The Compendium of Suśruta 181
Nibandhasaṅgraha 181
- Language
- Sanskrit
181.2
mūrcchāpratiṣedhānantaraṃ pittapradhānasāmyāt asaṃvittijanakasāmyācca pānātyayapratiṣedhārambho yukta ityata āha-athāta ityādi | pānātyaya ityatra ādigabdo lupto jñeya, tena paramadādīnā grahaṇam |
181.3
tatrādau madyaguṇapraṇayanaṃ, evaṃguṇamapi madyaṃ mithyopayuktaṃ pānātyayādikaṃ karotīti pratipādanārtham | madyamityādi | āśukara śīghrakāri | vyavāyi sarvaṃ dehaṃ vyāpya paścāt pākaṃ yāti | vikāśi sandhivandhanavimocakam | yadyapi sūtrasthāne madyaguṇā uktāstathā'pyavikalpyāpanārthamatrāpyuktā |
181.5
madyaguṇānabhidhāya karmāṇyāha—auṣṇyādityādi | auṣṇyācchītopacāramityanena pittakopitvaṃ sūcitam | manogati bāhyādhyātmikā karaṇaprāptim | avayavān hṛdayāaija prabhṛtīn | harṣadaṃ manoharṣakaraṃ, na tu puṃstvadaṃ, śukraharatvāt |
181.6
madyasya karmābhidhāya rasamāha—tadamla rasataḥ ityādi | tanmadyam | amlammamlarasotkaṭaṃ, tenetare'pi pañcarasā anurasatvena madye boddhavyā | tathā coktam,—“madyasya ṣaḍrasatve'pi vyakto'mlo rasa ucyate—” iti | ekīyamatamāha—kecillavaṇavarjyānityādi |
181.7
evaṃguṇamapi madyaṃ yathā sevyamānaṃ guṇāya bhavati tathā''ha— snigdhaistadannairityādi | snigdhairityupalakṣaṇaṃ, tenetare'pi madyaviparītaguṇā śītādayo jñeyā | tanmadyam | valāya ojase, upacayāya ca māṃsopacayāya |
181.8
anantaroktavidhinā sevyamānena madyena kāmyatādayo'pi guṇā bhavantīti darśayannāha—kāmyatetyādi | kāmyatā kamanīyatvam | tejaḥ prabhā | sannihitā samyagavasthitā |
181.9
vidhirahita sevyamānaṃ madya yat karoti tadāha—tadevānannamityādi | tadeva madyam, agnisamaṃ vahnitulyam, annena uktamadyapānavidhānānabhijñena, anannamannarahitamatimātrayā ca sevyamānaṃ, kāyāgninā jaṭharānalena, sametya militvā, madaṃ kurute iti piṇḍārtha |
181.10
madenāvaśa puruṣo yat karoti tadāha—madenetyādi | karaṇānā manobuddhīndriyāṇāṃ, bhāvānyatve svarūpānyathātve kṛte sati, nigūḍhamapi sabatamapi, bhāvamabhiprāya, svamātmīya, prakāśīkurute pragaṭīkurute, avago maddharavaśa iti piṇḍārtha |
atha katiprakāro mada ityāha—vyavasthaścetyādi | vyavastha striprakāra | te ca traga prakārā pūrvādya ||—
181.11
pūrvamadalakṣaṇamāha—pūrve ityādi | pūrve prathame made vīryamutsāhalakṣaṇaṃ, rati harṣa, prīti tṛpti, harṣa tuṣṭi, ādiśabdādvāsyādaya |
madhyamadalakṣaṇamāha—pralāpa ityādi | yuktāyuktakriyā iti kadācidyuktā kadācidyuktā kriyā ityartha ||—
181.12
paścimamadalakṣaṇamāha—visañja ityādi | paścime paścimamade | naṣṭakarmakriyāguṇa iti naṣṭāni karmāṇi kriyāguṇā kriyāphalāni ca yasya sa tathā, atra guṇaśabda phale vartate | kecit, ‘buddhismṛtiprītikara sukhañca pānānnanidrārucibuddhihetu | sapāṭhagītasvaravardhanaśca prokto'tiramyaḥ prathamo mado hi || avyaktabuddhismṛtivāgviceṣṭa sonmattalīlākṛtirapraśānta | ālasyanidrāmihato muhuśca madhyena matta puruṣo madena || gacchedagamyā na guruśca manyet khādedabhakṣyāṇi ca naṣṭasañjña | brūyācca guhyāni hṛdi sthitāni matto madena pravareṇa martya’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca—avyaktabuddhismṛtivāgiti aspaṣṭabuddhismaraṇavacanaḥ, viceṣṭo vigatakāyaparispanda, sonmattalīlākṛtiriti saha unmattalīlākṛtibhyā vartate iti tathā unmattakrīḍākāra ityartha | aya pāṭha pūrvo vā paṭhanīyaḥ, natu pāṭhadvayaṃ paṭhanīyam |
181.13
idānī puruṣaviśeṣeṇa sevyamānaṃ madyaṃ nātibādhā kurute ityāha—ślaiṣmikānalpapittāścetyādi | viparītān pittādhikarūkṣātimātrasevina |
181.14
nirbhaktamekāntata eva madyamityādi | nirbhaktamāhārarahitam | śarīrabhedaṃ dehanāśam | yadyapyayamarthastadevānannamityādinaivoktastathā'pi nirbhaktamiti yadatra punaruktaṃ tannirbhaktapānasyātigarhitatvakhyāpanārtham |
181.16
idānīṃ kruddhādibhi sevyamānaṃ madyaṃ vikārān janayatīti pratipādayitumāha — kruddhenetyādi | vyāyāmabhārādhvaparikṣateneti vyāyāmādibhi parikhinnenetyartha | abhihatena pīḍitena | atyamlabhakṣyāvatatodareṇa atyamlabhakṣaṇāvṛtajaṭhareṇa |
181.17
ke te vividhā vikārāstānāha — pānātyayamityādi |
181.18
idānīṃ pānātyayasya vātādibhedena lakṣaṇamāha — stambhetyādi | stambhaḥ stabdhatā |
—
181.19
paramadalakṣaṇamāha — ūṣmāṇamityādi| virasānanatvaṃ virasamukhatvam | śleṣmādhikatvaṃ kaphotkarṣatvam | parasya tu madasya paramadasyetyarthaḥ | bhedamiti bheda iva bheda | paramadādīnā trayāṇā doṣatrayajanitatvāt pṛthagdoṣaliṅgaṃ noktam |
—
181.20
pānājīrṇalakṣaṇamāha — ādhmānamityādi | udgiraṇaṃ chardiḥ | ajīrṇasya pānajanitasya pānājīrṇasya | kāraṇāni lakṣaṇāni, kāraṇasyāpi vyādhilakṣaṇatvāt |
—
181.21
pānavibhramalakṣaṇamāha — hṛdityādi | vamathu chardiḥ, kaṇṭhadhūma kaṇṭhe dhūmodgamanamivaṃ, mūrdharujā śira pīḍā |
—
181.22
idānīmasādhyalakṣaṇamāha — hīnottaroṣṭhamityādi | hīnottarauṣṭha svabhāvauṣṭādalpauṣṭhaḥ | amandadāhaṃ tīvradāham | kadācidatiśītaṃ kadācittīvradāham | pānahataṃ pānapīḍitam | vijahyāt tyajet | asitaṃ kṛṣṇam | pīte pītavarṇe |
—
181.23
idānīmupadravānāha — hikkājvarāvityādi | vamathu chardiḥ, vepathu kampa |
teṣā nivāraṇamityādi | teṣā pānātyayādīnām ||—
181.24
tameva vidhimāha — madyamityādi | dīpyako'jamodā, yavānītyapare | sauvarcalāyutamabhīpsatsauvarcalayuktam | alaṃ samartham | pavanasya vātajamadātyayasya | vitaret dadyāt |
—
181.25
ki madātyaye madyameva sevyamutānyadapītyāha — āmlātakāmretyādi | dāḍimamatrāmlameva | pāḍavo yūpaviśeṣa | āmlātakādibhi kvathitairikṣuvikārayutai ṣāḍava kārya | tathā ca tantrāntare pāḍavakalpanā,—“yutamikṣuvikāreṇa kvathitaṃ cūtajaṃ phalam | ghṛtaśuṇṭhītiyutaṃ vijñeyo ghanaṣāḍava ”—iti | phalarasopahitān mātuluṅgarasayuktān | rasādīn māṃsarasayūṣādīn | ānūpavargapiśitāni kūlacarādivargamāṃsāni | gandhavantīti prabhūtahiṅgujīrakādiyutāni |
—
181.26
pittajamadātyayacikitsāmāha — pittātmake madhuravargakaṣāyamiśramityādi | madhuravargo guḍūcīvarjita kākolyādi, tantrāntarasavādāt | iṣṭagandhamelālavaṅgapatrakādyai surabhīkṛtam |
pittātmake madātyaye vamanamāha — pītvetyādi | ullikhet
vamet | yadyapi pitte vamanaṃ na kāryaṃ tathā'pi pittasya kaphasthānagatatvādvamanaṃ hitameva, vyādhipratyanīkatvādvā | kiṃ pittātmake etadeva kāryamutānyadapītyāha—lāvaiṇatittirirasānityādi | kecit 'maudgān susāya sahṛtānū sasitāṃśca yūṣān' ityatra 'maudgān saśarkaraghṛtān sa hitāya yūṣān' iti paṭhanti; sa iti pittapānātyayīti ca vyākhyānayanti |
181.28
kaphaja madātyayacikitsāmāha—pānātyaye kaphakṛte ityādi | vimbī oṣṭhopamaphalā, vidulo vetasa | kaphamadātyaye'paramapyauṣadhamāha—sevetetyādi | tiktakaṭukān tiktakaṭukadravyasaṃskṛtān | rasān māṃsarasān, udārān jāṅgalajān medaskānityartha | yūṣān mudgādiyūṣān | tiktāni durālabhādīni, kaṭukāni pippalyādīni, upahitān saṃskṛtān |
śleṣmajapānātyaye'paramapi yaddhitaṃ tadāha—pathyamityādi | pathyaṃ hitam | yavānnavikṛtāni yavānnāni vividhaprakāraiḥ kṛtānītyartha | annānnaśabda peyalehyavyavacchedaka | jāṅgalāni jāṅgalamāṃsāni | niratyayaṃ nirdoṣam ||—
181.29
sannipātajadvandvajamadātyayacikitsāmāha— kuryādityādi | sarvaṃ pratyekadoṣajapānātyayacikitsitam | sarvabhave sannipātodbhave | dvandvabhave dvandvaje | yathāpradhānaṃ yogapradhānamityartha, etena samasannipāte sarvapradhānaṃ kārya, ekatamādhike ca tatpradhānamityartha, evaṃ dvandvaje'pi |
sāmānyamanyadapītyādi | anyadapi yat sāmānyaṃ manaso harṣakṛdvakṣyāmi tat samagramapi sarvopāmagryaṃ śreṣṭhaṃ sukhaṃ ca, sukhahetutvādityartha ||—
181.33
pānātyayacikitsāmāha—tvagityādi | nāgapuṣpaṃ nāgakeśaram, elā sūkṣmailā, ajājī uttarāpathe prasiddho jīrakaviśeṣa | samāśaistulyabhāgaiḥ | pānaṃ pānakam | kapittharasaḥ kapitthasvarasa | śṛtaṃ gālitam | ambarānte vastrānte | hīveretyādi | hrīverādiyuktai karavīrajalodbhavai puṣpai piṣṭairvilipya padmakayutai sārivādimiśra pralipya, amala suśītaiśca jalai sekaṃ vitaret dadyāditi piṇḍārtha | hīveraṃ vālakam | padmakaṃ padmakāṣṭhaṃ, jalodbhavapuṣpatvena padmasya parigrahāt | kārtikakuṇḍastu 'sapadmakayutai ' ityanena padmakasahitapriyaṅgvadyabhidhāya tena yuktaiḥ karavīrādipuṣpaihrīverādiyuktairiti vyākhyānayati, padmakaṃ jalajaṃ manyate | paripelavo vanyaka | jalodbhavai nīlotpalaprabhṛtibhi | sapadmakayutairapi sārivādyairiti sapadmaka padmakasahita, priyaṅgavādi, tena yutai sārivādibhirityartha | tvagityādi |tvak vanavāsikātvak | śleṣmātakaprasavaṃ bahuvārapuṣpam | hṛtamalaṃ vastragālitam | madirāmayārtai pānātyayapīḍitai | sugandhi śobhanagandhi | kecit tvakpatraśabdena tvak patrikāmāru | piṣṭvetyādi | asakṛditi sādhviti ca padaṃ piṣṭvetyatra sambadhanīyam | madhukādistrapuṣīmūlānta eko yoga | kārpāsinīmityādi sādhusuvarcalā celanto dvitīya | kārpāsinī vanakārpāsinī | suvarcalā sūryabhaktā | kārpāsinīmatha cetyatra kārpāsamevamatheti kecit paṭhanti, kārpāsa kārpāsīmūlaṃ, evamasakṛt piṣṭveti ca vyākhyānayanti || 30-33 ||-
181.34
paramade cikitsāmāha—kāśmaryetyādi | kāśmarya gambhārīphalaṃ, kṛtaṃ saṃskṛtaṃ, ambuni pānīye |
-
181.36
paramade pānakāntaramāha—drākṣetyādi | drākṣādiṣu dravyeṣu eva bījapūrakarasasaṃskāreṇa kṛtaṃ pānakaṃ trivṛtayā trijaṭayā ca kṛtaṃ pānaka pibet | tathaiva sauvarcalāyutamityādi |—udārarasa jāṅgalamāsarasa, sauvarcalāyutamapītsauvarcalāyutaṃ, dāḍimādyamlaphalenāmlaṃ tathaiva pivedityartha | avaseka pariṣeka |
181.37
phalāni ceti sambadhyate || ikṣvākvādīni dravyāṇi kṣīrapākevidhānena dugdhe vipācya tasya kuḍuvenāñjalinā pānājīrṇe vamet, tataśca madye divase gate'tīte sati madyaṃ pibedvidhīyate'neneti śeṣaḥ | ikṣvākustiktālābūṃ | dhāmārgavaḥ pītaghoṣaḥ | vṛkṣakaḥ kuṭajaphalam | kākātodumbarikā go(kā)ṣṭhodumbarikā | ante gate tvajīrṇe apagate pānājīrṇe iti vyākhyānayanti |
181.38
himārthaṃ madyaṃ pānājīrṇe pibedityāha tvagityādi | tvakpippalīprabhṛtigutaṃ madyaṃ seveta, tathā hiṅgumaricādiyuktaṃ madyaṃ seveta | bhujagapuṣpaṃ nāgapuṣpam | phalāmlaṃ dāḍimabījapūrakādibhiramlīkṛtaṃ madyam | uṣṇāmbusaindhavayutā ityādi | atrāpi seveteti sambadhyate | magadhāphalamūlamiti pippalyā phalamūlamityarthaḥ | bhojanamāha-hṛdyairityādi | saḍā vṛkṣaviśeṣā | atra pānājīrṇe | 'hṛdyaiḥ' ityatra 'sadyaiḥ' ityanye paṭhanti | apare 'saḍaiḥ' ityatra 'phalai 'riti paṭhanti | 'viḍtvak' ityatra 'sadyoktaṃ' iti kecit paṭhanti |
-
181.41
pānavibhramacikitsāmāha-drākṣākapitthetyādi | atra phalaśabdena viśiṣṭāni mātulaṅgādiphalāni gṛhyante | na kevalaṃ drākṣādipānakaṃ madhuśarkarāḍhyaṃ pānavibhrame śastam, āmrātakolarasapānakamapi | athavā kharjūrādiṣu kṛtaṃ saskṛtaṃ saśarkaraṃ śrīparṇāyuktaṃ himaṃ pānakaṃ pānavibhrame śastam | karīro marudeśajastasya phalam | śrīparṇāyuktaṃ kāśmarīphalayuktam | athavetyādi |-athavā imāni
kṣīripravālādīni dāḍimāntāni yaṣṭyāhvayotpalahimāmbuvimiśritāni atra pānavibhrame pibet | yaṣṭyāhvayotpalahimāmbuvimiśritānīti yaṣṭīmadhunīlotpalayūṣa yaddhimāmbu tena vimiśritānītyarthaḥ | kṣīripravālā vaṭādipallavāḥ | bhavyaṃ tālaphalapramāṇamuttarāpathajam, anye karamardamāhuḥ || 39-41 ||
181.42
idānīṃ pānātyayādīnāṃ cikitsāmāha-sevetetyādi | rasān māṃsaragān | samagrān saṃpūrṇān, saṃpūrṇatvaṃ caiṣā maricādibhi sarvairevānvitatvam | sūkṣmāmbarasratahimān sūkṣmavastragālitaśītānityarthaḥ | sugandhigandhān utpalauśīraprabhṛtidhūpitān | nudati sphoṭayati | pānodbhavān saptagadān catvāro madālayāḥ, trayaśca paramadapānājīrṇapānavibhramāḥ, pānātyayaprabhavatvātteṣāṃ; eva rasa |
181.44
evaṃ pānātyayādīnā cikitsitamabhidhāyādhunā pānātyayacikitsāmevāha-pañcendriyārthaviṣayā ityādi | pañcendriyārthaviṣayā iti pañcendriyārthāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ, teṣā viṣayāḥ karaṇāni | mṛdupānayogāḥ mṛdumadyayogā; te ca paiṣṭikagauḍikamādhvīkādya | hṛdyā hṛdayahitā hṛdayapriyāśca | sukhāḥ sukhakarā | vikaṭorunitambavatyaḥ vikaṭau śreṣṭhau vistīrṇau vā ūrū yāsāṃ tā vikaṭorava, nitambavatya śreṣṭhanitambā, yasmādatra praśaṃsāyā matuppratyaya | pīnonnatastanabharānatamadhyadeśāḥ pīnonnatastanabhareṇa ānata īṣannamro madhyadeśo yāsāṃ tāstathā | prauḍhā kāmakṣamāḥ | pañcaviṣayā śabdādyatiśayāḥ, ta eva svabhāvo yāsā tāstathā | śrīmadbrahmadevastu pañcānāṃ viṣayāṇāmatiśayena sva ātmīyo bhāvo'bhiprāyo yāsā tāstathā | 'pañcendriyārthaviṣayātiśayasvabhāvā' ityanye paṭhanti, vyākhyānayanti ca-pañcendriyārthaviṣayāṇā śabdādīnāmabhiśayo yāsāṃ tāstathetyartha |
181.45
aparaṃ pānātyaye kiṃ kāryamityāha - pibedrasa puṣphalodbhavamityādi | puṣpaphalodbhava kūṣmāṇḍodbhavam | madhūko guḍapuṣpaḥ| trimugandhi trijātakam |
181.46
varṣābhūmadhyāhvetyādi | varṣābhūprabhṛtīni keśarāntāni kṣīre samāloḍya sukhepsu puruṣa pivediti piṇḍārtha | varṣābhūḥ śvetapunarnavā, tvak cocaṃ, kurbudārāṅkurā kāñcanārāṅkurā |
181.47
madālayeṣu sāmānyamadyapāne ukte'pi viśeṣavidhimāhabhavedityādi | yena surāsavādinā madyena prakāmapītena puruṣaḥ pātito bhavet, tadeva surāsavādika madya tasmai puruṣāya vidhivat sauvarcalādiyukta pradāpayet | kasmāttadeva tasmai pradāpayedityāha-viparyaya ityādi | yasmādviparyaye kṛte asau puruṣo, bhraṃśa kleśaṃ, ṛcchati prāpnoti, tasmāttadeva madyaṃ tasmai pradāpayedityartha |
181.48
madyapīḍitasya puṃso yathā madyādeva svāsthyaṃ syāttathā dṛṣṭāntamāha-yathetyādi | tata iti narendradityartha | dvitīyatataśabdena madyaṃ parāmṛśyate |
181.49
idānīmanuktasaprahāyāha - vicchinnamadya ityādi | vicchinnamadyaṃ tyaktamadya | sahasā avimṛśyaiva | pānātyayoddiṣṭā dhvaṃsakādaya | tathāca tantrāntaram, - "vicchinnamadya sahasā yo'timadya niṣevate | bhavetā mārutāt kaṣṭau tasya dhvaṃsakavikṣayau" - ityādi |
181.50
madyapānādyathā tṛṣṇotpattistathā''ha- madyasyetyādi | āgneyavāyavyau guṇau taikṣṇyarakṣau | ambuvahāni srotāṃsītyatrāmbubahasrotaḥ śabdenāmbu kathyate, upacārāt | anye tu vyākhyānayanti - ye srotobhirudakaṃ vahanti tānyeva srotāṃsi tau
tīkṣṇarūkṣau guṇau śoṣayitvā tata ādhārasrota śopāttadāśrayasyāmbuno'pi śoṣaḥ, tena hetunā madyenāpi tṛṣopajāyate | madyasyetyādipāṭhasthāne kecit 'madyamāgneyabhāvāt' ityādi pāṭhaṃ paṭhanti, sa cābhāvātra likhitaḥ |
madyajatṛṣṇācikitsāmāha - pāṭaletyādi | pāṭalā sugandhipuṣpavṛkṣa, utpalavyaktibahutvāt kandeṣviti bahutvamuktam | tatreti tṛṣṇāyām | himastupārastadvacchītalaṃ himaśītalam | pāṭalādisāvitamambho himaśītalaṃ pippalīcūrṇamiśraṃ tṛṣṇāyā pivediti piṇḍārtha |
181.52
tṛṣṇāyā kāthamabhidhāyopacārārtha snehamāha - sarpistailavasāmajjaityādi | bhṛṅgaraso bhṛṅgarājarasa. | vilvaṃ vilvaphalam | yavā prasiddhāḥ | sarvagandhā elādipaṭhitā | pepitā kalkīkṛtā | dadhibhṛṅgarasairiti dvimedabhinnamudgāpekṣayā rasasyāpi dvividhatvaṃ, tato bahuvacanam | dadhnā bhṛṅgarasena vilvayavayoḥ kāthena pratyekaṃ caturguṇena sarvagandhai kalkīkṛtai snehacaturthāṃśai. sarpistaila vasā majjeti catu snehaṃ pakramabhyañjane śastamiti sabandha | anye'tra majjāsthāne dugdhaṃ paṭhanti, vyākhyānayanti ca-tailavaseti yadyapi dravyadvayamadhye tailavase paṭhite tathā'pi snehasya snehāntareṇasaskārāt sarpistailavaseti snehasya trayaṃ dugdhādivaccaturdravai pakkamabhyañjane śastamiti |
-
abhyañjanasnehamabhidhāya sekamāha- seke kātha ityādi | seke pariṣeke | kvāthaśca śītala iti madhuraśītadravyakṛto himasannibha | etāvabhyaṅgasekau satṛṣi madālaye kāryo; anye madyajatṛṣṇāyāmevābhyaṅgasekāvicchanti ||-
181.53
satṛṣi madālaye bhojyāni nirdiśannāha - rasavantītyādi | rasavanti pracuramadhurarasāni | bhojyāni bhaktāni | yathāsvaṃ yathādoṣapratyanīkamiti, etena yaddrovyaṃ yasya dopasya pratyanīkaṃ tadghoṣaje satṛpi madālaye taddrojyamavacārayedityarthaḥ | pānakāni drākṣādāḍimādikṛtāni | hṛdyāni mana priyāṇi | surabhīṇi karpūrādyadhivāsitāni |
-
181.54
idānī madyoṣmaṇo dāhakāritvamatideśena tajjanyadāhasya cikitsitaṃ ca ślokenāha - tvacamityādi | pānoṣmā madyapānoṣmā | pittaraktābhimūcchitaḥ pittaraktasapṛkta. | ghoraṃ
181.56
dāhapratīkāramatideśenābhidhāyeśvarāṇā puruṣāṇā viśiṣṭa pratīkāramāha-śītamityādi | tatreti dāhe | ādita iti ādau | malayajeneti surabhicandanena | pradeha pratanulaॅpa | malayajaviśeṣaṇamāha—candrāṃśuhāratuhinodakaśītaleneti |hāro muktāhāra, tuhinodakaṃ himapānīya, tadvacchītalenetyartha | anye 'candrāṃśuhārahimanirmalaśītalena' iti, apare 'candrāṃśuhārakarakāhimaśītalena' iti paṭhanti | karakā sphaṭikaguṭikākārā dṛṣṭijalajā pāṣāṇā, hima tuṣāra, śeṣaṃ samam | śītāmbuśītalatare śītodakavadatiśayaśītalaiḥ | etadviśeṣaṇaṃ hārairmṛṇālavalayairityanayo | 'śītāmbuśītalakarai.' ityanye; śītāmbuvataḥ śītalahastai | śayānaṃ viśrānta na tu svapantaṃ, tāhagdāhartasya nidrāyā asambhavāt | anye 'mṛṇālavalayai ' ityatra 'tuṣāravimalai' iti paṭhitvā hārairityasya viśeṣaṇaṃ manyante | avalā prauḍhastriya | spṛśeyu sparśanaṃ kuryu | dāhārtasya sukhotpādanāya śayanamāha— bhinnotpallojjvalahime iti | -praphullanīlotpallojjvalaśītale evaṃvidhe śayane śayīta | pakṣāntaramāha-patreṣu vetyādi | sajalavindupu padminīnā patreṣu vā śayīteti sabandha. |
181.57
ki kurvan śayītetyāha-āsādayannityādi | āsādayan prāpnuvan | kaṃ ? pavanam | kibhūtaṃ ? āhṛtamānīyatam | aṅganābhi strībhi, vyarjanādibhi kṛtvetyūhyam | kalhārapadmadalaśaivalsacayeṣu śayīteti sabadhyate | kalhāra saugandhikotpalam | anye 'sañcayeṣu' ityatra 'sañcayebhya ' iti paṭhitvā kahlārapadmadalaśaivalasañcayebhyo'valābhirāhṛtamiti sabadhranti | evaṃvidhe śayanairāchādita san ki kuryādityāha-kāntairityādi | kāntai ka-
manīyairmudgaśītasugandhibhi , vanāntapavanairāmnādivāṭikāsamīpavātai , parimṛjyamāna spṛśyamāna, śakta' samartha san, caret bhramet | kāsu bhavanakānanadīrghikāsu gṛhodyānasopānapuṣkariṇīṣu | anye 'kāntai' ityatra 'śītai' iti, 'vanāntapavanai.' ityatra 'jalāntapavanai,' 'parimṛśyamāna' ityatra 'parimṛjyamāna,' 'śakta' ityatra 'prītaḥ' iti paṭhanti |
181.58
dāhāmibhūtamityādi | athavā tamāturaṃ dāhapīḍitaṃ pariṣecaṃyet | kai ? lāmajaketyādibhi, lāmajjakaṃ parvatodbhūtamūlaṃ, anye uśīramāhu, amburuhaṃ padmotpalādika, candanamatra śveta, tasyaiva dāhaharatvāt, toyaṃ vālakaṃ, eṣā toyai kvāthai | visrāvitāmiti ni sāritapūrvapānīyam | hṛtamalāmākṛṣṭapaṅgādikām, navavāripūrṇāmaparanirmalajalabhṛtā, padmotpalākulajalā padmabhīṣacchukta, utpalāni nīlotpalāni, tairvyāptajalām | adhivāsitāmbu pracuracandanādiprakṣepeṇa sugandhitajalām | evavidhā vāpīṃ bhajeta seveta, 'dāhārta ātura' iti śeṣa | kibhūta san ? candanabhūṣitāṅga śvetacandanānusriptagātra | puna kibhūta. ? kāntetyādiviśeṣaṇayukta |
-
181.59
tatra tasyā vāpyām | ena dāhārtam | amburuhaṃ kamalaṃ, tasya patrasamai. patratulyai, etacca śītai karoruvadanairityasya viśeṣaṇam | 'vadanai' ityatra 'jaghanai' ityanye | madhurasvabhāvāṃ mṛdupracārā. | sukalai pralāpai śobhanakalāvṛttai prakṛṣṭavacanai | tatra vāpyāmevavidhe karoruvadanai. stanaiśca kaṭhinai spṛśantyo'valā prauḍhastriyastoyāvagāhakuśalā mṛdupracārā sukalai pralāpairenaṃ dāhārta saharṣayeyu tuṣṭisutpādayeyuriti sabandha. |
-
181.61
dhārāgṛhe ityādi | pragalitaṃ galituṃ pravṛttaṃ yadudakaṃ tena durdinasyeva ābhā yasya tattathā | klānto glāniyuktaḥ, 'ātura' iti śeṣaḥ | salilena miśrito'nilaḥ salilānilastena śītaṃ kukṣirabhyantaraṃ yasya tat tatra | 'sajalāmbudaśītakukṣau' ityanye paṭhanti, tatra sajalameghavacchītābhyantarapradeśe | gandhodakaḥ elādigandhadravyakaṣāyaiḥ | sakusumaiḥ jātīkusumādiyukte | anye 'sakusumairupasiktabhūmau' ityatra 'paṭubhirukṣitabhūmibhāge' iti paṭhanti; tatra elādikaṣāyaiḥ paṭubhirvyaktagandhaiḥ sikto bhūmipradeśo yatra | patraṃ patrakam, ambu vālakaṃ, candanaṃ śvetacandanaṃ, raso'tra kvāthaḥ | kuḍyaṃ bhittiḥ | eteṣāmeva kaṭarukvāthābhyāmupaliptabhittike | 'upadigghakuḍye' ityanye, tatrāpyeka evārthaḥ | jātī prasiddhā, utpalaṃ nīlotpalaṃ, priyaṅgo bījakaḥ, keśaro bakulaḥ, puṇḍarīkaṃ śvetapadmaṃ, punnāgo devavallabha khanāmaprasiddhaḥ, nāgaṃ nāgakeśaraṃ, karavīro'tra raktakaravīraḥ, atraiteṣāṃ puṣpāṇi grāhyāṇi, taiḥ kṛtopacāre kṛtaracanāviśeṣe dhārāgṛhe | anye tvevaṃ paṭhanti - 'bhāsītamālatṛṇakuṅkumapadmapatrajātyutpalāgrakaravīrakṛtopakāre' iti | tamālaṃ patrakaṃ, tṛṇa sugandhitṛṇaṃ, padmapatrakaṃ kamalapatraṃ, jātyutpale pūrvavat, agrakaravīro raktakaravīraḥ, śeṣaṃ samamiti | tasmin gṛhe dhārāgṛhe | kamalarareṇavaruṇe kamaladhūlīvadraktāṅge iti dhārāgṛhaviśeṣaṇam | yatnāhṛtānilavikampitapuṣpadāmni prakārāntarānītavātacālitapuṣpamālāyukte |
--
181.64
evaṃvidhe dhārāgṛhe śayāna kiṃ kuryādityāha-hemantetyādi | hemantaḥ ṛtuḥ, malyāntairacalaśabdaḥ pratyekaṃ saṃbadhyate, tenātra vindhyavanādiparihāraḥ| teṣāṃ viśeṣaṇatrayamāha-śītāmbhasāṃ śītapānīyānām | sakadalīharitadrumāṇāṃ kadalīharita vṛkṣasahitānām | udbhinnanīlanalināmburuhākarāṇām udbhinnāni vikasitāni nīlanalināni nīlotpalāni amburuhāṇi puṇḍarīkaraktotpalādīni teṣāmākarāḥ tadyuktajalāśayāḥ te ut ūrdhvaṃpradeśe yeṣāmityarthaḥ, teṣāmevaṃvidhānāṃ parvatānāṃ manojñāḥ kathāḥ śṛṇuyāt | candrodayasya ceti kathāḥ śṛṇuyādityarthaḥ | manojñā manonukūlāḥ | evamapi sukhamanāmupannaṃ kathamupacaredityāha-mlānamityādi | mlānaṃ glāniyuktam | pratāntamamasaṃ dīnamamaskam | pīnāni māṃsalāni svanorujaghanāni yāsāṃ tāstathā, jaghanaṃ strīkaṭyagrabhāgaḥ | haricandanāṅgyaḥ raktacandanānuliptāḥ; anye 'ghanasāradigdhā' iti paṭhanti, tatra candranānuliptāḥ | tā iti abalā ityarthaḥ | enaṃ dāhārtimantam | ārdravasanā ārdravastrāḥ | saha saṃviśeyuriti dāhārtena saha viśrāmaṃ kuryustyarthaḥ | śliṣṭā āliṅgya | abalā striyaḥ | kiṃbhūtā ? śithilamekhalahārayaṣṭya iti śithilā lambamānā mekhalā kṣudrasuvarṇaghaṇṭikāyuktaḥ kaṭidorekaḥ, hārayaṣṭirmauktikamālā, yāsāṃ tāstathā | tā avalāḥ manago'nukūlā ityādiviśeṣaṇaviśiṣṭāḥ, mlānaṃ pratāntamamasamamāturaṃ śliṣṭvā tenaiva saha saṃviśeyuriti saṃbandhaḥ | śliṣṭetyatra 'śliṣya' iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca-śliṣya āliṣya, chandonurodhena āṅśabdalopaḥ || 62-64 ||
181.65
harṣayeyurityādi | harṣayeyustuṣṭiṃ nayeyuḥ | naramiti dāhārtam | nāryaḥ striyaḥ | kairharṣayeyuḥ ? svaguṇaiḥ mṛdubhāṣaṇādibhiḥ | rahasi sthitā ekānte sthitāḥ | tā nāryaḥ | śaityāt 'ātmana' iti śeṣaḥ | śamayeyuḥ śāntiṃ nayeyuḥ | kiṃ śamayeyuḥ? pittapānātyayāntaraṃ pittapānātyayamedam |
imaṃ vividhamantravyāptatidiśannāha-tṛḍityādi| tṛṭ pipāsā, dāho nānāprakāro vakṣyamāṇaḥ | ayamanantaroktaḥ | bheṣajakramaḥ auṣadhavidhiḥ kāryaḥ ||-
181.66
tṛṣṇādiṣu sāmānyato vidhimuddiśya dāheṣu viśeṣavidhimāhaviśeṣamityādi | dāheṣviti bahuvacanaṃ nānāprakāratvena dāhasyābhidhāsyamānatvāt, ata eva aśeṣata ityuktam, aśepeṣvityarthaḥ |
181.69
idānīṃ raktādidāhalakṣaṇaṃ teṣāmeva viśiṣṭaṃ cikitsitaṃ cāha- kṛtsnadehānugamiyādi | kṛtsnadehānugaṃ sakaladehavyāptam |
udriktaṃ pravṛddham | hiśabda evārthe | sūcyate ākruṣyata iva vedanāviśeṣaḥ | 'dahyate' ityatra 'ucyate' ityanye, tatra ucyate dahyata ityarthaḥ | tāmrābhastāmraprabhaḥ | tāmralocano lohitākṣaḥ | lohagandhaścaṇḍo'ṅgavadanābhyā saṃvadhyate | vahninevāvakīryate jvalitāṅgārairivātmānamācitaṃ manyate, anena dāhātiśaya pratipāditaḥ | tamiti raktadāhārtam | vilaṅghyeti vividhaprakāraṃ laṅghayitvā | vidhānena krameṇa, saṃsṛṣṭāhāra kṛtatarpaṇādikramaṃ, ācarediti kuryāt, 'vaidyaprayuktaṃ' iti śeṣaḥ | evamapyapraśāmyati dāhe kiṃ kuryādityāha—apraśāmyatītyādi | apraśāmyati dāhe jāṅgalaṃ rasaistṛptasya śākhāśrayā vāhujaṅghāśrayā rohiṇī lohitā sirā yathānyāyaṃ vyadhayediti savandhaḥ, yathānyāyaṃ sirāvyadhavidhānoktena nyāyenetyarthaḥ || 67-69 ||
ata para dāhasya pittajvareṇa saha samatvaṃ taccikitsitaṃ cāha—pittajvarasama ityādi ||-
181.71
tṛṣṇirodhaje dāhe cikitsitaṃ nirdiśannāha—tṛṣṇānirodhādityādi | abdhātau pānīyadhātau | teja pittoṣmā | samuddhatamatyarthavṛddham | evaṃvidhaṃ tejo dehaṃ savāhyābhyantaraṃ mandacetasa āturasya vai sphuṭaṃ dahedityarthaḥ | sa dahyamānadeha ki kuryādityāha—jihvā niṣkṛṣyetyādi | jihvā niṣkṛṣya ni sāyetyarthaḥ | ceṣṭate hastapādādivikṣepaṇaṃ karoti, 'dāhārta' iti śeṣaḥ | anye 'jihvā ni kṛtya vepate' iti paṭhanti, tatra dāhārtasya jihvā ni kṛtya kampate ityartha |
181.72
tatretyādi | tatra tṛṣṇānirodhaje dāhe | upaśamayet śāntiṃ nayenmadhuraśītādibhi | teja pittoṣmāṇam | atrānye 'tasya teja praśamayet' iti paṭhanti, tatra tasyeti dāhārtasya, śeṣaṃ samam | abdhātuṃ ca vivardhayediti svayonivardhanairmadhurasnigdhaśītalai | ambha pānīyam | taṃ tṛṣṇānirodhajadāhārtam | kimvūtamambha 2 śarkarāḍhyaṃ prabhūtaśarkarāyuktam | kimambha eva pāyayedityāha—payo'pi veti |—śarkarāḍhyaṃ dugdhaṃ vetyartha | manthaṃ “śaktava sarpiṣā'bhyaktā śītavāripariplutā ” ityādyuktalakṣaṇam | vitareccaritaṃ vidhimiti pittajvaraharam | kecit 'vitareccetara vivim' iti paṭhanti, tatra pittajvaroktāditaro'nya. pittaharo vidhirityarthaḥ |
-
181.73
asṛjā pūrṇakoṣṭhasyetyādi | asṛjā raktena | pūrṇakoṣṭhasya sambhṛtodarasya | du saha raudraḥ | vidhiścikitsā | tasyeti dāhartasya | lakṣaṇameveti sadyovraṇīyoktamityarthaḥ | 'asṛjā' ityatra 'asṛja' iti ṣaṣṭhyantaṃ kecit paṭhanti, pūrṇārthe ṣaṣṭhī vyākhyānayanti ca |
-
181.75
dhātukṣayokto yo dāha ityādi | dhātukṣayokto raktakṣayoktaḥ | yaccātra raktakṣayokta iti pāṭho na kṛta, taditaradhātukṣaye'pi dāho bhavatīti jñāpanārtham | tena dhātukṣayajadāhena | kṣāmasvaro durbalasvara | kriyāhīnaḥ kāyikamānasaceṣṭāhani. | pīḍito 'dāhena' iti śeṣaḥ |
181.77
asṛjā pūrṇakoṣṭhasyetyādinā koṣṭhasthena raktena dāhamabhidhāyedāno prakārāntareṇāha—kṣatajenāśrataścānya ityādi | kṣatajena raktena | annata bhojanaṃ kurvata | anyo 'dāha' iti śeṣa | śocato vā'pyanekadheti anekaprakāra śokaṃ kurvata | śoka kurvato bhojanaṃ kurvato vā'pi narasyānyo dāho raktena bhavatīti savandha | tena dāhena, anta abhyantara dahyate | mūrcchātṛṣṇāpralāpavān 'āturo bhavati' iti śeṣa | tamāturam | iṣṭaviṣayopetamabhilaṣitaśabdasparśādisaṃyuktam | suhṛdbhiḥ mitrai | abhisaṃvṛtaṃ samantata parivṛtam | vidhinoktena sādhayet dāhaśāntikareṇa prāguktena vidhānena śānti nayet |
marmābhighātaja ityādi | marmābhighātaja. sadya kālāntare vā prāṇaharamarmābhighātaja | yadyevaṃ tarhi asādhyatvaṃ prāptameva, sa cāsādhyatama smṛta iti vyartham | naivaṃ, sa cāsādhyatama. smṛta ityasmādeva sadya kālāntaraprāṇaharamarmajo jñāyata ityadoṣa | 'sa cāsādhyatama smṛta' ityatrānye 'so'sādhya saptamo mata' iti paṭhanti | ata eva ca dāhagaṇanā kurvanti-tvacaṃ prāptastu pānoṣmetyādi prathamo dāha, kṛtsnadehānugaṃ pittamityādirdvitīya, tṛṣṇānirodhādityādistṛtīya, asṛjā pūrṇakoṣṭhasyetyādicaturthaḥ, dhātukṣayokta ityādi pañcama, kṣatajenāśratāścānya śocato vā'pītyādi ṣaṣṭha, saptamaśca marmābhighātaja ||—
181.78
avasthāyāṃ sarveṣāmapi dāhānā varjanamāha - sarve evetyādi | sarve eva 'dāhā' iti śeṣa |
181.79
dāhānā punarāvṛttiniṣedhāya vidhānamāha-evaṃvidho bhavedityādi | praśāntopadrave nivṛttatṛṣṇādike 'āṃture' iti śeṣaḥ | śodhanaṃ virecanaṃ, pittaharatvāt | prāptaṃ yathādoṣapratyanīkam | ācaret kuryāt 'vaidya' iti śeṣa | anye śodhanaśabdena vamanamapi kathayanti | tadvamana dāhakāriṇi pitte kaphasthānage kāryam | anye 'praśāntopadravasthāpi' iti paṭhanti, tatra evaṃvidha ātura śodhanamācarediti vyākhyānayanti |
181.80
yathā pīyamāna madyaṃ tṛṣṇākaraṃ na bhavati tathā grāhasajīrakāṇītyādi | sajīrakāṇi jīrakasāhitāni | ārdraka prasiddhaṃ, śṛṅgavera śuṇṭhī | ārdrakaśyādau sahaśabdo boddhavya, tena 'ārdrakaśṛṅgaverasauvarcalāni' iti madyānītyasya viśeṣaṇam | ardhajalaplutāni ardhapānīyamiśritāni | hṛdyāni mana priyāṇi | gandhavanti praśastagandhāni | evaṃvidhāni madyāni pītāni santi sadyastṛṣṇā śamayantīti piṇḍārtha |
181.81
kimbhūtaḥ sanmadyapa kiṃbhūtā surā pivan pānajarogān manovighātakaṃ ca mada na prāpnotītyāha - jalapluta ityādi | jalapluto jalārdragātra | candanabhūṣitāṅga candanānuliptaśarīra | sragvī puṣpamālāyukta | sabhaktā bhaktena sahitām | piśitopadaṃśā māsabhakṣaṇasahitām | rogān pānajānityartha | mano'nuvighnaṃ ca madaṃ na yāti manovighātakaṃ madaṃ na prāpnoti | etenottaro mado nādhigacchatītyuktam | anye 'manomatighnaṃ ca madaṃ na yāti' iti paṭhanti, tatra manobuddhipramohalakṣaṇa mada na prāpnotītyartha |
iti śrīhṛṣṇacāryaviracitāyā nibandhasaṃgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantre saptacatvāriṃśattamo'dhyāya |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit