The Compendium of Suśruta 176
Nibandhasaṅgraha 176
- Language
- Sanskrit
176.2
śopapratiṣedhānantara riṣṭoktakramānukrameṇa gulmapratiṣedhārambho yujyata ityāha-athāto gulmapratiṣedhamityādi |
176.3
tatra nidānānāntaryakatvāt pratiṣedhasyādau gulmānā hetusaprāptisakhyā āha-yathoktairityādi | yathoktai. kopanai vraṇapraśroktairbalavadvigrahādikairvādidivāsvapnādibhi | āmapakvāgniraktamūtrāśaya hṛdyuṇḍekaphupphusāśca koṣṭhaśabdavācyā, tathā coktam—'sthānānyamāgniśrapakānā mūtrasya rudhirasya ca | hṛduṇḍuka phupphusaśca koṣṭa ityabhidhīyate' iti | gulma pañcaviva - pṛthagdoṣaistraya , samastaireka, raktenāpara, evaṃ pañcavidha. | etacca prāyovacanaṃ, dvandvajagulmānāṃ sadbhāvāt | tathā coktam"vyāmiśraliṅgānparāstu gulmāstrīnādiśedbheṣajakalpanārtham-" iti, tathā vraṇapraśnoktaprasaratayā pañcadaśaprakāragulmasambhavāt | yathoktaiḥ kopanairityādihetuṃ, doṣā kupitā ityādi saṃprāptiṃ, sa pañcavidha ityeṣā saṃkhyā |
176.4
gulmasya rūpamāha-hṛdbastyorantare granthirityādi | hṛdbastyoḥ hṛdaye ca vastau ca, vā tayorevāntare, tena sarvamudaramākṣiptam | saṃcārī calanaśīla, vātādhikyāt | acala ekasthānaśāyī, vāyoralpatvāt | cayāpacayavān kadācidupacitaḥ kadācidapacita iti, vicitrakriyatvādvāyo | vṛtto vartulaḥ | kecit 'hṛnnābhyorantare' iti paṭhanti, te ca nābhigrahaṇenaiva sāmīpyāddvastiṃ gṛhṇanti | cayāpacayavānityatra 'sthiropacayavān' iti kecit paṭhanti, sthira upacayo vṛddhairyasya sa iti ca vyākhyānayanti 4
idānīṃ tatrāpyudare pañcagulmāśrayānāha-pañca gulmāśrayā ityādi | suvodhametat | kārttikakuṇḍastvenaṃ pāṭhaṃ 'sa vyastairjāyate dopai.' ityādikāvyādanantaraṃ paṭhati ||-
176.5
atha gulmaniruktimāha-gupitānilamūlatvādityādi | gupitānilamūlatvāt ākulīkṛtavāyumūlatvāt, etena sarvagulmānā vāyuḥ kāraṇam | gūḍhamūlodayāditi gūḍhamūlā kandādaya, teṣāmivodayādutpatte, anye tu gūḍhamūlo guptakāraṇa udayo yasya sa tathā tasmāt, mūlasya vāyorgūḍhatvamāvṛtatvamucyate tatprakopadvaividhyāt, tathā ca-"vāyordhātukṣayāt kopo mārgasyāvaraṇena ca"-iti | gulmavat manuṣyavyādisaṃhatit | viśālatvādvistīrṇatvāt | etenaitaduktaṃ bhavati-yathā saṃhativiśeṣeṇāvasthitā manuṣyavṛkṣādayo gulmavyapadeśaṃ bhajante-manuṣyagulmo vṛkṣagulma iti, evamatrāpi | dṛṣṭāntatrayaṃ gulmasya doṣaprayodbhavatvapradarśanārtham | 'gupitānilamūlatvāt' ityatra 'kupitānilamūlatvāt' iti kecit paṭhanti | tatrāpi sa evārtha | 'gūḍhamūlodayāt' ityatrāpare 'gūḍhagulmodayāt' iti paṭhanti, vyākhyānayanti cagūḍhasya latādivṛttasyai gulmasyeva vartulaviṭapasyeva udayādutpattergulma ityartha |
-
176.6
idānīṃ yathā na pacyate gulmastathā''ha-sa yasmādityādi | sa gulmo yasmāt kāraṇādātmani svāvayave cayaṃ nicayaṃ
gacchati yāti, apiśca vṛhud uddhṛcchati udgatiṃ yāti, tathā gulmarūpo'pi doṣa svāvayave uddhṛcchati udgati yāti, anta. abhyantare, sarati bhrāmyati | evambhūta prāyeṇa vātiko bhavati, sa ca na pacyate, itare ca gulmā yadā raktādidūṣyamadhiṣṭhāyāvatiṣṭhante tadā kadācit pacyante | tathā coktam- "raktapittātivṛddhatvāt kriyāmanupalabhya vā | yadi gulmo vidahyeta śastraṃ tatra bhiṣagjitam"-iti | athaivamantarvidraghergulmasya ca śīghramandapāktitvena bheda |
-
176.7
idānīṃ 'sa pañcavidha ucyate' ityasyaiva vivaraṇamāha-sa vyastairjāyate dopairityādi | sa gulma, vyastai ekaikai, ucchritai prakupitai, raktena ārtavaraktena, cakārāt vāturaktenāpi gulmo jāyate, saca puṃsā strīṇā ca bhavati, tasya ca pṛthagupādāna na kṛtaṃ, paittikagulmasamānalakṣaṇatayā tatraivāvarodhāt |
-
176.9
gulmapūrvarūpāṇyāha-sadanamityādi | āṭopa udarāpūra. | saṅgo nirodha | sauhityāsahatā tṛptyakṣasatvam | vāyurūrdhva santatodgāra ityartha |
176.10
vātagulmalakṣaṇamāha-hṛtkukṣiśūlamityādi | viṣamāgnatā ceti cakārānmukhavairasyaṃ grāhyam | te te vikārā stambhakampādaya | kecidvātagulmalakṣaṇaṃ 'ādhmānaśūle bhavato'timātraṃ' ityādinā pāṭhena paṭhanti, sai cābhāvāca likhita. |
176.11
pittagulmalakṣaṇamāha--svedetyādi | āhāravidāha bhuktamātrasyāhārasyāmlikādisadbhāva | pittasya liṅgāni bhramamadamūrcchādīni | pittagulmalakṣaṇamapi kecidanyapāṭheena paṭhanti | yathā'amlībhavatyannamatho jvaraśca dāhaḥ pipāsā kaṭuvaktatā ca | pittasya liṅgāni ca kīrtitāni bhavanti pittaprabhave tu gulme' iti |
176.12
kaphagulmalakṣaṇamāha—staimityamityādi | staimityaṃ stimitatā | anne aruci annānabhilāṣa | praseko lālāsrāva | kaphasya liṅgāni gauravaśaityādīni | kaphagulmamapi kecit "anne na lipsā gurugātratā ca chardi praseko madhurasyatā ca" ityādipāṭhena paṭhanti, so'pyabhāvānna darśitaḥ |
sannipātagulmalakṣaṇamāha—sarvātmaka ityādi | sarvavikārayukta pratyekavātādigulmoktalakṣaṇasahita | 'sarvātmake sarvarujopapatti' iti kecit paṭhanti, vyākhyānayanti ca—sarvariṃṅgopapattiriti vaktavye sarvarujopapattiriti yatkṛta tanmaho rujatvapratipādanārtham | kecidatra nicayagulmaṃ purīṣalasikāraktajanyaṃ dakṣiṇapārśvāśritaṃ paṭhanti | tasya viśeṣa ucyate,—“sirājālaparicchanno dāharāgajvarānvita | kūrmavadraktaparyantastridoṣa sa na sidhyati”—iti | kecicca gulmāvasthāviśeṣamupastambhanāmāntaraṃ paṭhanti—“payo hyamlasamāyuktaṃ dadhibhāvaṃ vrajedyathā | yatnahīnasya gulmo'pi tathopastambhatāṃ vrajet || ambhovahe stambhayitvā srotasī koṣṭhasaṃśrita | udare prati sanniṣṭhedupastambhaṃ tu taṃ viduḥ”—iti ||-
176.15
ārtavaraktajagulmaṃ hetvādibhirāha—kṣatajamityādi | kṣatajaśabdenātavaraktamucyate, kāraṇe kāryopacārāt | āmagarbha ṣaṇmāsa yāvat | ṛtāvityatrāpi ahitabhojaneti saṃbadhyate | paittasya pittajagulmasya | viśeṣaṇa viśeṣam | nibodha jānīhi | na spandate na calati, 'aṅge' iti śeṣa | anye tu parato nipe vasyobhayatra saṃbandhāt spandate ityeva varṇayanti, tena piṇḍita spandata evetyartha, tathācoktam—'ya spandate piṇḍita eva
nāṅgai ' iti | garbhiṇīnā liṅgāni śramādīni sadanāntānyatra vyādhisvabhāvādbhavanti | taṃ raktagulmam | garbhakālātigame prasūtikāle'tikrānte, prasūtikālānantaraṃ piṇḍībhūte raktagulme snehādinopaskṛtadehāyā sukhasādhyatvam | ukta ca—“jvare tulyartudoṣatvaṃ pramehe tulyadūṣyatā | raktagulme purāṇatva sukhasādhyasya lakṣaṇam” iti | kecidevaṃ vyākhyānayanti—'māse vyatīte daśame cikitsya' iti vaktavye 'ta garbhakālātigame cikitsyam' iti yatkṛta tadraktagulme samyagupacite prasūtikālārvāgapi cikitsā karaṇīyeti bodhayati || 13–15 ||
176.16
ata para cikitsāmāha—vātagulmārditamityādi | snigdhamavasthāpekṣayā caturbhirapi snehai | yathākālamiti pakṣādvireko vāntasyetyādinoktasya kālasyānatikrameṇetyartha, 'yathākālaṃ' ityatra 'yathāyoga' iti paṭhitvā yathāvasthamiti vyākhyānayanti |
176.17
pittagulmārditamityādi | madhurairyaugairāragvadhādibhi kṣīravṛkṣādibhiśca, anye tu bhittvā dvidhekṣumityādyuktairmadhurairyaugairiti vyākhyānayanti | nirūhai samupācarenmadhuraireva |
176.18
śleṣmagulmārditamityādi | tīkṣṇairdantīndravantīprabhṛtibhi | tadrūpairnirūhaistīkṣṇai 'āragvadhādibhi kvātha' ityādibhirityartha | sarvagulmeṣu lehasvedo prayojyau, vātotthatvāt |
sannipātotthite gulme ityādi | nanu, pūrvaṃ sannipātitako gulmo'sādhya ukta, tat kathaṃ tridoṣaghno vidhirhita ityucyate ? satya, yam̐thā viṣamamannipātajo gulmo'sādhyastathā samasaṅgipātajo'bhinavo balavati puruṣe kṛcchrasādhya, ato'tra cikitsitamuktam | tathācokta—“sannipātotthito gulmastridoṣo'samadoṣaja | varjanīyo'nyathā kṛcchrasādhyo balavato mata”— iti ||-
176.21
pittavadraktagulminyā ityādi | pittavat pittagulmavat |
pittagulmacikitsayā pratikraitasya raktagulmasya viśeṣacikitsāmāha - viśeṣamaparaṃ cāsya ityādi | palāśakṣāratoyena palāśabhasmagālitena jalena | kecittoyaśabde kvāthe varṇayanti | sa ca kṣārakvāthaḥ snehopayogoktavidhinā kāryaṃ | pippalyādigaṇakalkakvāthābhyā sādhitaghṛtena | uṣṇeriti pippalyādiprabhṛtibhi | vidhirāsragdara iti raktapittokto vidhi, kṛta etat 2 asṛgdare raktapittavidhyatideśāt, asṛgdaravidhyatideśena raktapittavidhyatideśaṃ kurvainetajjñāpayati-adhogataraktapittacikitsitamatra kāryamiti || 19-21 ||
176.22
vātagulme'nuvāsanamuddiśannāha- ānūpaudakamajjāna ityādi | ānūpā gajagavayādaya, audakā matsyādaya | vasā'pi ānūpādīnāmeva | vipakvamekata iti etacca snehamekīkṛtya vipakvam, arvāgvātaharairdravyairiti boddhavyam |
paittike gulme'nuvāsanamāha - jāṅgalaikaśaphānāmityādi | atra jāṅgalaśabdena jaṅgālavikirau pradhānatayā gṛhyete | ekaśaphā aśvavaikharādaya | vasā sarpiśceti atrāpi vipakvamiti savadhyate | tenaitadvayaṃ pittaharairdravyairvipakvaṃ paittike gulme'nuvāsanaṃ yojyamiti |-
176.23
kaphagulme'nuvāsanamāha - tailaṃ jāṅgalamajjāna ityādi | evamiti kaphaharadravyairvipakvamanuvāsanaṃ śastamityartha |
176.24
vātādijagulmeṣvanuvāsanamabhidhāya vātārtehaghṛtānyāhadhātrīphalānāmityādi | dhātrīphalānā svarase caturguṇe, ṣaḍaṅgamiti ṣaṭpalaṃke, tenātra pañcakolayavakṣārakatkamiti labhyate | śarkarāsaindhavopetamiti śarkarāsaindhavaprakṣepayuktaṃ taddhṛtaṃ vātagulmine hitamityarthaḥ |
176.26
citrakādighṛtamāha - citrakavyoṣetyādi | pṛthvīkā hiṅgupatrikā, 'kṛṣṇajīraka' ityanye, dīpyako'jamodā, granthikaṃ pippalīmūlam | samairiti 'kalkīkṛtai' ityadhyāhāryam | dadhyādīni mūlakasvarasāntāni pratyekaṃ ghṛtāccaturguṇāni |
176.28
hiṅgvādyaṃ ghṛtamāha - hiṅgusovarcaletyādi | dhānyaṃ dhānyakam | ajagandhā vovayikā | surasaḥ tulasī | hiṅgvādīnāṃ surasāntānā katke dadhnā caturguṇena vipācitaṃ sarpi. śūlādiharamiti savandha |
176.30
dāvikasajñaṃ ghṛtamāha - viḍadāḍimasindhūtthetyādi | hutabhuk citraka | kṣāro yavakṣāra, ruk kuṣṭhaṃ, vṛkṣāmlaṃ tintiḍīkam | bījapūrakaraso'tra caturguṇa, dravadravyatvāt |
176.33
rasonādighṛtamāha - rasonsvarase ityādi | pañcamūlarasānvitamiti vilvādipañcamūlakvāthānvitam | āranāla kāñjikaṃ, dadhyamlaṃ dadhimastu | dīpyako'jamodā | rasonsvarasādīnmūlakakharasāntai ṣaḍbhirdravairvṛtasamai, vyoṣādidravyai kalpikate sarpiṣaścaturyāṃśai, siddhaṃ sarpirgulmādīn jayediti savanva. || 31-33 ||
176.35
dadhi sauvīrakamityādi | dadhyādīni catvāri pṛthagāḍhakapramāṇāni, sauvarcalādīni dvipalānyāvāpya sarpirāḍhakaṃ vipacet, ayamatra siddha pāṭha, pāraparyāvicchedasmaraṇāt | vartamānapustakeṣu cāyaṃ paṭhyate-kulatthamūlakakāyetyādi |
176.36
pittaraktajagulmayorghṛtānyāha- tṛṇamūlakaṣāye ityādi | atra tṛṇamūlaśabdāttṛṇapañcamūlakaṣāye iti boddhavyam | jīvanīyeriti kākolyādibhi kalkīkṛtairityartha | nyagrodhādigaṇe kvāthīkṛte iti jñeyam | vā'pītyapiśabdo jīvanīye. paceddhṛtamiti samucinoti | evamutpalādāvapi grāhyam | raktapittoditaṃ 'gulmaṃ' iti śeṣa |
-
176.38
kaphagulme ghṛtānyāha-āragvadhādau vipacedityādi | āragvadhādāviti kvāthīkṛte | dīpanīyayutamiti pippalyādikalkayutam | ekaṃ ghṛtam | kṣāravarge iti muṣkakādārabhya yāvacchasra kośātakīriti kṣāravarge, muṣkakādigaṇe ityanye vyākhyānayanti | atrāpi dīpanīyayutamiti sabadhyate, tena kṣīravargadrave pippalyādikalkayutaṃ ghṛtaṃ pacedityarthaṃ, dvitīyaṃ ghṛtamityartha | pacenmūtragaṇe'paramiti mūtragaṇe gomūtrādike'ṣṭasakhyāke'paraṃ tṛtīyaṃ ghṛtam | atrāpi dīpanīyayutamiti sabadhyate | 'mūtragaṇe'param' ityatrānye 'dīpanīyagaṇe'param' iti paṭhanti, tacca ṭīkākārā anārthaṃ varṇayanti | kecididaṃ kaphagulmacikitsataṃ vātagulmacikitsānantara paṭhitvā vātāvaraka kaphaśāntaye kaphaghnantyapi ghṛtāni vātagulme śastānīti vyākhyānayanti |
evaṃ ghṛtānyabhidhāyādhunā sānnipātike doṣodrekeṇa ghṛtacūrṇādibhiścikitsitamāha-yathetyādi | yathādoṣocchrayaṃ yo yo doṣa ucchrita utkaṭastaccikitsayā cikitsedityarthaṃ | 'yathādoṣocchrayaṃ' ityatrānye 'yathādoṣabalaṃ'iti paṭhanti, tatrāpyeko'rthaṃ ||-
tacca yathādoṣocchrayaṃ cikitsitaṃ vāte jite sati kāryamiti vātaharavivimāha-cūrṇamityādi | cūrṇaṃ hiṅgvādikamiti hiṅgutrikaṭuketyādinā vātavyādhuktam | ghṛtaṃ vā plīhanāśanamiti ṣaṭpalakamityartha | yadyapi ṣaṭpalaṃ ghṛtaṃ tantrāntare kaphagulmaharatvena darśitaṃ, tathā'pyatra vilakṣaṇakadravyatvādvātagulmaharatvam | kāle utpannamātra eva ṣaṭpalaṃ ghṛtaṃ hitaṃ, kāle avasthāyāmityanye | sarpistailavakamiti tilvaka paṭṭikārodhra', tena saskṛtaṃ tailvakaṃ, vātavyādhyuktaṃ vā |
176.42
idānīmupasahāramāha—gulmāvasthā ityādi | yathāvat yathāvastvam |
146 ||
176.44
pānīyaṃ kṣāramāha-tiletyādi | ikṣuraka kokilākṣaka | nāgarakasthāne kecidrūṣaṇaṃ paṭhanti | kṛmighāti viḍaṅgam | tilādīnā mūlakṣāntānāṃ bhasma gavādimūtragaṇena caturguṇena kṣārakalpena paristrāvya kuṣṭhādibhirajamodāntai pālikai sāmudrāt samudralavaṇāddaśabhi. palaiścūrṇitairyutaṃ lohapātre mṛdunā cāgninā lehyaṃ paktvā uddharediti sabandha | anye tu vyākhyānayanti-tilādibhasmapalaśataṃ gavādimūtreṇa caturguṇena niṣkādhya pādabhāgikamavaśeṣya, taccaturthāśaṃ kuṣṭhādicūrṇamāvāpya tāvat pacedyāvallehyaṃ bhavati | datretyāyanekāvaloḍanadravyopadeśo doṣakālādyapekṣayā | vātavikārān tūnīprabhṛtīn || 40-44 ||
176.45
ślokena yogadvayamāha-kharjiketyādi | kṣāro yavakṣāra. | tatra kharjikākuṣṭhasahito yavakṣārastailenetyeko yoga, ketakijo'pi tailenāpi kṣāra iti sabadhyate, tena ketakijo'pi vā kṣārastaileneti dvitīyo yoga. | gauḍāstu ketakiṃkṣāra kharjikākuṣṭhasahitastailenetyekameva yogaṃ manyante |
kṣārāvalehamabhidhāya cūrṇamāha-pītamityādi | sukhāmbunā īṣadūṣṇodakena | gulmaṃ hantītyatrāpi sabadhyate ||-
176.48
vṛścīvādyariṣṭamāha-vṛścīvetyādi vṛścīvaḥ śuklapunarnavā | uruvūka śuklairaṇḍa | varṣābhū raktapunarnavā | vṛhatīdvayamiti ekā aṇuphalā dvitīyā kaṇṭakinī sthūlaphalā | vṛścīvādīnā citrakāntānāmāḍhakam, anye palaśataṃ manyante, droṇe'mmasi palaśatamityādiparibhāṣitatvāt | pādāvaśeṣitaṃ caturthāśāvaśiṣṭaṃ kvātha, magadhādipramāṇaṃ yāvanmātreṇa kumbhasya samyagalepanaṃ bhavati, pathyācūrṇārvasayuktaṃ harītakīcūrṇāṣṭapalasayutam | busopitaṃ busamadhye sthitam | jīrṇabhakta. pariṇatāhāra laghukoṣṭha iti yāvat | pibet prātareva || 46-48 ||-
176.51
pāṭhyetyādi | nikumbhā dantī | anikaścitraka, 'agnimantha' ityanye, 'moraṭa' ityapare | vṛkṣabījamindrayava | anavaṃ guḍaṃ purāṇaṃ guḍam | pāṭhādicūrṇaṃ samapurāṇaguḍayutaṃ khādet, athavā tadeva cūrṇaṃ harītakībhi saha gomūtreṇa pacet, ta ca ghanībhūtaṃ guṭikā kṛtvā prātareva khādet | harītakīpramāṇaṃ cūrṇāccaturthāśaṃ, gomūtraṃ tu caturguṇam || 49-51 ||-
176.52
idānīmavasthāyā gulme raktamokṣaṇamāha-saśūlaṃ ityādi | aspande acale | pākaruganvite pākavedanāyukte, jalaukobhī rakta haret gulmasthāne eva, sirāmokṣeṇa tu bāhau , tantrāntaroktatvāt | kecit 'alāvupātana cāpi gulme śastaṃ kaphātmake' iti paṭhanti |
-
gulminā jāṅgalarasasya pānamāha-sukhoṣṇā ityādi | sukhoṣṇā īṣadūṣṇā | jāṅgalarasā jaṅgālavikiramāsarasāḥ saskṛtā | susnigdhā samyak snehasaṃskṛtā | hitā iti 'yathādoṣaṃ' iti śeṣa |
bhojanārthamāha-peyetyādi | vātaharairbhadradārvādibhi | saṃskṛtā snehādibhi | khalā kapitthadāḍimatakraśākādisaskṛtā 'kacilā' iti prasiddhā | sapañcamūlā. pañcamūlasahitā, etena pañcamūlasahitai. kapitthādibhiḥ kṛtā ityartha | bhojane hitā yathādoṣamityupaskāra |
54 ||-
176.55
avasthāvaśena gulme bhojanaviśeṣamāha-baddhetyādi | baddhavarconilānā niruddhapurīṣavāyūnām | sārdrakamārdrakasahitam | iṣyate 'bhojane' iti śeṣa |
āntaropacāramabhidhāyāvasthāyā bāhyopacāra svedamāhakumbhīpiṇḍeṣṭakāsvedānityādi | kumbhīprabhṛtisvedā svedādhyāye abhihitā | nipuṇatayā svedān kārayet ||-
176.56
vātaśleṣmātmake saśūle kaṭhine ca gulme gulmino virekamāha-gulmina ityādi | susvinnāniti sneho hi svedenaivākṣipta, tena samyak snigdhasvinnān | saṃsanena virekeṇa | upapādayet yojayet |
-
176.58
kiṃ gulme vireka eva kārya utānyadapītyāha-vimlāpanābhyañjanānītyādi | vimlāpanamaṅgulyādinā gulmasya mardanaṃ, dahanaṃ jāmbavauṣṭhādinā | śālvaṇādaya ityatrādiśabda prakāre; tena śālvaṇaprakārā anye'pyupanāhasvedāḥ pacyamānābhimukhe gulme kāryāḥ | udaroktāni sarpīṃṣi 'harītakīcūrṇaprasthaṃ' ityādikāni | mūtravartikriyāstatheti udaroktā 'vamanaśirovirecanadravyāṇāṃ' ityādikāḥ | lavaṇāni patralavaṇasneha lavaṇakalyāṇalavaṇāni | anilāmaye vātavyādhau | kecit sarpīṣītyasyāgre cūrṇā iti paṭhitvā nārācakādaya iti vyākhyānayanti |
-
176.59
idānī mūtravartiprayogāvasthāmaparavartiṃ cāha-vātetyādi | sāmudraṃ samudralavaṇaṃ, samudraphenamapare | maricottarā maricapradhānā |
-
176.60
dantīcitrakamūleṣvityādi | vātahareṣu vidārigandhāprabhṛtiṣu | ślokasthāne yatheritāniti yathā sūtrasthāne virecanakalpe āsavakaraṇamukta, tenaiva prakāreṇātrāpi dantyādikvāthe'riṣṭānāsavān kuryāt | anye tu ślokasthāne ityatra dvitīyaṃ sthānaśabdaṃ luptaṃ varṇayanti, luptasthānaśabdena gulmapratiṣedha gṛhṇanti | tenātroktavṛkṣīvādyariṣṭavadantyādikvāthe madhupathyācūrṇaprakṣepaṇāriṣṭakaraṇaṃ, sūtrasthānoktaprakāreṇa vā''savakaraṇam |
-
176.61
khādedityādi | aṅkurān komalapallavān | bhṛṣṭāniti 'snehena' iti śeṣa , anye agninā bhṛṣṭānityāhu , tanmate vātakāriṇo'pyaṅkurā vyādhipratyanīkatvādulme hitā | pūtīkaścirabilva', nṛpavṛkṣo girisālaka |
idānī gulme hitasyāpi nirūhasyāvasthāyā niṣedhamāhaūrdhvavātamityādi | ūrdhvavātampūrdhvavātayuktaṃ gulminaṃ manuṣyaṃ na nirūhayediti samvandha | kecidimaṃ pāṭhaṃ na paṭhanti ||-
176.63
pibedityādi | pivediti vakṣyamāṇena mantramadyādidraveṇa, anye pānīyena pibedityāhu | trivṛnnāgaramityeko yoga , saguḍā vā harītakīmiti dvitīya | guggulumityādi | dravantī cīritapannā dantībheda | paya dugdhaṃ, drākṣārasa drākṣākharasa.| vīkṣya balāvabalamiti 'doṣādīnā' iti vākyaśeṣa | atrāpi pivediti savandhanīyam |
evamityādi | evamiti mūtrādibhirityartha | (mṛṣṭāni snehena) ||-
176.64
pippalītyādi | surā peṣṭī | hantītyatra śīghramiti saṃvadhyate| kāle ādhmānādikāyāmavasthāyām |
-
176.65
baddhetyādi | payasā dugdhena | yavān vāvyādikṛtān | kulmāpān yavapiṣṭamayān bhakṣyān | lavaṇottarān saindhavapradhānān |
-
176.66
idānī gulmopadravamāha—athetyādi | asya gulmasya, upadrava paścātkālabhāvī kathañcit svahetubhirityartha | śūla upajāyate | śūlaṃ nikhānitamiva kīlakaṃ nikhānitamicetyartha |
-
176.68
tasyaipopadravasya doṣaviśeṣeṇa liṅgaṃ sakhyā cāha—tatretyādi | tannetyupadrave śūle | sthirāṅgatā kaṭhināṅgatā | annasya vidagdhaparivṛddhitā annasya vidāhe śūlasya parivṛddhirbhavatītyartha | bhuktavṛddhiriti bhuktasya vṛddhi bhuktamātre śūlasya vṛddhirbhavatītyartha | jaḍāṅgatā aṅgānā jaḍatā | miśrairiti dvandvai sānnipātikaiścetyartha | viṇmūtrasarodha ityādikaṃ vātajaśūlalakṣaṇaṃ, tṛṣṇādāha ityādikaṃ pittajaśūlalakṣaṇaṃ, romaharṣo'rucirityādika śleṣmajaśūlalakṣaṇaṃ, dvidoṣaliṅgaṃ dvandvai, sarvaliṅga samaste |
67 |
-
176.76
gulmopadravaṃ śūlamabhidhāyedānī kevalaṃ śūlamāha-vinetyādi | gulmasthāneṣu gulmapratiṣedhokteṣu | anye vinā gulmenetyādiślokaṃ parityajya 'athāta śūlapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāma' iti pratijñāṃ paṭhitvā vātamūtrapurīṣāṇā nigrahādityādinā pṛthageva śūlākhyānaṃ paṭhanti, te ca pūrvaparipāṭīṃ tyajanti | apare vinā gulmenetyādikaṃ samastamapi asauśrutaṃ bhaṇitvā parityajanti | asmābhistu sarvamatānusāribhirjejjaṭābhiprāyeṇa paṭhitaḥ |
-
176.80
śūlasya hetuṃ saprāpti cāha-vātamūtrapurīṣāṇāmityādi | nigrahāt vegakāle'varodhāt | ajīrṇamāmavidagdhārdibhedabhinnam | adhyaśana sājīrṇebhojanam | āyāsa śarīrāyāsajanakaṃ karma | viruddhācaṃ hitāhitīyoktam | virūṭānā vigatarohāṇāmaṅkuritānā vā | evaṃvidhānā doṣaprakopaṇānām | koṣṭhe sarvasminnudare | nirucchvāsa niruddhocchvāsa | tena śūlena | vātamūtrapurīṣāṇāṃ nigrahādityādiranyeṣāṃ copasevanādityanto hetu, vāyu prakupita ityādiśca saprāpti || 77-80 ||
176.81
tat kasmācchūlamucyata ityāha-śaṅkakitvatyādi | śaṅkusphoṭanavat kīlakāhananavattīvrā vedanā, tasya vyādhitasya, śūlāsaktasya śūlina, etenaitaduktaṃ bhavati-yathā kasyacit kīlakāhananena tīvrā vedanā lakṣyate tadvattasya yasmādvedanā lakṣyate tasmācchūlamihocyate |
176.83
vātaśūlalakṣaṇamāha-nirāhārasyetyādi |
176.84
pittaśūlalakṣaṇamāha-tṛṣṇetyādi | śītābhikāma śītābhilāpa | praśāmyati 'śūlaṃ' iti śeṣaḥ |
-
176.86
kaphaśūlalakṣaṇamāha-śūlenetyādi | hṛllāsasthūlakaraṇam | nidarśanaṃ lakṣaṇam |
176.87
sānnipātikaśūlalakṣaṇamāha-sarvāṇītyādi | nanu, kaiścit pūrvācāryairdoṣabhedena niyataṃ sthānaṃ śūlasyoktam | tathāhi, - "vātātmakaṃ vastigataṃ vadanti, pittātmakaṃ cāpi vadanti nābhyām | hṛtpārśvakukṣau kaphasañciviṣṭaṃ, sarveṣu deśeṣu ca sannipātāt"-iti, tat kathamatra tayā noktam | satya, kupitadoṣāṇā khāśaye parāśaye ca vyādhyutpādakatvānna niyata sthānamasti, atastathā noktam |
-
176.88
cikitsāmityādi | nibodha jānīhi | me matssakāśāt | āśukārītyādi | āśukārī śīghrapratyayakāritvāt | hi yasmāt | taṃ vātam | tasyetyādi |-tasya puruṣasya, śūlābhipannasya vātikaśūlākrāntasya, anye tu tasya vātasya yacchūlaṃ tena ākrāntasyetyāhu |
-
176.89
sa ca sveda kairdravyai kārya ityāha-pāyasairityādi | pāyaso dugdhasiddhāstaṇḍulā | kṛśarāpiṇḍai tilataṇḍulamāṣakatayavāgūpiṇḍaiḥ | hita iti 'sveda' iti śeṣa |
176.91
bhojanamāha-trivṛcchākenetyādi | snigvādiguṇa bhojanaṃ trivṛcchākena saha bhuñjīteti piṇḍārtha | cirabilvāṅkurānityādi | aṅkurā śuṅgā | vaihaṅgāṃścetyādi | jāṅgalān vaihaṅgān lāvādikṛtānityartha | vileśayā śvāvicchallakādaya |
176.92
surā sauvīrakamityādi | surā piṣṭabhavā | sauvīrakaṃ kāñjikabheda | cukra śukktam | mastu dadhimastu | udaśvit ardhodaka takram | tatheti yathālābhamityartha | kālalavaṇaśabdena yadyapi nirgandhasauvarcalamucyate, tathā'pyatra gandhavatsauvarcala grāhyaṃ, tantrāntaroktetvāt |
176.93
kulatthayūṣa ityādi | yuktaṃ mātrayopahitamamlaṃ dāḍimādikaṃ yatra sa yuktāmla | lāvakīyūpasaskṛta iti lāvakena kṛto yūṣo lāvakīyūpa , tena saskṛta |
176.94
viḍaṅgamilādi | śigru viṭapaśāka, śobhāñjanamapare | śyāmā'ruṇamūlā trivṛt | surasā tulasī | aśvamūtrī śallakī |
-
176.99
pṛthvīketyādi | pṛthvīkā hiṅgupatrikā | ajājī uttarāpathe jīrakaviśeṣa | kāmbalikena dadhimastvamlasiddhayūṣeṇa | cukraṃ śuktam | sauvīrakaṃ virecanadravyavikalpakathitam | pakṣāntaramāha—athavetyādi | etāni pūrvoktāni cūrṇāni, bījapūrakarasena badarayūṣeṇa vā puna punarbhāvitāni hiṅgutkaṭāni śarkarayā saha mātuluṅgarasenaiva pivediti piṇḍārtha | saha dāḍimasāreṇetyādi |--taireva cūrṇairdāḍimasāreṇa saha bhiṣagjitā vaidyena vartirvā kāryā | sā ca vartirguḍatailena līḍhā madyena vā pītā satī vātikaṃ śūla kṣipa buildrameva hantītyartha || 95-99 ||-
176.100
bubhukṣāprabhave ityādi | ladhviti mātrayā svabhāvena ca | santarpaṇa bhojanam | uṣṇairiti kṣīrādibhi sabadhyate |
-
176.102
vātetyādi | susaskṛtā śuṇṭhīmaricādibhi | pradeyā dātavyā | ghṛtapūrā ghṛtapūpā ityartha | vāruṇī surā | tathā tena
prakāreṇa | sukhī sapadyate sukhī bhavatītyartha | upasahāramāhaetadvātasamutthasyetyādi |
-
176.104
vātaśūlopakramamabhidhāyedānīṃ pittaśūlacikitsāmāha—athetyādi | atheti vākyālaṅkāre, vākyopakrame ityanye | tadeva cikitsitamāha—sa ityādi | sa pittaśūlī nara , śītodakaṃ pītvā, sukhaṃ yathā bhavati tathā chardayitvā, śītalāni bhajeta, uṣṇāni sarvāṇi varjayediti piṇḍārtha |
103 |
maṇirājatatāmrāṇītyādi | rajataṃ rūpyamayam | sarvaśa āmukhāt | asya pittaśūlina |
176.107
guḍetyādi | pittaghnān rasān jāṅgalavarge yāni nirdi buildṣṭāni pittaharāṇi māṃsāni tatkṛtān rasānityartha | pittalānītyādi | pittalāni annapānādīni | pālāśaṃ yūṣaṃ sāsādamāsarasamityartha | dhānvanaṃ jāṅgalamāsarasam |
106 |
176.108
parūṣakāṇītyādi | parūṣakāṇi parūṣakaphalāni | udakajāni padmāni |
176.109
ślaiṣmikaśūlacikitsāmāha—aśane ityādi | aśane bhojane | ślaiṣmikasya śleṣmaśūlasya | tatra śleṣmaśūle | pippalīvāriṇā pippalīyuktapānīyena, anye vāriśabdaṃ kāthe vartayanti, apare pippalīśabdena madanaphalabījāni kathayanti |
176.110
rūkṣa svedaḥ prayojya ityādi |-rūkṣa sveda snigvarahita. karīṣādikṛta | pippalīśṛṅgaveraprayogaścūrṇakalkakvāthādividhinā |
176.111
pāṭhāmityādi | pāṭhādīni dravyāṇi cūrṇitāni kalkittāni
vā citrakasya niryūhe kvāthe pibedityeko yoga | yūṣaṃ sahārjakamiti dvitīyo yoga | yūṣaṃ śūlaharaśimvidhānyayūṣam | arjaka. kuṭheraka |
176.115
eraṇḍadvādaśakamāha - eraṇḍetyādi | śṛgālavinnā pṛśniparṇībheda | mahāsahā māṣaparṇī | kṣudrasahā mudraparṇī | ikṣuraka kokilākṣaka | saṃbhṛtya ekīkṛtya | eraṇḍādidravyasaṃbhāraścatu - ṣaṣṭipalamramita, tulāpramita ityanye | prasahya balātkāreṇa | pibedityanenābhyavahāreṇānna sūcyate, tena tṛṣṇāyāṃ pānamācamana vā tena kārya, anyathā droṇacaturthāṃśasya sādhitasya jalasyāparakvāthavat paladvayapāne vaiyarthya syāt | yadyapyayaṃ yoga sarvaśūlaharastathāpyatyantakaphaśūlaharatvādatrokta | kecit 'mūlaṃ cekṣurakasya' ityatra 'dadyāccaivekṣuvālikām' iti paṭhitvā khaggalīmiti vyākhyānayanti || 112-115 ||
176.116
pippatya ityādi | sevyamuśīraṃ, tadbhasma |
-
176.119
yadyapi catvāra śūlā, tathāpi doṣadhātumalasaṃsargādāyatanaviśeṣāccimittataścaiṣā vikalpa iti kṛtvā pārśvādiśūlamāharuṇaddhītyādi | sa vāyu | ādhmānamudarāpūra | guḍḍuḍāyanamatrāvyaktaśabda | no nidrāmupaiti na nidrā prāpnotītyarthaḥ || 117 -119 ||
176.122
pārśvaśūle cikitsitamāha-tatretyādi | puṣkaramūlādīni dravyāṇi cūrṇa kṛtvā pārśvādiśūleṣu yavakvāthena sayutaṃ pāyayediti piṇḍārtha | yadyapyayaṃ yogo'patantrake'pi paṭhitastathā'pyatrāmlavetasābhāvāt puna. paṭhita | sarpi plīhodaroktamityādi plīhodaroktaṃ sarpi padapalaṃ, hiṅgusayuta ghṛtaṃ vā asiddhameva | payasā kṣīreṇa, sādhita kvathita, bījapūrakasāra bījapūrakaphalavījam, atrāpi pāyayediti sabadhyate | kecit 'bījapūrakasāra ca' ityatra 'pibedvījakasāra ca' iti paṭhanti | eraṇḍatailamityādi |-eraṇḍataila vā madyādibhiryathāsātmyaṃ yathādoṣaṃ ca prātareva pivet, jīrṇe ca kṣīreṇa jāṅgalaresena vā bhojayet || 120-122 ||-
176.125
kukṣiśūlamāha- prakupyatītyādi | ākramya mandīkṛtya | sopastambhaṃ stabdhatānvitam | ucchvasiti ucchvāsa karoti 'puruṣa' iti śeṣa | āmaśakṛtā apakvapurīṣeṇa | tiṣṭhan ūrdhvābhavan || 123-125 ||
176.126
kukṣiśūle cikitsāmāha-vamanaṃ kārayettatretyādi | tatra kukṣiśūle | yathāvalaṃ balasyānatikrameṇa | saṃsargapācanaṃ peyādikramapācanam | āmlairdāḍimaṃtakrādibhi | dīpanasayutairiti pañcakolyutai |
176.127
kvāthamāha-nāgaraṃ dīpyakamityādi | nāgarādikvāthaṃ hiṅgusauvarcalaviḍaprakṣepaṃ pibediti piṇḍārtha | bīnānītiśabdo mātuluṅgādibhi kaṇṭakārīparyantai saha savadhyate | śyāmā vṛddhadāraka | uruvūka raktairaṇḍa, śuklairaṇḍamapare | bṛhatī aṇuphalā sthūlaphalā vā |
-
176.129
kukṣiśūle virecanamāha- vacetyādi | vacādīni kuṭajavījāntāni sadya śūlaharāṇi virecane doṣavalāvalaṃ jñātvā prayuñjī-
teti piṇḍārthaḥ | ṭopavalācalamityādiśabdo lupto draṣṭavyaḥ, tena prakuplādīnapi jātvetyarthaḥ |
kiṃ kukṣiśūle virecanameva yujyate utānyadapītyāha— snehavastīnityādi ||—
176.130
kukṣiśūle upanāhādisvedasya praśastatvamāha—upanāhā ityādi | upanāhā śālvaṇāprakārāḥ | dhānyāmlaṃ kāñjikam | avagāho vātaharadravapūrṇadroṇyādinimajjanam | yaccānyadapītyādi | taddhitaṃ kukṣiśūlahitaṃ yadanyadapi bhavati tadasya śasyate ityarthaḥ |
—
176.132
hṛcchūlamāha—kaphetyādi | avaruddho ruddhaḥ | rasamūrcchito rasasaṃyuktaḥ | ucchvāsarodhaka ucchvāsasya āsamantādrodhakamityarthaḥ | etaddhṛcchūlaṃ yasmāddhṛdrogavilakṣaṇaṃ tasmāddhṛdrogādbhinnaṃ, tathā saptāsimedācca |
hṛcchūle hṛdrogoktāṃ kriyāmatidiśannāha—tatrāpi karmābhihitamityādi | yaddhṛdvikāriṇā hṛdrogiṇā karmoktaṃ tadatrāpi hṛcchūle'bhihitamiti piṇḍārthaḥ ||—
176.134
vastiśūlamāha—saṃrodhādityādi | saṃrodhāt mūtrapurīṣādīnāmityarthaḥ | vasti mūtrādhāra, vaṅkṣaṇa gaṇḍaka |
176.135
mūtraśūlamāha—nābhyāmityādi | yadā meḍhrāntramardako vāyurāvṛtya avarudhya mūtra gṛhṇāti, tadā nābhyādiṣu śūlo jāyate | sa ca mārutāt mūtraśūlo jñeyaḥ |
176.139
purīṣaśūlamāha—vāyurityādi | evaṃbhūtasya dehino vahniṃ mandīkṛtya srotāṃsi cāvṛtya prakupito vāyustīvraṃ śūlaṃ saṃjanayan koṣṭhasthaṃ malaṃ ruṇaddhi, tasya ca dakṣiṇaṃ vāmaṃ vā kukṣiṃ gṛhītvā śūlāya jāyate, sa ca sarvatra bhraman ghoṣavān śabdayukto vardhate iti piṇḍārthaḥ | uccārita saṃjātapurīṣavegaḥ | nādhigacchati na prāpnoti | paramadāruṇamatiśaya kaṣṭakāri || 136 –139 ||
176.141
idānīṃ vastiśūlādīnā sāmānyacikitsāmāha—kṣipramityādi | doṣaharaṃ śodhanam | sādhu śobhanam | śamanaṃ saśamanam |
176.144
atimātramityādi | avipākagatamavipākaṃ prāptam ||142 –144 ||
tasya cikitsitamāha—vamanamityādi |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit