The Compendium of Suśruta 182

Nibandhasaṅgraha 182

Language: Sanskrit

182.2

pānātyayapratiṣedhānantara madyahetutvāttulyacikitsitatvācca tṛṣṇāpratiṣedhārambho yukta ityata āha- athāta ityādi |

182.3

tṛṇārogasvarūpakathanāya yādṛśastṛṣṇārdito bhavati tādṛśamāha-satata ya ityādi | nādhigacchati na prāpnoti |

tṛṣṇāyā hetusamprāptī āha-saṃkṣobhaśokaśrametyādi | sakṣobho'tyarthacalanam | śrama āyāsaja khe(khe)da | sametau militau | ambuvāhīni srotāsi jihvāgalatāluklomajāni rasavāhinyaśca dhamanya | ativalā atiśayena balayuktā tṛṣṇā | sakṣobhetyādika sūryatāpānto hetu, 'pittaṃ ca vātaśca bhṛśam' ityādikā 'jāyeta tṛṣṇā'tivalā tatastu' ityantā samprāpti |

182.6

tṛṣṇāsakhyāmāha-tisra ityādi | tisra iti vātapittakapai | yadyapi kaphasya saumityāttṛṣṇājanakatvaṃ na saṃbhavati tathā'pi vṛddha śleṣmā yadā vātaṃ pittena saha āvṛṇoti tadā tābhyā saśoṣyamāṇastṛṣṇā janayati | tā iti tṛṣṇā | kṣatajā vraṇanimittā | caturthīti caturthagrahaṇādādyānā catasṛṇā tṛṣṇānā sukhasādhyatvaṃ rasakṣayāmamudbhavayordu sādhyatvaṃ ca bodhayati | kṣayāt rasakṣayāt, rasakṣayādyā kṣayasabhavā seti vakṣyamāṇavacanāt | anyā aparā | āmasamudbhavā ajīrṇajā | bhuktanimittajā ceti snigdhādibhojananimittā | yadyapi tam̐ntrāntare paścaiva tṛṣṇā niddiṣṭātathā'pyatra nidānabhedena cikitsābhedāt sapta nirdiṣṭā | yā ca svabhāvajā tasyā atrānadhikāra, svasthaujaskaracikitsitaviṣayatvāt, yā ca bubhukṣāprabhavā sā
jvarādhikāre samyaglaṅghanalakṣaṇavenoktā, tasyā apyanadhikāratvenāgaṇanaṃ, yā ca pittajvaraliṅgatvena kathitā sā paittikāyāmavaruddhā, yā ca pānajā sā kṣayajāyāmavaruddhyeti, ato na saṃkhyātireka | nibodha jānīhi | anupūrvaśa yathākrameṇa | kecit ‘liṅgāni tāsā śṛṇu saupavāni’ iti paṭhanti |

182.7

182.8

vātajatṛṣṇālakṣaṇamāha—śuṣkāsyatā mārutasabhavāyāmityādi | śuṣkāsyatā mukhaśoṣa | śaṅkhaśira su gaṅkhayo śirasi cetyartha | srotonirodha karṇasrotonirodha | virasa viruddharasam | eti prāpnoti | kecit ‘śuṣkāsyatā’ ityatra ‘kṣāmāsyatā’ iti paṭhitvā vaktuṃ carvayitu cāsāmarthyamiti vyākhyānayanti | ‘śaṅkhaśira su cāpi’ ityatra ‘śaṅkhaśirogaleṣu’ iti kecit paṭhanti |

182.9

182.11

182.12

kṣatajatṛṣṇālakṣaṇamāha—kṣatasyetyādi | kṣatasya vraṇinaḥ puruṣasya yā tṛṣṇā bhavet sā caturthī kṣatajā | tayā ca pīḍitasya puṃsastoyaṃ pibato'pi niśādināni dukhaṃ gacchantīti sambandha |

182.13

182.14

...trānupacāra samāha - tridoṣaliṅgāmamamudbhavetyādi | tridoṣaliṅgā traiyadoṣajiliṅgayuktā, ajīrṇato doṣatrayakopāt | nidānana tugubhikā | sādo'ṅgaglāni |
nānāguṇātmanāsamāha - snigdha tathā'mlamityādi | tṛṣā tṛṣṇām | eṣā bhaktajā, vātapitte tu sarvāsāmapi kāraṇe ||-

182.15

idānīmavasthayā sarvāsā varjanamāha - kṣīṇaṃ vicittamityādi | vicittaṃ naṣṭamanaskam | tṛṣārta tṛṣṇāpīḍitaṃ manuṣyam |

182.16

prakārāna cikitsitānāha - tṛṣṇābhibhūtāvityādi | vāmayet chardayet, paraṃ kṣayajā vihāya tatra hi kṣīṇavāturatvādvamanamanucitam | tathā ca tantrāntaram, - 'upekṣaṇaṃ tu tṛṣṇāsu kṣayādanyatra śasyate' - iti | māgadhikodakena pippalī miśritajalena | vilobhanaṃ vicitrī lobhaḥ | vaivilobhanaṃ vidheyaṃ syādityāha - syāddāḍimāmrātakamityādi | etena tattālābhādyāva tasya purato bhojitavyamanlamanye rāddheyurityukta, anye nānāprakārābhi kathābhivicitralobhamicchanti | kecidvilobhanamityatra pilambhamiti paṭhanti, vilambhaṃ laghubhojanaṃ natu laṅghana, tasya vihitatvāditi ca vyākhyānayanti | tisra vātapittakaphajātṛtīyā nivāraṇīyā | prayogairvakṣyamāṇai | samyagguṇairyatastairvihitaguṇairdravyairityartha |
-

182.17

gaṇḍūṣamityādi | mambho dhyāvantālamātuluṅgādibhi | ... cūrṇeriti draṣṭavya | tena na ... kārayedityartha |

182.18

suvarṇarūpyādibhirityādi | suvarṇādibhirloṣṭhai sikatādibhirvā agnitaptai śṛtaṃ saṃskṛtaṃ jalaṃ sukhoṣṇa pītaṃ sat tṛṣṇā śamayet, tadeva vā himīkṛtaṃ śarkarāmadhuyukta pītaṃ sat tṛṣṇā śamayediti piṇḍārtha |

182.19

sāmānyacikitsitamabhidhāyedānī viśiṣṭacikitsitamāhapañcāṅgikā pañcagaṇā ityādi | pañcāṅgikā pañcagaṇā ye uktā. pañca pañcamūlāni | prathame gaṇe vidārigandhādau |

182.20

pittajatṛṣṇācikitsitamāha--pittaghnavargaistvityādi | pittaghnavarge utpalasārivādikākolyādibhi. | kṛta saskṛta. | jīvanīye kākolyādibhi |

182.21

kaphajatṛṣṇācikitsitamāha- vilvādikaṇṭakapañcamūlītyādi | kaṇṭakyapañcamūlī laghuṣañcamūlam | atra kaphajatṛṣṇāyām | nimbaprasavodakena nimbapallavodakena | kecit 'vilvāḍhakī kaṇṭakapañcamūlīdarbheṣu' iti paṭhanti | kaṇṭakipañcamūlaṃ karamardakatrikaṇṭaketyādinoktam | apare 'vilvāḍhakīkaṇṭakapañcakoladarbheṣu' iti paṭhanti | ta ca pāṭhaṃ kārtikakuṇḍo necchati, sarvatṛṣṇāsu pittasadbhāvena pañcakolasyānucitatvāt |
idānīṃ sarvatṛṣṇāsu pittaghno vidhi kārya iti darśayannāhasarvāsu tṛṣṇāsvathavetyādi | paittaṃ vidhi vakṣyamāṇaṃ madhuraśītādibhi pānālepana pariṣekādikam | tena paittena vidhinā, hi yasmāt, tāstṛṣṇā na santi na bhavanti ||-

182.22

182.23

kṣatajatṛṣṇācikitsitamāha-kaśeruśṛṅgāṭaketyādi | mocā kadalī | bisaṃ padmamūlam | siddhamityatra 'toyaṃ' iti śeṣa |

182.24

idānīṃ kṣatajatṛṣṇāyā yogāntaramāha-lājotpalośīrakucandanānītyādi | etāni lājotpalādīni dattvā toyaṃ jalaṃ pravāte niśi vāsayet, tataśca tadudakamudāragandhi sugandhipuṣpādhivāsitaṃ sitākṣaudrayutaṃ kṣatajatṛṣṇāyāmuttamaṃ vadanti | tadudakaṃ yathā prayujyate tadā(thā)ha-drākṣāpragāḍhamityādi | kecidanantaroktaṃ kaśeruśṛṅgāṭaketyādikaṃ tathā lājotpalośīrakucandanānītyādikaṃ caikatra kṛtvā'nyathā paṭhanti, te ca kaśervādiddhe toye lājotpalādīni dattvā niśi vāsayediti yojayanti, te ca kaśervādhikaṃ 'kuryāt kaṣāyāṇi yatheritāni' iti paryantaṃ sāmānyatṛṣṇācikitsitamiti manyante, sa ca pāṭho'bhāvātna darśita |
-

182.25

kṣatajatṛṣṇāyāmaparāṇyapi yogāntarāṇyāha-sasārivādau tṛṇapañcamūle ityādi | sasārivādau sārivādigaṇasahite | etadviśeṣaṇaṃ tṛṇapañcamūlotpalādīnām | tṛṇapañcamūle kuśakāśanalodarbhetyādike | utpalādau utpalotpaletyādike | prathamo gaṇe vidārigandhādi | yatheriteneti pūrvoktavidhānena | etena lājādi dattvā pravāte niśi vāsanaṃ śarkarādiprakṣepaśca labhyate | 'yatheritena' ityatra kecit 'yathaitaduktam' iti paṭhanti, tatrāpi sa evārtha |
-

182.26

kṣatajatṛṣṇāyā ṣaṭpānakānyāha-madhūkapuṣpādiṣvityādi | madhūkapuṣpādiṣu madhūkaśobhāñjanakovidārapriyaṅgupuṣpeṣu caturṣu raktapittaghnagaṇapaṭhiteṣu, anye madhūkarūpuṣpadrākṣākāśmaryakharjūraiṣu caturṣu raktapittapaṭhiteṣviti vadanti | rājādanakṣāra, anye kṣīrikāmāhu | kṣīrakipītana ārdraśirīpa, anye kṣīrīti dravyāntaramicchanti, tathā sati saptadravyatvena saṃkhyātireka syāt | pānakāni kaṣāyāṇi | atrāpi yatheriteneti yojyaṃ, tenaṃ lājādi dattvā pravāte niśi vāsanaṃ śarkarādiprakṣepaśca gṛhyate | atra kṣatajatṛṣṇāyām | kecit sasārivādāvityādinā kṣīrakipītaneṣviti paryantena ṣaṭpānakāni vadanti, tanna, sārivādestṛṇapañcamūlādīnā viśaṣaṇatvenoktatvāt pañca pānakāni syu | apare tu kasarvādimārabhya ṣaṭpānakānīcchanti, tadapi na, tasya pṛthagdarśitatvāt |
kṣatajatṛṣṇāyāmaparamapi yogāntaramāha-satuṇḍikerāṇayathavetyādi | tuṇḍikerī vanakārpāsī | kārpāsasamudbhavāni kārpāsaphalāni | etena vanagrāmyakārpāsīphalāni piṣṭāni pātavyāni | kārtikakuṇḍastu sarvāsu tṛṣṇāṣvathavetyādikaṃ kārpāsasamudbhavānītyantaṃ sarvāsu tṛṣṇāsu cikitsitaṃ manyate ||-

182.27

kṣatajatṛṣṇāyāmaparamapi cikitsāviśeṣamāha-kṣatodbhavāmityādi | rugvinivāraṇena kṣatodbhavadrugapanayanena | rasānāṃ māsarasānām | asṛja iti eṇādiśoṇitasyetyartha |
kṣayajāyāstṛṣṇāyāścikitsitamāha-kṣayotthitā kṣīraghṛtamityādi | kṣīraghṛtaṃ kṣīramathanodbhūtaṃ ghṛta kṣīramiśritaṃ ghṛtaṃ vā | māṃsodakaṃ māsarasasyāccho bhāga saurāvākhya | madhukaudakaṃ yaṣṭīmadhukodakam | kecidatra māpodakamiti paṭhitvā māpayūṣamiti vyākhyānayanti ||-

182.28

āmajāyāścikitsāmāha-āmodbhavāmityādi | dīpanaiyaiḥ pippalyādidravyakṛtaiḥ | āmrātetyādi āmrātakādiyutāni dīpanāni kaṣāyāṇi āmajatṛṣṇāyā pibetyartha |
-

182.29

bhaktajatṛṣṇācikitsāmāha-gurvannajātāmityādi | gurvannajātā tṛṣṇā vamanairjayedityartha | ki gurvannajātāmeva vamanairjayedutānyāmapītyāha-kṣayādityādi | kṣayādṛte iti kṣayajā vihāya, sarvadoṣārabdhā tṛṣṇāmapi vamanairjayediti piṇḍārthaḥ | kṣayajā'pi sarvadoṣārabdhā, tasyā kṣīṇadhātutvādbhamanaṃ na kāryamiti dyotanārthaṃ kṣayādṛte iti kṛtam | sarvakṛtāmāmajāmityartha, tasyā api doṣatrayotpannatvāt | anye tu 'kṣayādṛte sarvakṛtāśca tṛṣṇā' iti paṭhanti, kṣayajā vihāya anyā sarvā api tṛṣṇā vamanairjayediti vyākhyānayanti |
tṛṣṇāprasaṅgena śramādijātānāmapi tṛṣṇānā pratīkāramāhaśramodbhavāmityādi | mantha 'saktava sarpiṣā'bhyaktā' ityādyukta | yadā śramajatṛṣṇā vātolbaṇā bhavati tadā tā māsaraso nihanti, yadā pittolbaṇā tadā mantha iti tātparyārtha ||-

182.30

bhaktoparodhādityādi | bhaktoparodhādāhāranirodhāt | uṣṇā yavāgūṃ vātotkaṭāyā, hima mantha ca pittotkaṭāyā, pibediti paryavasito'rtha |
yā snehapītasya bhavedityādi | yadyapi 'snehapītasya cettṛṣṇā picet' ityādineva snehajatṛṣṇācikitsitaṃ prāguktaṃ, tathā'pi prakaraṇāntaratvādbhāvyārthaṃ punaruktam ||-

182.31

madyodbhavāmardhajalamityādi | yadyapi madālayaprastāve madyajatṛṣṇācikitsitamuktaṃ, tathā'pyadhikaraṇavaśāt punaruktamato na doṣa |
tṛṣṇodbhavāmityādi | tṛṣṇodbhavamiti hṛdrogakarṣitasya puruṣasyottarakālotpannāmityartha | saśarkaraṃ suśītaṃ pānīyaṃ tathā ikṣuramasahitaṃ ca pānīya tṛṣṇodbhavā tṛṣṇā hantīti piṇḍārtha | kārtikakuṇḍastu 'śramodbhavā māsaraso nihanti' ityārabhya tṛṣṇodbhavā hanti jalaṃ suśīta saśarkara sekṣurasa tathā'mbha'
iti yāvanna paṭhati, asmābhistu śrījejjaṭena paṭhitatvāt paṭhita ||-

182.32

pūrvaṃ tṛṣṇāsu vamanānyuktāni, tāni ca yairdravyai kriyante tānyāha-svai svarityādi | svai svai kaṣāyairātmīyairātmīyai kvāthai, etenaitaduktaṃ-yāsu chardiṣu śamanāya ye kaṣāyā uktāstaireva vamanāni tāsu yojyāni, tathā jvaroktāni pācanāni ca kāryāṇi |

182.33

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre (daśamo'dhyāyaḥ, āditaḥ) aṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ |
48||
sarvatṛṣṇāsu pittaharo vidhi kārya iti yat prāguktaṃ tameva pittaharavidhimāha-lepāvagāhāvityādi | saśodhanaṃ virecanaṃ, pittaharatvāt |
iti śrīḍalhaṇācāryaviracitāyā nivandhasagrahākhyāyā suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre tṛṣṇāpratiṣedho nāmāṣṭacatvāriśattamo'dhyāyaḥ |
48 ||

Linked texts (1)

Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit