavamānamityādi | utkliṣṭamiti yato jvareṇāmāśayāccālitamata eva cyavamānaṃ, malaṃ vātādikaṃ, sadā''māvasthāyā pakvāvasthāyāṃ ca | atisāravadityanena pācayan sagrahaṃ nayedityartha sūcyate | malo'tra na purīṣameva, anirgamane vamanādibhirnirharaṇopadeśāt |  
-  
tarhi kadā śodhanaṃ prayojyamityāha - yadā koṣṭhānugā ityādi | virecanamatra śodhanaṃ, na tvadhorecanameva | kecit pūrvatra asmiṃśca vākye malaṃ purīṣa kathayanti |

### [173.125](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.125)

pakvadoṣopekṣaṇe dūṣaṇamāha - pakva ityādi | anirhato vamanādinā, mahātyayaṃ gambhīraṃ, balavyāpada calāpacayaṃ kuryāt | tasmādityādi | nirharaṇamauṣadhaharaṇam |  
124 |

### [173.126](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.126)

kramaśaḥ idānīṃ kramaśo vamanādiparipāṭīmāha-prāgityādi | yadyapi prathamaṃ laṅghanasyopadeśastathā'pyavasthāprāptatvādvamanasyāpi prākkarmatvam | kramaśa iti krameṇa, na yugapat, athavā laṅghanapācanānantaraṃ lehādinā koṣṭhaprāpteṣu doṣeṣu madhyamāvasthāyāṃ jvarasyeti kramaśo deyam | prākkarma vamanaṃ cāsyenna cakārādagre'nuvāsanamityapi |  
-

### [173.129](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.129)

yādṛśasya puṃso yadātmake jvare vamanādikaṃ prayujyate tadāha-valine ityādi | valine puruṣāya ślaiṣmike jvare vamanaṃ deyaṃ, 'āmāśayasthe doṣe tu sotkleśa' ityādinā yā pūrvaṃ dhamanāvasthā kathitā tasyā jātāyāmityarthaḥ | pittaprāye pittabāhulye, praśithilāśaye astabdhapakvāśaye | tuśabdādvamanamapi pitte deyam | tathāca, - "upasthite śleṣmapitte vyādhāvāmāśayāśraye | vamanārthaṃ prayuñjīta bhiṣagdehamadūṣayan"-iti | saruje koṣṭharugyukte | sodāvarte savivandhe | śirogauravaśūlaghnamityādikaṃ mūrdhavirecanamiti | jīrṇajvare mūrdhavirecanaṃ na tu taruṇajvare paraṃ sannipātakaṃ vihāya, sannipātake punaḥ saṃjñāprabodhanārthaṃ taruṇe'pi prayujyate | pañjikākārastu 'krameṇa valine deyaṃ vamanaṃ ślaiṣmike jvare' ityatra 'āmāśayasthe doṣe tu sotkleśai vamane param' ityādi pūrvoktameva pāṭhaṃ paṭhati || 127-129 ||

### [173.130](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.130)

ata paraṃ durbalasyodaralepamāha-durbalasyetyādi | dāru devadāru, haimavatī vacā, amlaṃ kāñjikam |  
-

### [173.131](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.131)

vartiviṣayamāha-pavane ityādi | vartiśca dāruhaimavatyādibhi kṛtā, anye tu madanaphalasaindhavapippalyādibhiryorgīkairdravyai kṛtā iti vyākhyānayanti |

### [173.132](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.132)

ūrdhvagatapavane ruddhamūtrapurīpasyānyat kiṃ kuryādityāhapippalītyādi |

### [173.133](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.133)

saśeṣadoṣatvādvarūkṣatvācca jvare'praśāmyati sati rūkṣasya śuddhasya pratīkāramāha-śuddhasyetyādi |

### [173.134](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.134)

śodhanavidhimabhidhāya saśamanavidhimāha-kṛśamityādi | upavāsairiti bhojanaparityāgai | jejjaṭācāryastu-upavāsasyāpi saśamanīyatvādviśiṣṭaviṣaye tanniyogamāha-upavāsairityādi | upavāsairiti bahuvacanānnādṛśaviṣamapi laṅghanaṃ yathāvasthaṃ yojyam | tathā ca, - "catuṣprakārā saṃśuddhi pipāsāmārutātapau | pācanānyupavāsaśca vyāyāmaśceti laṅghanam" -iti | īdṛśe ca vyākhyāne saśamanaprastāve'pi puna śodhanamabhihitaṃ bhavati |  
saṃśamaneṣvāhārasya varatvāttadabhidhānamāha-klinnāmityādi | klinnāmalpasikthatvena, 'klinnā' ityatra 'tanvī' iti kecit paṭhanti, tatrāpi sa evārtha ||-

### [173.137](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.137)

yavāgvanarhasya tarpaṇamāha-tṛḍityādi | hita iti 'annakāle' iti śeṣa | sa ityādi | sa eva mudgayūṣa eva || 135-137 ||-

### [173.140](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.140)

dvandvajvarāṇā pathyamāha-dāḍimetyādi | hrasvamūlako laghumūlaka | lājatarpaṇaṃ pāyayeta cetyatra dravānukte śītodakena lājatarpaṇapānaṃ, kecicchṛtaśītena pānamicchanti, anye tu jvarāpahrai phalarasai pānaṃ lājatarpaṇasya pathyamāhu ||138-140||

### [173.141](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.141)

idānīṃ praśastāyā yavāgvā viśiṣṭaviṣaye'hitatvaṃ darśayannāha-kaphapittaparītetyādi | kaphapittaparītasya kaphapittābhyāṃ militābhyāṃ vyāptasya | yadyapi raktapittapratiṣedhe ghṛtamiśrayā yavāgvā hitatvamabhidhāsyati, tathā'pyatra jvare sati raktapitte yavāgūrahitā, saṃyoge punastatheti tasya yavāgūrahitā | tasya pathyamāha - tamupācaretyādi | yūṣairamlairanamlairveti vikalpaṃ sātmyāpekṣayā abhyapekṣayā ca | yūṣajaṅgalarasopadego'pi sātmyāpekṣayā avasthāpekṣayā ca | yūṣo mudgādiyūṣa | kaphapittaparītādīnā dāhādyabhibhūtānā yūṣarasopadeśastatra kāliko mantavya |  
-

### [173.142](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.142)

idānīṃ mandāntvamadyatake'vasthāvaśena dravyāntaropahite hitatayā darśayannāha - madyamityādi | madyaṃ purāṇaṃ samyak pakvaṃ, dīpanīyatvāt kaphaghnatvācca |  
takraprayogamāha- savyoṣamityādi | savyoṣaṃ trikaṭukasaskṛtaṃ, vitaret dadyāt || -

### [173.143](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.143)

kṣīrāvasthāmrāha - kṛśa ityādi | dīna. kliṣṭacittaḥ | vivaddhadoṣo'pravṛttadoṣa , sṛṣṭadoṣaścyutadoṣa | nanu, yadi vivaddhadoṣe kṣīraṃ prayujyate tatkathaṃ pracyute'pi prayujyate ? satyaṃ, ubhayatraktirutvāt pracyute'pi prayujyate, athavā pracyūto doṣa stokastokena yasya pravarttate, atra so'bhipreta ; tata samyagdoṣapravarttanārthaṃ bhedanaṃ kṣīra cyutadoṣe'pi prayujyate ityarthaḥ | eṣa pāṭho nibandhakārai kiyanmātra paṭhita kiyanmātraśca parityakta , asmābhistvedṛpaṭhitatvāt sarvo'pi likhita |  
taruṇajvare paya pītaṃ sat ki kuryādityāha--tadevetyādi | tadeveti payaḥ | taruṇe taruṇajvare ||-

### [173.145](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.145)

idānīṃ sarvajvarocitasyāhārasya yathākālamupayogamāhasarvajvareṣvityādi | sulaghu purāṇnaraktaśālyādi, mātrāvadalpaṃ, vegāpāye jvaravegahānī, anyathā uktaprakāravaiparītyena, tat bhojanaṃ, hi yasmādarthe | kecit 'vegāpāye' ityatra 'dināpāye' iti paṭhanti, dinānte iti ca vyākhyānayanti | 'sarvajvareṣu saptāhaṃ mātrāvallaghu bhojayet' itīdṛśaṃ pūrvārdhaṃ kecit paṭhanti, sa ca nibandheṣu na dṛśyate |  
-

### [173.148](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.148)

idānīṃ jīrṇajvaritasyārucāvapi hitabhojanopadeśamāha - jvarita ityādi | asya jīrṇajvariṇo yadi hitabhojane kathaṃcidarucistadā hitamevānekaprakārābhi. kalpanābhirmukhapriyaṃ kṛtvā'rucinivṛttyarthaṃ jvarito'śrīyāt | tathāca tantrāntaraṃ, -"sātamyāt khādabhāvācca pathyaṃ dveṣyatvamāgatam | kalpanāvidhibhistaistai priyatvaṃ gamayet puna"- iti | kasmādevaṃvidhamapi kṛtvā jvarito'śrīyādityāha - annakāle hyabhuñjāna ityādi | anye tu yadyasya jīrṇajvariṇo'ruci syāttadā ahitamapyaśrīyāditi vyākhyānayanti | nanu, yadyarucau satyāmahitabhojanaṃ kriyate tadā 'gurvabhiṣyandyakāle ca' ityādyuttaroktaślokena saha kathaṃ na virodha ? satyaṃ, ahitasya sātmyasevananirākaraṇārthaṃ gurvabhiṣyandyakāle cetyādiśloka | gurvidyādi abhiṣyandi doṣadhātumalasrotasā kledaprāptijananam | kathañcana sakṛdapi | tuśabdo yasmādarthaṃ, tena yasmādahitaṃ bhuktaṃ bhojanaṃ jvaritasya na āyuṣo'rthe sukhārthe vā bhavati tasmādgurvādi na bhakṣayet | yadyapi kaiścinnivandhakāraireṣa pāṭho na paṭhitastathā'pi sarva nivandhopajīvinā mayā pañjikākārapaṭhitvāt paṭhita || 146-148 ||-  
idānī durbalasya cirotthite jvare pathyasambhojanairvṛṃhaṇavidhimāha- saṃtatamityādi | satataṃ nityalabhaṃ, viṣamaṃ saṃtatānyedyuṣkādikam | sabhojanairyatheṣṭabhojanai |  
mudgān masūrāṃścaṇakānityādi | pūrvaṃ doṣapratyanīkatvadarśanārthaṃ mudgādiyūṣāṇāmupādāna, atra tu vikārapratyanīkatvadarśanārtham, ato na punarukti |  
150 ||-

### [173.152](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.152)

paṭolapatramityādi | kaṭhillaṃ punarnavāśākaṃ, pāpacailikaṃ pāṭhāśākaṃ, gojihvā gozīśākam |

### [173.153](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.153)

lāvamityādi | kapiñjalo gauratittiri, eṇa kṛṣṇamṛga, pṛṣataścitramṛga 'cītala' iti loke, śarabho'ṣṭapāduṣṭrapramāṇo mahāśṛṅga, kālapuccha sa ca prasiddha, kuraṅgaścatu ya 'medulī' iti loke | māsārthaṃ māsaprayoge, kecinmāsārthe bṛṃhaṇārthe iti vyākhyānayanti, 'māṃsa māṃsena vardhate' ityuktatvāt |  
-  
ata paraṃ sārasādīnāmapraśastatvaṃ parasatena darśayannāhasārasakrauñcaśikhina ityādi | sāraso raktacañcuka pakṣiviśeṣa, krauñca 'krauñci' iti prasiddha, śikhī mayūra, tittira kṛṣṇatittiri, tittirīśabda akārānto'pyasti | yadyapi māsavarge kukkuṭatittirī paramuṣṇau darśitau na sārasādyastathā'pyata eva vidhānāt 'uṣṇau mayūratittirau' iti darśanāt sārasādayo'pyuṣṇā jñeyā |

### [173.155](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.155)

niṣiddhānāmapi sārasādīnāmavasthāyā jvare prayogamāhajvaritānāmityādi |  
-

### [173.158](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.158)

idānī navajvare yāni varjanīyāni tānyāha-pariṣeketyādi | pariṣeko dhārāpraseka | avagāha jalapūrṇakaṭāhādau nimajjanam | snehān snehapānam | saṃśodhanāni vamanādīni | kaṣāya kapāyadravyakṛta kvātha | krodhādīnītyatra ādiśabdācchokādīni | sāravanti snigdhānyabhiṣyandīni ca | navadhānyādivargastūkrānto vraṇitopāsanīyokta | samāsataḥ saṅkṣepata | yadyapi pariṣekādivarjanamāmajvaralakṣaṇānantaraṃ paṭhitumucita syāttathā'pi navajvare bheṣajasyātyantaniṣedhajñāpanārthaṃ tatra noktam| kecittusameva pāṭhamīdṛśaṃ paṭhanti- 'pariṣekān pradehāśca snehān saṃśodhanāni ca | sāravanti ca bhojyāni varjayettaruṇajvarī || tathaiva navadhānyāni krodhādīni ca varjayet' iti | vyākhyānayanti ca-snānaniṣedhādavagāhaniṣedho boddhavya, abhyaṅganiṣedhaśca snehaniṣedhāta, krodhādīni cetyatra cakārāt kaṣāyo gṛhītavya || 156-158 ||

### [173.159](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.159)

idānī navajvare pariṣekādisevanātkiṃ syādityāha-anavasthitetyādi | anavasthitadoṣāgnernavajvariṇa, ebhi pariṣekā-  
dibhi sandhukṣito vṛddho jvaro gambhīrādivegitvaṃ yātīti piṇḍārtha | anavasthitadoṣā nimārgā, bahiranavasthito vahnirgamanāt |  
-

### [173.162](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.162)

idānī jvaramuktasya śītatoyādiniṣedhārthamāha- śītatvādi | jvarotsṛṣṭo jvaravimukta | idānīṃ jvaramuktasya śītatoyādisevanāt ki syādityāha-muktasyetyādi | ahitai śītatoyādibhi | pratyāpanna punarāgata | dahet vināśayet | yasmādahitasevanāt punarāgato jvaro dehaṃ dahet, tasmādahitānā parīhāro jvaramuktena puruṣeṇa kārya iti piṇḍārtha | prakṛtisthasyāddoṣata prāṇatastatheti doṣāṇāmavikṛtakāryakāritvena doṣata prakṛtisthatvaṃ jñeya, vyāyāmādisevanasāmarthyena ca prāṇata prakṛtisthatva jñeyam || 160-162 ||

### [173.163](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.163)

jvare āyāsaniṣedhārthamāha- jvare ityādi | jvare jvarakarśite puruṣe | pramoho'tra mūrcchā | avaceṣṭitairalpānacaṅkramaṇādibhi. | niṣaṇṇaṃ śayyāyāmeva āsīnamupaviṣṭamiti yāvat, mūtroccārau ca kārayedityatrāpi niṣaṇṇamiti sabandhanīyam | uccāro viṣṭhā |  
ata para jvaropaśame'rocakādipratiṣedhārthamāha- arocake ityādi | gātrasādo'ṅgaglāni | śānta iva śānto līnajvara ityartha , natu sarvathopaśāntajvara, yasmādupaśāntajvare'rocakādīnāmabhāva eva | śodhya śodhanīya | anubandhabhayāt punarudbhavaśaṅkayā |

### [173.165](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.165)

ata para jvarakarśitasya snānaniṣedhamāha- na jātu snāpayedityādi | jātu kathañcana | prājño vaidya | sahasā śīghra, yāvadvalaṃ na prāpnotītyartha | tena snānena |

### [173.167](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.167)

idānī saṅkṣepata sarvajvaracikitsāmāha - cikitsedityādi | nimittānā kāraṇānā, viparyaye viparīte; yathā- santarpagotthe'patarpaṇam, apatarpaṇaje santarpaṇamiti | śramakṣayābhighātotthe ityādi | mūlavyādhimityatra vyādhiśabdo doṣe pravarttate, kāraṇe kāryopacārāt, tena mūladoṣaṃ vāyuṃ, śramādibhirvātakopādityartha | strīṇāmityādi | apraprajātā patitagarbhā striyaḥ, tāsā yo jvara, tathā stanyāvataraṇe ca strīṇā yo jvara, tatra saśamanaṃ kuryāditi piṇḍārthaḥ | yathādoṣamiti yasya doṣasya tatra prakopo bhavettasya pratyanīka saśamana kuryādityartha | saśamanaśabdena pācanamapi gṛhītam | kecidasu pāṭha na paṭhanti, śrījejjaṭācāryapaṭhitatvādasmābhi paṭhita |

### [173.168](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.168)

evaṃ saṅkṣepeṇa cikitsāmupadiśya, adhunā saśamanakaṣāyān vivakṣurāha- ata ityādi | nibodha jānīhiṃ | me matsakāśāt |

### [173.169](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.169)

idānī prathama vātajvare saśamanamāha - pippalītyādi | sārivā utpalasārivā, hareṇu reṇukā | śvasanaja vātajam | pippalyādidravyapalamudakasya ṣoḍaśabhi palairutkvāthya, caturthāgāvaśiṣṭaṃ palacatuṣṭayaṃ gṛhītvā, guṭakarṣasaṃyuktaṃ pāyayet | tathā coktam,"bheṣajān ṣoḍaśaguṇa jalaṃ, kvāthya palaṃ matam | caturbhāgāvaśeṣaṃ tu peyamevaṃ sukhārthinā" - iti | kvāthyadravyasya yat palaṃ pramāṇaṃ taduttamānā, tathā coktam, - "uttamasya palaṃ mānaṃ tribhi karṣaiśca madhyame | jaghanyasya palārdha ca snehakvāthauṣadheṣu ca" - iti | vṛddhavaidyāśca madhyamapramāṇānārtho śarāvānudakasya prakṣipyāṣṭabhāgāvaśeṣita śarāvamekaṃ gṛhṇanti, śeṣaṃ samameva vyākhyānayanti, guḍāvāpamapi vṛddhavaidyā na manyante |  
śṛtamityādi | śṛtamanantaroktakalpanayā kvāthīkṛtam | uṣṇodakapācitāddravyādrātriṃ paryuṣitādyo raso'bhiniryāti sa śītakaṣāyaśabdavācya | tathācoktaṃ - "dravyādāpothitāttoye pratapte saṃsthitānniśi | kaṣāyo yo'bhiniryāti sa śītaḥ samudāhṛta - "iti | śṛtakaṣāyapānaṃ kaphānubandhavātajvare, pittānubandhe tu śītakaṣāyapānamiti || -

### [173.170](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.170)

balādarbhaśvadaṃṣṭrāṇāmityādi | śvadaṃṣṭrā gokṣuraka , kaṣāya pūrvoktakalpanayā kathitaḥ | śarkarāghṛtayo pramāṇa karṣam |  
-

### [173.171](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.171)

śatapuṣpetyādi | hareṇukā reṇukā, kustumburu dhānyaka, naladuśīram | śarkarākṣaudrapramāṇaṃ pūrvavat | śatapuṣpādihareṇukāntereko yoga para śarkarāhīna , kustumburuprabhṛtibhiśca dvitīya |

### [173.173](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.173)

drākṣāguḍūcītyādi | kāśmarya gambhārīphalam | saguḍamiti kvāthopari karṣapramāṇasya guḍasya pathyānnikṣepa |  
ghṛtetyādi | nanu, yathāpratijña kaṣāyeṣu vācyeṣu snehanāyupadeśa kuto'bhidhīyate ? ucyate - vātajvarapratīkāraprastāvāt | avasthāsu śītodgamādiṣu | tatra jīrṇajvare tvaggate ghṛtābhya , śītodgame ca svedalepāiviti || -

### [173.175](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.175)

paittikajvarasaśamanamāha - śrīparṇītyādi | śrīparṇīśabdena gambhārīphalaṃ, candanaṃ raktacandanaṃ, parūṣakaṃ khanāmaprasiddhaṃ, madhūko guḍapuṣpastasyāpi phalaṃ grāhyam | yāvatpramāṇyā śarkarayā madhura kvātho bhavati tāvatyeva śarkarā prakṣepsavyā, vṛddhavaidyā ādivravyasamā śarkarāmāhu |  
-

### [173.176](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.176)

pītaṃ pittajvaramityādi | sārivādyaṃ sārivādvidravyagaṇajātaṃ kaṣāyakalpanayā ni kvāthya karṣapramāṇaśarkarāyutaṃ pīta sattu pittajvara hanyāditi samandha |  
sayaṣṭīmadhukamityādi | utpalādigaṇoktaṃ dravyajātaṃ sayaṣṭīmadhukaṃ ni kvāthya pīta sat pittajvara hanyāditi savandha | yadyapi utpalādigaṇenaiva yaṣṭīmadhuka prāpta tathā'pi punaḥ sayaṣṭīmadhukamiti yatkṛtaṃ tayaṣṭīmadhukasya bhāgadvayapratipādanārtham ||-

### [173.177](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.177)

śṛtamityādi | śṛtaṃ śītakaṣāyaṃ ceti vikalpo dāhāditāratamyādyapekṣayā | sotpalamityatra ādiśabdo lupto draṣṭavya, tena, utpalādigaṇasahitam, utpalādigaṇakṛtamityartha. |

### [173.178](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.178)

guḍūcītyādi | padmaṃ kamalam , utpalamīṣannīlam | ete ca sarve evānantaroktāḥ pākyakaṣāyā śītakaṣāyā vā doṣādivalaṃ dṛṣṭvā vaidyena yojyā |

### [173.179](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.179)

idānīṃ pittajvare āvasthikaṃ kramamāha—drākṣāragvadhayorityādi | drākṣāragvadhayoścāpītyeko yogaḥ, kāśmaryasyāthaveti dvitīyaḥ, svādutiktakaṣāyāṇāmiti tṛtīyaḥ | āragvadha kṛtamālaphalaṃ, kāśmarya gambhāriphalam | svādutiktakaṣāyāṇāmiti svādūni drākṣāmadhukasārivādīni, tiktāni durālabhāparpaṭakakirātatiktakaprabhṛtīni, kaṣāyāṇi padmotpalaprabhṛtīni, teṣā kaṣāyaiḥ | suśītairiti śītakaṣāyaireveti kārttikakuṇḍācāryaḥ, jejjaṭācāryastu pūrvaṃ kvathitai paścācchītīkṛtairiti manyate |  
—

### [173.180](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.180)

pittajvare'paramāvasthikaṃ kāryamāha—śītaṃ madhuyutamityādi | yadyapi saśamanaprastāve vamanaṃ nopayuktaṃ, tathā'pi pravṛddhāyā tṛṣṇāyā vamanasyāpi saśamanakāryakaratvādupadeśa |  
—

### [173.181](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.181)

kṣīrairityādi | kṣīrikaṣāyairvaṭādikāyai , vidhātavya pānalepanaparaṣekāvagāhādikam | kārttikakuṇḍastu vahi parimārjanamevecchati | anyaiśca śītalai kākolyādibhi. śītavīryai , tathā śītasparśairapītyartha |  
—

### [173.183](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.183)

pittajvarāvasthāyā śītakaṣāyamāha—padmakaṃ madhukamityādi | samaṅgā añjalikārikā, varāhakrāntāmapare | yadyapi kāśmarīphalamityuktaṃ tathā'pi kāśmarīphalamajjā gṛhyate, atyantapittaharatvāt | nidadhyāt vārayet | apsu cāloḍhyeti ardhakathitāmbuni pratapte āloḍhyetyarthaḥ, athavā anuṣṇamapi vāryauṣadhānvitaṃ paryuṣitaṃ śītakaṣāyam , aviśeṣāt| jvaradāhau praśāmyata iti jvaraśca dāhaśca, tau praśāmyata, etena jvarasaṃyukto dāha śāmyati, tathā jvara vinā'pi yo dāhaḥ so'pi śāmyatītyarthaḥ | anye tu 'jvaro dāhaśca śāmyati' iti paṭhanti | tatra pāṭhe jvaro'pi śāmyatīti labhyate | anena śītakaṣāyavidhānenānyānyapi śītakaṣāyāṇi kāryāṇi | kecit 'padmakaṃ madhukaṃ drākṣā puṇḍarīkamathotpalam' iti pāṭhaṃ na paṭhanti |  
—

### [173.184](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.184)

pittajvarāvasthāyā mūrdhapralepamāha—jihvātālugalaklometyādi | kloma tilakam | mūrdhni mastake | dāpayet padbhakādiśītakapāyasya jihvādigoṣe mastakarujāsu cābhyantarasuprayoga sparśa ceti vyākhyānayanti | nanu, kaṣāyādhikāre kathaṃ mūrdhni lepo gaṇḍūṣaśca nirdiśyate ? ucyate—kaṣāyāṇīti vāhulyena nirdeśāt, yathā chatriraṇa’, tenādoṣa iti |

### [173.185](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.185)

pittajvare āvasthika kramamāha—keśaramityādi | keśarādimedhusaindhavasaṃyutamityanta eko yoga , śarkarādi kharjūrayostathetyanto dvitīya | vairasye mukhavairasye | dhārayet 'mukhe' iti śeṣa | kalko dṛṣadi peṣita sadbhava | tathā hitamiti viśiṣṭadoṣārandhajvarapratyanīkamityartha | kecinjihvātālvādiśoṣe mātuluṅgakeśarasyaiva kevalaṃ madhusaindhavayuktasya mūrdhni dhāraṇamicchanti, tathā drākṣākharjūrakalkasya śarkarādāḍimayutasya vairasye āsye dhāraṇamicchanti | yadyapi mukhavairasyaṃ vātaliṅgaṃ, tathā'pi pittādapi vairasyaṃ jñeyaṃ, tantrāntaroktatvāt | kecit 'padmakaṃ madhukaṃ drākṣā' ityādikaṃ 'gaṇḍūṣa ca tathā hitaṃ' iti paryantaṃ na paṭhanti, sa ca pāṭha paṭhanīya , sarvanibandhakārai paṭhitvāt |  
—

### [173.186](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.186)

kaphajvarasaśamanānryāha—saptacchadamityādi | saptacchada. saptaparṇa , sphūrjako vanakuraṇṭakākāra phaṇijakāparaparyāya | kvāthamityatra katkamityanye| pivet para śītīkṛta, madhuna uṣṇena saha niṣiddhatvāt , madhu cātra kvāthyadravyacaturthāśam |  
—

### [173.187](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.187)

kaṭutrikamityādi | nāgapuṣpaṃ nāgakeśaram | sevyamānamasakṛdupayogāt |  
—

### [173.189](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.189)

haridrāmityādi | mūrvā corlāyu, 'sakṣaudraṃ' ityatra 'saguḍaṃ' ityanye paṭhanti |  
sārivātiviṣākuṣṭhetyādi | puro guggulu |

### [173.191](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.191)

mustamityādi | vṛkṣakabījāni indrayavā |

### [173.192](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.192)

idānīṃ yadyapyuddeśagātrasāmarthyāt kaphajvaracikitsānantaraṃ sannipātajvaracikitsitaṃ paṭhitumucitaṃ, tathā'pi sannipāte dvandvajacikitsā karttavyeti darśanārthaṃ pūrvaṃ dvandvajacikitsāmāha —rājavṛkṣādivargasyetyādi | rājavṛkṣādirāragvadhādi, kāle'vacārita auṣadhakāle datta | pūrvoktaṃ vātapittadvandvajakramaṃ vihāya vāta śleṣmadvandvajacikitsitaṃ prathama yadatra kṛtaṃ tat kevalakaphajvare'pi vātaśleṣmadvandvajacikitsitaṃ vidheyamiti darśanārtham |

### [173.194](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.194)

nāgaramityādi | bhūtīkaṃ sugandhitṛṇaṃ ‘rohiṣaṃ’ iti prasiddham | niḥkkāthya pūrvoktyā kaṣāyakalpanayā | madhu karṣapramāṇam | hiṅgu māṣakapramāṇa, “māṣike hiṅgusindhūtthe” iti vacanāt | śleṣmotseke śleṣmavṛddhau | hṛdayapārśvaje ityatrāpi ‘śūle’ iti savadhyate | eṣa yoga ṛkṣisahita kaṭphalādi | kecidamu pāṭha devadārvabhayetyādinā paṭhanti |  
—

### [173.198](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.198)

balāpaṭolatriphaletyādi | vijayā harītakī | bhārgīvacetyādi | akṣamātrā karṣapramāṇām || 195-198 ||—

### [173.200](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.200)

kirātatiktamityādi | jejjhaṭācāryastu sannipātajvaracikitsā paṭhitvā dvandvajacikitsā paṭhati, doṣai pṛthak samastaiśca dvandverāgantubhistathetyuktatvāt |  
—

### [173.201](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.201)

idānīṃ samasannipātajvaracikitsāmāha—sarvadoṣetyādi | sarvadoṣasamutthe samasannipāte | saṃsṛṣṭānavacārayediti vātādivihitān kaṣāyānekīkṛtya prayuñjītetyartha | asyāgre kecit ‘vardhane kṣapaṇervāpi’ ityādikaṃ pāṭhaṃ paṭhanti, sa ca vartamāneṣu pustakeṣu na dṛśyate, ato na likhita |  
viṣamasannipātacikitsāmāha—yathādoṣocchrayamityādi | yathādoṣocchrayamiti yasya doṣasya ucchrayo bhavati taddoṣapratīkāreṇetyartha | sarvān viṣamasannipātajvarān | etat sāmānyaṃ sarveṣāmeva jvarāṇā cikitsiteṣu āgantūnāmapi cikitsite ca ||—

### [173.202](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.202)

sāmānyasannipātacikitsā nirdiṣṭikṣurādau kṣīrasya jīvanatayā kṣīraprayogamāha—vṛścīvetyādi | vṛścīva śvetapunarnavā, varṣābhū raktapunarnavā | pacediti “dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam | kṣīrāvaśeṣaṃ kartavyaṃ kṣīrapāke tvayaṃ vidhi ”—iti paribhāṣayā | kecidagrimaślokoktamevodakapramāṇamicchanti | anye enaṃ yogadvayaṃ manyante, tantrāntaroktatvāt, vṛścīvabilvamileko yoga, varṣābhvādiridvitīya |  
—

### [173.203](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.203)

sannipāte'paramapi kṣīrayogamāha—udakāśāttraya ityādi | udakāśāstraya kṣīrāśāpekṣayā, kṣīrasyāṣṭau palāni, śiṃśapāsāra palapramita |  
—

### [173.207](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.207)

nalavetasayorityādi | kaṣāyaṃ vidhivat kṛtveti pūrvoktakapāyakalpanayā | kṣīrasādhyāyāmavasthāyāmayamapi yogo deya | kecinnalavetasādiyoga na paṭhanti, sa ca paṭhanīya , sarvanibandhakārai paṭhitatvāt || 204-207 ||

### [173.208](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.208)

anantāmityādi | anantā durālabhā | susāmbunā jatroṣṇodakena palapramitena | prāgudayāditi atrodaya sūryyasya boddhavya , na tu jvarasya, tena sūryyodayāt pūrvaṃ deyaṃ, etena prātareva | akṣasamita karṣasamam | ‘surāmbunā prāgudayāt’ ityatra ‘piṣṭvā surāmbunā kalkaṃ’ uti kecit paṭhanti |  
-

### [173.209](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.209)

idānīmuktānuktasannahārdhamāha-dravyāṇi dīpanīyānītyādi | dīpanīyāni pippalyādīni, varecanāni trivṛdabhayādīni, jvaraghnāni dīrghajvaraghnāni | prayojayet doṣavalamapekṣya sannipātajīrṇajvarāvasthāyāmekaśo dviśo vā dāpayet | ye tvevaṃ vadanti-pippalyādīni prāyaśa kaṭukāni, tāni ca jvare na prāyogikānyuṣṇavīryatvāt, virecanānyapi gurutvādayogikāni, teṣāṃ samyak śāstrāvabodho nāsti, pippalyādīnā jvare paṭhitatvāt |  
-

### [173.210](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.210)

sarpirityādi | prabalaṃ dāhādisamanvitam | lehāvasthā ca tantrāntarājjñeyā | tathāca tantrāntaraṃ-“pathyātailaghṛtakṣaudrairleho dāhabhramajvarān | kāsāstrapittavīsarpaśvāsān hanti vamīrapi”-iti | ‘sakṣaudrā viṣamajvara’ iti kecit paṭhanti, tanna, viṣamajvarasya parato'bhidhāsyamānatvāt |  
-

### [173.211](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.211)

idānī viṣamajvaracikitsāmāha-jvare tvityādi| ūrdhvaśodhanaṃ vamanaṃ, tacca kaphādhike viṣamajvare | adha śodhana virecanaṃ, tacca pittādhike | etena sarvveṣveva viṣamajvareṣu kaphapittādhikatayā vamanavirecane prayoktavye ityuktam | anye tu viṣamajvare ityatra yadyapi viṣamajvaraśabdena satataṃ vihāyānye viṣamajvarā proktā, tathā'pyatra tṛtīyacaturthakau grāhyau, yatastayoreva sādhāraṇaṃ vātādiharamāsthāpanavirecanavamanādika yuktāmiti vyācakṣate |  
ghṛtamityādi | plīhodaroktaṃ ghṛtaṃ ṣaṭpalaṃ, tacca kaphottare viṣamajvare deyaṃ, tīkṣṇatvāt ||-

### [173.212](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.212)

guḍapragāḍhāmityādi | guḍapragāḍhā kiṃcidadhikakarṣaguḍaprativāpayutā triphalā pibet, ‘kathitā’ iti śeṣa | viṣamārḍito viṣamajvarapīḍitaḥ |  
guḍūcīnimbadhātrīṇāmityādi | dhātrī āmalakī | eṣa yogaścāturthakajvaraghna , samānatantroktatvāt ||-

### [173.213](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.213)

prāta prāta. samapiṣkagityādi |

### [173.214](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.214)

madhukādīnā harītakyantānā dravyāṇā tribhi, caturbhiḥ, pañcabhirvā dravyai. samanvitaiḥ kṛta kāya pibediti saṃbandha | madhuka yaṣṭīmadhu, rohiṇī kadrahā, mumtaṃ prasiddham | sarvvo'yaṃ trividho yoga ucyate adya madhukādiyogaviprakāro vakṣyate | kathaṃ? madhukapaṭolarohiṇībhignireko yoga madhukapaṭolarohiṇīmustakaiścaturbhirdvitīyaḥ, madhukapaṭolarohiṇīmustakaharītakībhipañcabhistṛtīya, evaṃ trayo yogā | kecinmugtasthāne ‘vatsaka’ paṭhitvā'nyathā vyākhyānayanti, tayathā-madhukādiharītakīparyantānā dravyāṇā rasabhedayat triyogacatuṣkaprayogapañcasayogasaharuktaṃ kvātha piben tayathā, -madhukapaṭolarohiṇībhi , madhukapaṭolavatsakai , madhukapaṭolaharītakībhi, madhuka rohiṇīvatsaka’, madhukarāhiṇīharītakībhi, madhukavatsakaharītakībhi , paṭolarohiṇīvatsakai, paṭolavatsakaharītakībhi, paṭolarohiṇīharītakībhi, rohiṇīvatsakaharītanībhi, evaṃ tribhirdravyairdaśaniktapā bhavanti, madhukapaṭolarohiṇīvatsakai, madhukapaṭolarohiṇīharītakībhi, madhukarāhiṇīvatsakaharītakībhi, madhukapaṭolavatsakaharītakībhi paṭolarohiṇīvatsakaharītakībhi evaṃ caturbhi pañca vikalpā, madhukarāhiṇīvatsakapaṭolakaharītakībhiḥ pañcabhireka itya triprahārasyāpi yogama poḍaśa vikalpā bhavanti, te ca sūkṣmamatinā vaidyena dopāpekṣayā prayoktavyā|  
-

### [173.215](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.215)

sarpi kṣīrasitākṣaudraityādi | sarpi prabhṛtīnā samuditānāmayaṃ prayogo viṣamajvare jñeya | daśamūlīkaṣāyeṇa pātavyakapāyakatapanayā kathitaina, karṣapramāṇā pippalī pibet, yasmādayaṃ pippalīvardhamāno na bhavati |  
-

### [173.216](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.216)

vardhamānapippalīprayogamāha-pippalīvardhamānamityādi | vardhamānapippalīprayogo vātavyādhicikitsitamavalokya kartavya |  
tāmracūḍasyetyādi | tāmracūḍa kukuṭa | madyamuttamaṃ mārddhīkaṃ sasyakaṃ ca | jejjaṭācāryyastu māddhīkasthāne mādhvīkamāha | kukkuṭamāsena sahottamamadyapānaṃ vātapravānasya mandānneśca | etāni

### [173.217](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.217)

kolāgnimanthatriphaletyādi | kolaṃ pañcakolaṃ, tilvaka paṭṭikārodhrra | kalpanāmāha—pañcakolādidravyāṇā palaśataṃ, pānīyapalāni dvādaśādhikāni pañcaśatāni, ekīkṛtya vipaceta, yāvaccaturthāśamaṣṭāviṃśatyadhikaśataṃ niṣpadyate, tena kvāthena caturguṇena tathā caturguṇena ca dadhnā dvātriṃśatpalapramitaṃ ghṛtam, aṣṭapalapramāṇaṃ tilvakāvāpa dattvā pacet | anena vidhinā'nuktapramāṇāni tailaghṛtāni pācanīyāni | brahmadevācāryastu pañcakolādīnā kaṣāyatrayeṇa pṛthak snehacaturguṇena tathā caturthena dadhnā snehacaturguṇena ca ghṛtaṃ tilvakāvāpaṃ sāvayati, tacca pramādavyākhyānaṃ, pañcakolādikaṣāyatrayasya jejjaṭādiṣvanukteḥ |

### [173.220](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.220)

pippatyativiṣetyādi | sārivā utpalasārivā sugandhamūlā, siṃhī bṛhatkaṇṭakārikā, tāmalakī daraphalikā bhūmyāmalakīti loke, sthirā śālaparṇī, teṣā kalkakaṣāyābhyā ghṛta sāvayet || 218-220 ||—

### [173.222](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.222)

guḍūcītriphaletyādi | ebhi drākṣādibhi |  
—

### [173.225](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.225)

kalaśītyādi | kalaśī pṛśniparṇī, trāyantī trāyamāṇā, ambhodo mustā | ebhi śaṭyādibhi | anuktamapi caturguṇaṃ jalaṃ deyaṃ, tadvinā pāko na syāditi vṛddhabhiṣaja || 223225 ||—

### [173.228](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.228)

paṭolīparpaṭāriṣṭetyādi | paṭolyādīnā kuṣṭhāntānā kalkai, dhātryādīnā kharasaiśca ghṛtaṃ pācanīyam | ariṣṭo nimba, vṛṣo vāsaka, ambudo mustaṃ, bhūnimba kirātātaktaka, yāso durālabhā, śakrayava indrayava, utpalaṃ kuṣṭham || 226-228||—

### [173.233](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.233)

viḍaṅgatriphalāmustetyādi | utpalaṃ nīlotpalaṃ, elā sūkṣmailā, elavālukaṃ kuṣṭhagandhikaṃ, candanaṃ raktacandanaṃ, amraradāru devadāruḥ, barhiṣṭhaṃ vālakaṃ, rajanīdvaya piṇḍaharidrā dāruharidrā ca, parṇinīdvayaṃ śālaparṇā pṛśniparṇā ca, sārivādvayaṃ sārivā utpalasārivā ca | viḍaṅgādidravyakatkamaṣṭapalapramāṇaṃ gavyaghṛtaprasthaṃ codakasya caturbhi prasthai sādhayet | kārttikakuṇḍastu idaṃ ghṛtamanyathā paṭhati, sa cādarśanānna likhita || 229-233 ||—

### [173.239](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.239)

mahākalyāṇakamāha—etaireva tathā dravyairityādi | etairdravyaistathā sarvagandhaiśca kapilāghṛtaprasthaṃ suvarṇādiyuktaṃ, tatsādhitaṃ sarpiretai sumanādijai kusumai kapilākṣīreṇa sahaikadhyaṃ kṛtaṃ, puna prasādhya brāhmaṇairabhimantrita, vaidyāturayo praśastatithyādau manuṣyadevāya rājñe dattamitdaṃ kalyāṇaka ghṛtaṃ sarvajvarān hantīti  
piṇḍārthaṃ | etai kalyāṇakoktairviḍaṅgādibhi, sarvagandhairelādipaṭhitai, maṇibhi sphaṭikādibhi | tatkṣīreṇa kapilākṣīreṇa | sumanā jātī, vṛtaṃ yuktaṃ, naladaṃ māsī, padmaṃ lohitapadmam | sādhakasya vaidyasya | manuṣyadevādya nṛpataye | aghṛṣṭo'jeya | etadghṛtaṃ pākadvayasādhitaṃ boddhavyam || 234-239 ||—

### [173.242](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.242)

gavyamityādi | śakṛdraso gopurīṣottharasa | pācyāni pacanīyāni | kalkapramāṇamatra snehacaturthāṃśam || 240-242 ||  
agarbhapañcagavyamāha—pañcagavyamṛtegarbhādityādi | anyat dvitīyaṃ pañcagavyam | ṛte garbhāditi dvitīyaṃ pañcagavyaṃ kalkaṃ vinā pacanīyaṃ, etenaitaduktaṃ bhavati—pūrvaṃ pañcagavyaṃ sakalka, etacca dvitīyamakalkaṃ, phalaṃ ca tulyam ||—

### [173.243](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.243)

idānīṃ pañcagavyoktatriphalādikalkena vṛṣādipṛthaksvarasatrayeṇa ghṛtatrayasya sāvanaṃ nirdiśannāha—vṛṣeṇa cetyādi | tadvaditi pūrvoktakalpanetyartha 1 | tadvacchabdo ghṛtatraye'pi sabadhyate |  
—

### [173.244](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.244)

idānīṃ pañcagavyoktavidhinā pañcāvikādīni ghṛtāni pacanīyānīti darśayannāha—etenaiva tu kalpenetyādi | anenaiva kalpena pūrvoktapañcagavyavidhinā | caturuṣṭraṃ śakṛdrasavarjanena |

### [173.253](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.253)

triphaletyādi | śukrayonaitragatarogayo || 245-253 ||—

### [173.255](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.255)

pañcasāramāha—śṛtaṃ paya ityādi | śṛtaṃ paya kathitaṃ dugdhaṃ, mathitaṃ 'hastena' iti śeṣa |

### [173.256](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.256)

idānīmanta parimārjanamabhidhāya vahi parimārjanārthaṃ tailamāha-- lākṣetyādi | viśvaṃ śuṇṭhī, niśā haridrā, mūrvā corasnāyu, āmaya kuṣṭham | lākṣādikalksyāṣṭau palāni, tailasya dvātriṃśatpalāni, tailāt ṣaḍguṇena takreṇa taila sādhanīyam | jvarāntakṛt śītapūrvadāhapūrvayorvināśakārītyarthaḥ |

### [173.258](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.258)

kṣīrivṛkṣetyādi | kṣīrivṛkṣā nyagrodhādaya, asano vījaka', ariṣṭo nimba, saptacchada saptaparṇa, arjuna kakubha, āsphoṭā sārivā arko vā, tejovatī kākamardainikā | kṣīrivṛkṣādikalkenāṣṭapalamitena tailaprasthaṃ caturguṇajalena sācayet |

### [173.261](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.261)

idānī viṣamajvarāṇā viśiṣṭāvasthāyā bhūtābhiṣaṅgādīnā vā viṣamajvarāṇā cikitsāmāha-nirvirairityādi | nirvipairbhujagai ḍuṇḍubhāhipatākāprabhṛtibhi, nāgairhastibhi, vinītai hastiśikṣāvidbhirvinetrīkṛtai, kṛtataskarai mithyādhyāropita-  
ccaire | āgame jvarāgamakāle, yasmājjvarārambhonmukhasya doṣasya nirṇidhabhujagādibhayāt kṣubhitena vāyunā vikṣepaṇaṃ kriyate tasmājjvarānutpādo jvarakālavisāritvāt | taddahariti jvarāgamanadine, na bhojayenna cāśnīyāt; śeṣadoṣakaṣaṇārtham | alanbhiṣyandigurubhirityādi | alanbhiṣyandigurubhi kṣīradadhiyavāgūbhi madanaphalasaskṛtārbhirvāmayet, tadahariti śeṣa | alanbhiṣyantyādisiryaṅgamanaṃ tadvalarakṣaṇārtham | madyaṃ tīkṣṇamityādi | ghṛtaṃ vā jvaranāśanaṃ ṣaṭpalaṃ, yadyevaṃ 'ghṛtaṃ plīhodaroktaṃ yat' ityanena tasyokta kuta. punarabhidhānam ? ucyate, kāmaṃ tatpānasya tadaha pratipādanārtham | purāṇaṃ ghṛtamauṣadhārthe saskataṃ pāyayet | kāmaṃ svecchayā, udāra virecanamapīḍākara, natvapraśithilāśayasya virecanānahaṃsya vidheyam | taṃ virecanārthaṃ punarnisnehayet | tadahariti sarvatra sabandhanīyam || 259-261 ||

### [173.262](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.262)

viṣamajvare dhūpanamāha- ajetyādi | ajā chāgī, avirmeṣī, palaṅkaṣā guggulu | viṣamajvarokto'pyaso yogo jīrṇajvare bhūtaviṣamajvare ca prayoktavya, samānatantroktatvāt |  
avasthāviśeṣeṇa dhūpanamāha- vaiḍālamityādi | vaiḍālaṃ śakṛt viḍālaviṣṭhā ||-

### [173.263](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173.263)

viṣamajvare'ñjanamāha- pippalītyādi | yadyapi añjanamityukte'pi netrāñjanaṃ prāptaṃ, tathā'pyatrekṣaṇāñjanamiti yaduktaṃ tadabhyaṅgavācino'ñjanaśabdasya niṣedhārtham |  
idānīṃ viṣamajvare'tideśena cikitsitamāha-udaroktāni sarpīṃṣītyādi | kalpoktaṃ kalpasthānoktam | ajitamajeyākhyam | kecit 'yānyuktāni purā mayā' ityatra 'kuryāt sarvagaṇeṣu ca' iti paṭhanti, sarvajvarasamūheṣviti ca vyākhyānayanti | apare tu 'sarvajvareṣu ca' iti paṭhanti |  
bhūtajvare cikitsitamatideśenāha - bhūtavidyāsamuddiṣṭairityādi | bandha samantrai rajvādibhi, āveśanaṃ samantrasarṣapāditāḍana, pūjana valyupahārastutyādibhi | yadyapi nidānaprastāve pūrvaṃ viṣādijvarasyopadeśa paścādbhūtābhiṣaṅgajasya, tathā'pyatra pūrvaṃ yadbhūtābhiṣaṅgajajvaracikitsitamuktaṃ tadbhūtavidyāsamuddiṣṭasya vidherviṣamajvare'pi hitatvaṃ bodhayati ||-

_First 122 of 152 passages. [Read on](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173)_

## Linked texts (1)

- [Suśrutasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.39.49) — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.173) · Pramāṇa
