Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 175

Nibandhasaṅgraha 175

Language
Sanskrit

175.2

atīsārapratiṣedhānantaraṃ śoṣe'pyatīsārasambhūtairathavā jvarātīsārābhyā śoṣasyotpatte śoṣapratiṣedhārambho yukta ityata āha-ayāta ityādi | athetyādikaṃ pūrvavadvyākhyeyam | śoṣapratiṣedha śoṣacikitsitam |

175.3

nanu, śoṣacikitsita vyākhyāsyāma iti pratijñā kṛtvā nidānābhidhāne ko hetu ? ucyate-ajñātarogasya vaidyasya cikitsāyā prāgalbhyaṃ na syādato nidānārambha iti, tathā coktaṃ-“rogamādau parīkṣeta tato'nantaramauṣadham”-iti | prāgeva vikārasvabhāvābhidhānāya vākyamāha-anekarogānugata ityādi | anekarogā upadravasaṃjñakā, tairanugata āśrita | bahavo rogā śvāsakāsāṅgasādakaphasravādaya, purogamā pūrvarūpatvenopasthitā yasya sa tathā | durvijñeya iti tridoṣaliṅgatvādaśāśavalavikalpanābhi, prakupitadoṣāṇā liṅgadarśanāt | durnivāra iti doṣāṇā parasparaviruddhopakramatvāt, durnivāratvācca kṛcchro'yaṃ mahābala |

175.5

idānīmasya vyādheryathā śoṣakṣayarājayakṣmeti nāmāni tayā''ha-saṃśoṣaṇādrasādīnāmityādi | kriyā cikitsā, kāyavāṅmanasa vā karma, tasya kṣayakaratvāt | rājña iti 'dvijānā' iti śeṣa | candramasaścandrasya, āmayo yakṣmāroga, keciditi ātreyaprabhṛtaya, yasmādeṣa āmayo dvijānā rājñaścandramasaścandrāsyābhūttasmāt ta roga kecit punarjanā rājayakṣmeti bruvate, yato'yaṃ yakṣmā rogo rogāṇā rājā ato rājayakṣmeti vāgbhaṭo vyākhyānayati | kileti vārtāyām | eva khalu yathā śrūyate-pūrvaṃ dakṣanāmā prajāpatirabhūt, tasya bahvayo duhitaro
babhūvu, tena ca saptādhikā viṃśati kanyākāścandrāya vivoḍhe dattā., sa candramāstāsu madhye rohiṇyāmevānurakto babhūva, tataśca saśokābhirathinyādibhirduhitṛbhirātmapitari dakṣasaṃjñake candrasya rohiṇyāmāsaktivṛttānto nivedita, tato duhitṝṇā vārtāmākarṇya, candramāhvaya, sarvāsvapi nijaputrīṣu samatayā vartanāya candro'bhihita, sa ca tatheti svīkṛtyāpi svagurorvacanamanādṛtya na tāsu samavartata, tato dakṣaprajāpate kro vo niḥśvāsarūpeṇa mūrtimān bhūtvā ni ssṛtya yakṣmarūpeṇa rohiṇyāmatiprasaṅgenāvilaṃ candramāviśat, tato'sau tena rogeṇābhibhūta san gataprabho gatotsāhaśca saṃjāta, guruvacanātikrameṇa doṣaṃ matvā tameva dakṣanāmānaṃ guru śaraṇaṃ gatavān, tato'nantara devavaidyābhyāmaśvibhyāṃ sa cikitsita, tata prāptabalaścandro (rarājātīva suprabha ) labdhaguruprasādo'śvibhyā cikitsito'bhūt | evaṃ ca sati karmadoṣajo vyādhiriti darśitam |
ekīyamatenāsya vyādhe pṛthagdoṣajatvamāha-sa vyastairityādi | sa vyādhi | vyastai pṛthagbhūtai ||-

175.7

paramatanirākaraṇāya svamatamāha-ekādaśānāmityādi | ekādaśānāmiti svarabhedaśūlādīnām | ekasminniti rājayakṣmaroge; anye tu rājayakṣmātura iti vyākhyānayanti, sānnidhyāditi vidyamānatvāt | tannayuktita ardhyuktitaṃ, anye tanmetyatra tatreti paṭhanti, tatra tasmin, yuktito yuktivaśāditi vyākhyānayanti | kā sā yukti ? yaddarśanenaika eva śoṣa ityāha-kriyāṇāmavibhāgeneti |-cikitsānāmapṛthaktvena darśitatvādityartha | ekatve tṛtīyaṃ hetumāha-prāgekotpādanena ceti | - yasmāt pūrvaṃ dakṣeṇa kruddhenaikasyotpādanaṃ kṛtam | hi yasmādarthe, yasmācchoṣasyaikatve hetutritayamatroktamata eka eva śoṣa sannipātātmako mata iti saṃbandha |
nanu, yadi sannipātātmaka eka evārtha tat kathamatra ekaikadoṣaṃpṛthagliṅgajajñānamityāha-udrekādityādi | udrekādāvikyāt | tatra śoṣe | hiśabdo hetau, sa ca • heturbahuprakāro'pi caturvidhatva na tyajati ||-

175.8

tameva caturvidhaṃ hetumāha-kṣayādvegapratīghātādityādi | kṣayāt rasādiśukrāntānāṃ dhātūnā kṣayāt | vegapratīghātāt vātasūtrapurīṣādīnā pravṛttyunmukhānāṇāvarodhāt | āghātāt patanādita, athavāvalamārambhāditi voddhavyam | viṣamāśanāditi aprāptātītakālavalpabhojanāt | kṣayādityādihetubhi kupitairdoṣairvyāptadehasya śoṣo jāyate iti saṃvandha | anye tvevaṃ paṭhanti- ‘vegāghātāt pūraṇādvā saṅghātāt saṃkṣayādapi’ iti, vyākhyānayanti ca-pūraṇa viṣamaśanamabhipretaṃ, saṅghāto'tra sāhasa, śeṣaṃ pūrvavadvyākhyeyam |
-

175.9

kaphapradhānairityādi | kaphapradhānerutkaṭakaphai | higabdo hetau | rasavartmasvityatrādiśabdo lupto jñeya, vartma mārga, tena rasādivāhinīṣu dhamanīṣvityartha |

175.10

aparaprakāreṇa dhātukṣayādrājayakṣmasaṃbhavaṃ darśayannāha -atītyādi | ativyavāyina. atyartha grāmyadharmasevina | kṣīṇe retasi śukre, śukrakṣayaśca meḍhravṛṣaṇavedanetyādinā jñeya | anantara retasa kṣayādityartha | kṣīyante dhātava sarve iti para yadi strībhyo na nivartate | nanu, rasavartmarodhādrasena raktasyāgṛhṇaṇāttadapacaya, raktāpacayācca māsasyāpacaya ityādipūrvapūrvadhātukṣīṇatayā kṛtvā śukrasya yukta kṣaya, śukrakṣaye tu pūrvadhātūnā katha kṣaya ? ucyate-yathā mahājalādhāraparikṣaye tatra praviśatā jalaprāyāṇā ( jantūnā ) kṣayastadvadatrāpīti | khamārgavarodhādraso'sañcaran ki karoti ? hṛdaye vidahyate, kāsavegena mukhamārgāt picchilavahalavisraharītapītaśveta pravartate |

175.11

idānīṃ madhyavaladoṣārabdhasya śoṣasya ṣaḍrūpāṇi darśayannāha-bhaktadveṣo jvara ityādi | svarabheda. ghargharādisvara |

175.13

ṣaḍrūpāṇi nirdiśya doṣabhedenaikādaśarūpāṇi valavatsamadoṣārabdhasya gopasya darśayannāha-svarabheda ityādi | saloco luñcanamiva, asayo pārśvayo, ‘saṃloca’ ityatrānye ‘saṃkoca’ iti paṭhanti, tatra saṃkocanamityevārtha | śirasa paripūrṇatvaṃ ‘kaphena’ iti śeṣa | abhaktacchando bhaktaruci | kaṇṭhasya coddhasa. kaṇṭhabhaṅga, anye uddhvasa utkāsiketi vyākhyānayanti | svarabhedāditritaya rājayakṣmaṇi vātena, jvarādīni catvāri pittena, śirasa• paripūrṇatvādīni catvāri kaphena, evaṃ ṣaḍrūpāṇyapi vātādibhedena jñeyāni |

175.15

īdānī rūpaprastāvādbahurūpānvitasyāsādhyatvamāha-ekādaśabhirityādi | etairebhi kharabhedo'nilācchūlamityādikaiḥ, ṣaḍbhirvā'pīti bhaktadveṣo jvara ityādibhi, apiśabdātribhirvā śvāsakāsāsṛgāmayaistatrāntararoktai, samanvitamiti samuccīyate | jahyāditi tyajeta, paraṃ vahnau mande valamāsakṣaye satīti voddhavyam | nanu, sarvarūpādarvarūpau laghūtarau, tatkatha tāvapyasādhyau ? ucyate-valavahnayapacaye kālaprakarṣāttayorapi mahattvāt, etena sarvarūpopapanna evāsādhya, itarau tu kālaprakarṣeṇeti | ayaṃ pāṭha pustakāntareṣvanyathā paṭhyate, sa ca nivandhakārairna paṭhita |

175.16

ekīyamatena śoṣabhedānnirdiśannāha-vyavāyaśoketyādi | vyavāya strīsevā, śokaḥ putrādiviyogena cittodvega., sthavirya vṛddhatvaṃ, anye vārdhakyamiti paṭhanti, tatrāpyeko'rtha , vyāyāmaḥ śarīrāyāsajanakaṃ karma, adhvā dīrghamārgāṭana, vyavāyādyupavāsāntairhetubhistathā vraṇapīḍayā ura.kṣatapīḍayā cānye śoṣān vadantīti saṃvandha |

175.17

vyavāyaśoṣiṇo lakṣaṇānyāha-vyavāyetyādi | śukrasya kṣayaliṅgairiti ‘śukrakṣaye meḍhravṛṣaṇavedanā’ ityādibhi | yathāpūrvamiti yathāpūrvaṃ tatra śukrasya pūrva majjā, majjño'sthi, asthno meda, medaso māsa, māsasya raktamityeva kṣīyante dhātava prāgvadeva darśitannayāyāt, paraṃ yadi strībhyo na nivartate |

175.18

śokaśoṣaṇamāha-pradhyānaśīla ityādi | pradhyānaśīlaścintāpara | srastāṅgo'vasannagātra | tādṛśa iti vyavāyaśoṣitavadabhilakṣita, para śukrakṣayakṛtairliṅgervinā, etena pāṇḍudeha ityartha |

175.20

jarāśoṣiṇamāha-jarāśoṣī kṛśo mandetyādi | mandaśabdo vīryādibhi pratyekaṃ saṃbadhyate, vīryaṃ śakti, valamojo hṛdi sthitaṃ saptadhātudhāmabhūtam | punaॅrucikanayanamaltantārocakakhyāpanārtham | saprasrutetyādi saprasrutaganda āsyādibhitribhiḥ pratyeka sabadhyate | āsya mukhakuharam, akṣi locanam | suptarūkṣatva prabhāyā, rukṣatvaṃ ca malasya, yadyapi suptarūkṣatvaṃ tvaci bhavati na prabhāyāṃ, tathā'pi mañcā krośantītivadupacārāt prabhāyā boddhavyam | jejjaṭācāryastu jarāśoṣiṇo lakṣaṇamatra na paṭhati, saptatestūrdhva kṣīyamāṇetyādinā āturopakramaṇīye uktatvāt |
19 |

175.21

adhvaśopinamāha-adhvapraśoṣītyādi | srastāṅga śithilagātrāvayava | prasuptagātrāvayava ityanena akarmaṇyaśarīrapradega uktaḥ | śuṣkaśabda klomādibhi pratyeka sabadhyate, kloma tilaka, ānanaṃ mukhakuharam | sabhṛṣṭaparuṣacchaviriti dagdhasyeva parupā chaviryasyetyarthaḥ; kecit 'saṃbhraṣṭaparuṣacchavi' ityatra 'sasṛṣṭaparuṣacchavi.' iti paṭhitvā sasṛṣṭā paruṣā chavi yasya sa iti vyākhyānayanti | yadyapi jarāśopyanantara vyāyāmaśopo vācyo nādhvaśoṣī, tathā'pyadhvaśopilakṣaṇānā vyāyāmaśopiyyatideśāt pūrvamatrādhvaśoṣī nirdiṣṭa | yadyevaṃ tarhi vyāyāmaśopilakṣaṇānyeva kuto'dhvaśoṣiṇi nātidiśyante ? satyaṃ, ura kṣataliṅgānāmadhikānā vyāyāmaśoṣiṇi sadbhāvāt | kecidatra 'tṛṭstamarderdaurbalyapāruṣyairardito'dhvanā' iti pāṭhaṃ paṭhanti, tatrāpi sa evārtha |

175.22

vyāyāmaśopiṇamāha-vyāyāmaśoṣī bhūyiṣṭhamityādi | ebhireveti anantaroktairadhvaśopilakṣaṇairityartha | upavāsaśopilakṣaṇaṃ doṣadhātumakakṣayavṛddhi vijñānīyoktaṃ 'tatra vātalāhārasevina' ityādikaṃ jñātavyam |

175.23

vraṇaśoṣilakṣaṇamāha-raktakṣayādityādi | vraṇaśoṣiṇo vaiśeṣikakakṣaṇāvyapadegāt sāmānyalakṣaṇa jñeyam | yadyevaṃ kuto'sya pṛthagabhidhānamiti cet, viśiṣṭakāraṇatayā asādhyartematvakhyāte |

175.25

era kṣataśopinamāha-vyāyāmetyādi | karmaṇā cāpyurasyeneti dhanurākarṣaṇādinetyartha | kṣate atidārite | asitamīpatkṛṣṇaṃ, aruṇamīṣadraktam | dūyanādativedanāt, paritamyati mohaṃ yāti | durgandhaśabdo vadanocchvāsābhyāṃ sabadhyate |
-

175.26

ekīyamatamāha-kepācidityādi | keṣāṃcidācāryāṇāṃ mate evaṃ vyavāyādibhiraneka kāraṇai kṛtvā hi yasmāt śoṣo bhedamāgata, ata eka eva khamate śoṣo netare vyavāyādijā | kuto vyavāyādijā śopā na bhavantītyāha- na tatretyādi | tatra teṣu vyavāyādijepu |
-

175.27

yadi te vyavāyādijā śopā na bhavanti tarhi kiṃnāmadheyā bhavantītyāha- kṣayā evetyādi | te vyavāyādijā kṣayā eva, kiṃvaśiṣṭā ? pratyeka dhātusajñitā dhātukṣayasaṃjñakā ityartha | yata śukramārabhya vilomena vyavāyādibhirdhātṛnā yathāpūrvaṃ sakṣayāt |

175.28

tepā kiñciccikitsitamāha-cikitsitaṃ tu tepāmityādi | dhātusakṣaye dopadhātumakakṣayavṛddhi vijñānīyādhyāye |

175.30

idānīmekīyamataṃ pradarśya sagrāhyanantaraṃ rājayakṣmaṇa pūrvarūpāṇyāha-śvāsāṅgasādakaphasasravetyādi | aṅgasādo'ṅgānāmanutsāha, agnisādo'gnimāndyam | mada pūgaphaleneva mattatā | māsaparo māsābhilāpī | rirasu rantumicchu | śalakī godhāmukārī vajraśakala 'śalaka' iti loke prasiddha, nīlakaṇṭho mayūra, gṛdhra āmipāśī yojanadṛṣṭi | kapayo vānarā | kṛka-
lāsa kṛkaṇṭaka 'giragiṭa' iti pūrvadeśīyā bhāṣante| taṃ śoṣiṇaṃ, vāhayanti prāpayanti sa śoṣī| nanu, saṃprāptyanantaraṃ pūrvarūpeṣu vaktavyeṣu kathaṃ rūpāṇyabhidhāya pūrvarūpopādānaṃ kṛtam ? ucyate-rūpāṇyavyaktāni pūrvarūpāṇyeveti pratipādanārtham |

175.31

varjyamāha-mahāśanamityādi | muṣko vṛṣaṇam | yakṣmiṇamityatrānye śoṣiṇamiti paṭhanti |
upakramyamāha-upācaredātmavantamityādi | ātmavantaṃ jitendriyam ||-

175.33

tadeva cikitsitamāha-sthirādivargasiddhenetyādi | sthirādirvidārigandhādi | mṛdu yat karśanaṃ na bhavatītyarthaḥ | āsthāpanaṃ nirūha | tatheti mṛdvityartha | śiraso virecana nasyam |
śodhitasya paścātkarma āha-yavagodhūmetyādi | rasai jāṅgalamāṃsarasai ||-

175.34

bṛṃhaṇaviṣayamāha-dṛḍhe'gnāvityādi | nivṛttopadravamiti praśāntajvarabhedādikamityartha |

175.35

idānī vyavāyaśoṣiṇe viśiṣṭaṃ cikitsitamāha-vyavāyetyādi | vyavāyaśoṣiṇamityādivākyaṃ kecinnecchanti, 'kriyāṇā cāvibhāgena' ityuktasya vyāghātāt |

175.39

śoṣiṇo yāni māsānyadeyāni tānyāha-kākānulūkānkakulānityādi | viḍālā grāmyādibhedena ṣaṭprakārā mārjārā; tathā ca-"grāmyo vanyastathojāta pakṣimārjāravijakau | sugandhavṛṣaṇaśceti mārjārā paṭ prakīrtitā "-iti | vyālā vyāghrādayaḥ, vileśayā śvāvicchallakaprabhṛtaya, ākhuratra vṛkṣamūṣika | vividhai pravādairiti "kākāstittiriśabdena matsyaśabdena coragān | bhṛṣṭamatsyānśvaśabdena dadyādgaṇḍūpadānapi" ityādibhirnānāprakārairvacanai | evaṃprakāreṇa dāne ki prayojanamiti cet ? ajugupsayā bhakṣaṇaṃ bhakṣitasya cānullekhanam | tathācoktaṃ- "jānan jugupsunaivādyādbhuktaṃ vā punarullikhet | tasmācchadmopasiddhāni māsānyetāni dāpayet"-iti | jāṅgalāni jaṅgālavikvirapratudajāni, śeṣajāṅgalavargāṇāmatra viśeṣeṇābhidhānāt | yadyapi jāṅgalaśabdenaiva gṛdhrādayo'pi labdhāstathā'pyatyantaguhaṃṇatvānūdhrādīnā pṛthagupādānam | mudgāḍhakīsūparasā srota śuddhikaratvāddeyā | nāgo hastī, aśvataro vegara | sukalpitāni veśavārīkṛtāni nīnāprakāraprakalpitāni | tathā ca vṛddhabhoja -"kharoṣṭrāśvataraṃ nāgaṃ māsa sāsābhibṛddhaye | dadyānmāhiṣaśabdena vesavārīkṛtaṃ bhiṣak"-iti | māsopadaṃśānariṣṭān abhayāriṣṭaprabhṛtīn, mārdgīkayuktān drākṣāsavayuktān, madirā madyam | bhakṣyānnirdiśannāha-arkāmṛtakṣārajaloṣitebhya ityādi | arkaguḍūcīkṣārapānīyoṣitebhyo yavebhyo bhakṣyān kṛtvā khādediti sambandhaḥ | uṣitebhyo rātrau sthitebhyaḥ | arkādibhasma caturguṇena jalena gālayitvā pacedyāvadarghāvaśiṣṭaṃ bhavati | tathā coktaṃ-"pānāya bhojanāyātha bhasma srāvyaṃ caturguṇe | jale'rdhamavaśiṣṭe(ṣṭha) tu kṣārāmbho grāhyamiṣyate"-iti | pibedityādi | ajāvikaṃ veti āja vā āvikaṃ vetyartha | ajetyatra hrasvatvaṃ chando'nurodhāt | bhaktakāle bhojanakāle | sarpirmadhubhyāmityādi | upahitaṃ sayuktam || 36-39 ||
māsādamāseṣvityādi | bhāsādā gṛdhrādaya, tanmāṃsarasai caturguṇe siddhaṃ sarpi kṣaudrapippalīyuktaṃ śoṣāpahaṃ bhavati | kṣaudrakaṇetyatra dantikaṇeti kecit paṭhanti ||-

175.40

drākṣetyādi | avaleho'yam |
-

175.41

sitāśvagandhetyādi | sitā śarkarā, magadhodbhavā pippalī 41
kṣīramityādi | vājigandhāvipakvaṃ sāmānyakṣīrapākaparibhāṣayā | vājigandhā aśvagandhā ||-

175.42

tadutthitaṃ kṣīraghṛtamityādi | tadutthitamaśvagandhāvipakvakṣīrotthaṃ, kṣīraghṛtaṃ kṣīrādvilohitāduddhṛtaṃ ghṛtam |
udvartanamupacaryārthamāha-utsāhane ityādi | utsādanamudvartanam | turaṅgagandhā aśvagandhā | punarnave śvetarakte dve | nanu, śoṣe bṛṃhaṇamupayujyate, etāśca vilekhanāḥ, tat kathaṃ tadupayogaḥ ? satyaṃ, bāhyopayogena teṣā bṛṃhaṇatvenopayogāt ||-

175.43

kṛtsne ityādi | kṛtsne vṛṣe iti samūlapatraśākhāṅkure | vāsakāṅgebhya kvāthe, tatkusumairvāsakapuṣpai, 'kalkīkṛtai' iti śeṣa | siddhaṃ sarpiriti caturguṇakvāthena puṣpakalkenāṣṭamabhāgena ca | tathā coktaṃ,-"śaṇasya kovidārasya vṛpasya ca pṛthak pṛthak | kalkāḍhyatvānna śasanti puṣpakalpaṃ catuṣpalam"-iti |

175.45

śakṛdrasā ityādi | gośvagajāvicchagalīnā pratyekaṃ śakṛdrasāḥ, tathaiva mūrvāharidrākhadiradrumāṇā kvāthabhāgairmitā svalpā bhāgā, tathā kṣīrasyāparo navamo bhāga, ghṛtasya daśama iti, etān
daśabhāgān trivargādikena kalkena vipacediti saṃvandha | mūrvā corasnāyu | khadiradrumāṇāmiti drumagrahaṇaṃ madhyamavayasa khadirasya grahaṇārtham | trivargaṃ triphalā | madhura ca kṛtsnaṃ kākolyādikam, apare'ṣṭavargamāhu |
-

175.48

dve pañcamūlyāvityādi | dve pañcamūlyau daśamūlamityarthaḥ | bilvasya pṛthakpāṭhādatra phalaṃ grāhyam | hutāśa citraka, mahīkadambo muṇḍitikā | kṛtvā kapāyamiti daśamūlādīnāmaṣṭaṣaṣṭyadhikāni saptaśatapalāni caturguṇenāmbhasā niḥkvāthya caturbhāgāvaśiṣṭa kātho grāhya | tasya kvāthasya, pāvairāḍhakai | kalkadravyāṇyāha-vyopamityādi | vyoṣaṃ trikaṭukaṃ, mahāvṛkṣapaya. sehuṇḍakṣīraṃ, surākhyaṃ devadāru, lavaṇottamaṃ saindhavam ; kecit 'lavaṇottamaṃ' ityatra 'magadhodbhavā' iti paṭhitvā pippalīmiti vyākhyānayanti | pramehāśca sahānileneti vātikānapi pramehān hantītyartha ; etacca stutirpara, vātikamehānā masādhyatvāt || 46-48 ||

175.49

gośvāvyajebhaiṇetyādi | gośvādīnā śakṛdrasakṣīramāṃma rasarudhirai drākṣādīnā kalkena siddha ghṛtaṃ yakṣmavikārān hantīti saṃbandha. | ibhā hastinī, eṇa kṛṣṇasāra. | kṣīra yathāsabhavaṃ grāhyaṃ, na tu sarveṣām |

175.54

elājamodetyādi | elādikān surāṣṭrājāntān kapāyakalpena vipācya, tena kvāthena sarpirvipacediti saṃvandha | tasmin kvāthe siddhe pūte śarkarāyāstriṃśatpalāni dadyāt, tugākṣīryāśca ṣaṭpalāni, tathā ghṛtasya prasthe dviguṇaṃ dviprasthamitaṃ kṣaudraṃ dadyāt | akṣaṃ vibhītaka, gāyatrī khadira, ariṣṭo nimba , asano bījaka, śāla prasiddha, sāraśabda khadirādibhi saṃbadhyate | ugrā vacā, ambhodo mustaṃ, surāṣṭrā tuvaramṛttikā | tugākṣīrī vaṃśalocanaṃ, anye vaṃśalocanānukāripārthivadravyamāhu | manthahataṃ khajaviloḍitam | ato asādmasāyanāt | atandrita analasa | medhyaṃ medhājanakam || 50-54 ||
atra rasāyane'paśamyapi ghṛtānyatideśenāha—plīhodaroktaṃ vihitamityādi | plīhodaroktaṃ ṣaṭpalaṃ, trīṇyeva cānyāni udaroktānyeva, tadyathā-ekaṃ 'harītakīcūrṇaprasthaṃ' ityādikaṃ, dvitīyaṃ 'gavye payasi mahāvṛkṣakṣīra' ityādi, tṛtīyaṃ 'cavyacitrakadantyativiṣā' ityādikam | atra śoṣe | etāni srotovarodhaśāntyarthaṃ recanatvena hitāni |-

175.55

svarabhedādīnā cikitsitamatideśenāha—upadravāśca kharavaikatādīnityādi | yathāsvaṃ yasya yadātmīyaṃ svarabhedādiśāstraṃ, tat prasamīkṣyetyartha |

175.56

idānīmajāyā sarvaprakāreṇopayogamāha—ajāśakṛnmūtretyādi | ajāśakṛdādikaṃ yathāsaṃbhavaṃ snānādividhinā puruṣassevamāno'śeṣa śoṣa māsājjahātīti saṃvandha. | ajāśabda. śakṛdādibhirākhyāntai pratyekaṃ saṃbadhyate | ālayaṃ gṛham, ajānāmeva |

175.57

rasopayogamityādi | vividhadyathāśāstram | kṣīreṇeti nāgavalāprayogamāgadhikāvidhānābhyā saṃbadhyate | tatheti kṣīreṇetyartha | jatuno'śmajasya śilājatuna |
idānīṃ parihāryamāha-śokaṃ striyamityādi | krodha. parābhidrohalakṣaṇa , asūyana paraguṇeṣu doṣāropaṇam |-

175.58

idānīṃ daivavyapāśrayā cikitsāmāha-udārānityādi | udārā viṣayā dharmāniviruddhā manojñakūlāśca śabdādayaḥ | bhajeta seveta | dvijātīn viprān, tridaśān devān, gurūn pitṛmātṛprabhṛtīn | puṇyā vāco vedoktā rudrastutiprabhṛtaya |
iti śrīḍalhaṇācāryaviracitāyā nivandhasagrahākhyāyā suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre śopapratiṣedhanāmaikacatvāriśattamo'dhyāya. |

Linked texts (1)