Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 200

Nibandhasaṅgraha 200

Language
Sanskrit

200.2

svasthavṛttānantaraṃ svasthavidhyarthasya tantrayuktibhiḥ prasādhanāttantrayuktyadhyāyārambha —athāta ityādi | athāta iti pūrvavat vyākhyeyam | trāyate śarīramaneneti tantraṃ śāstraṃ cikitsāṃ ca, tasya yuktayo yojanāstantrayuktayaḥ, tā adhikṛtya kṛto'dhyāya, tam | vedotpattivadatra taddhitalopaḥ | tāśca tantrayojanā dvividhā —vākyayojanā arthayojanāśca, tatra vākyayojanā yogoddeśanirdeśāthā , arthayojanā adhikaraṇapadārthādayaḥ |

200.3

saṃkhyābhedena tantrayuktīrnirdeśannāha—dvātriṃśadityādi | śāstre sauśrute | adhikaraṇamityādisaṃkhyeyanirdeśādeva dvātriṃśat sakhyā labdhā, atastatkaraṇamanyatantroktā ṣaṭtriṃśaccatvāriṃśadvā tantrayuktaya iti saṃkhyāniṣedhārtham | śāstre ityatrānye samāseneti paṭhitvā vyākhyānayanti—anyatra vistareṇa ṣaṭtriṃśaccatvāriśadvā tantrayuktaya, atra dvātriṃśaditi samāsenoktam | katamāstāstantrayuktaya ityāha—tadyathetyādi | tadyatheti nidarśanam | adhikaraṇādīni sūtrakāra eva vyākhyāsyati |

200.4

evaṃ tantrayuktīruddiśata pratipādya tāsāṃ tantrayuktīnāṃ prayojanamāha—atrāsāmityādi | atra cikitsāśāstre | vākyayojanamarthayojanaṃ ceti vākyasyāsambaddhasya yojanaṃ saṃbandhanaṃ vākyayojanaṃ, līnasyāsannastasya cārthasya prakāśana spaṣṭīkaraṇaṃ cārthayojanam | tatra kāsāñcittantrayuktīnā yogoddeśanirdeśādīnā vākyayojanaṃ, kāsāñcidadhikaraṇapadārthādīnāmarthayojanaṃ prayojanam |

200.6

atraiva pūrvācāryapaṭhitau ślokāvadhikārthakhyāpanāyāha—asadvādiprayuktānāmityādi | asadvādino hi pratirasapākavādinaḥ pākatrayavādino guṇakartṛtvavādino vetyādayaḥ | pratiṣedhanamapadeśādibhistantrayuktibhi parapakṣadūṣaṇam | svavākyasiddhi svavākyasthāpanaṃ nirṇayākhyayā tantrayuktyā | yathā—pratirasaṃ pāka ityasadvādidarśanamapadeśākhyayā tantrayuktyā dravyādivijñāne nirākṛtaṃ, tatraiva dvividha pāka ityādikhamatasādhanaṃ nirṇayākhyayā tantrayuktyā kṛtam | vyaktā noktā, spaṣṭatayā noktā | līnā asampaddarśitā | anirmalā leśenoktā | teṣāṃ prasādhanaṃ yogaprabhṛtibhi kriyate |

200.7

kecidatra tantrayuktīnā stutyartha ślokaṃ paṭhanti—yathā'mbujavanasyārka ityādi | eṣa ca ślokaṣṭīkāsu mūlatvena na varṇitaḥ |

200.8

ata paramuddiṣṭānā tantrayuktīnā vivaraṇamāha—tatretyādi | tatra tāsu tantrayuktiṣu madhye, yamarthamadhikṛtya apare arthā abhidhīyante tadadhikaraṇasaṃjñaṃ bhavati | udāharaṇamāha—rasa doṣaṃ veti | etenaitadukta bhavati—rasaṃ doṣaṃ vā adhikṛtya yattadvalekhābhāve'-
paryājātasabhihitaṃ tat sarvaṃ tadadhikāre pratīyata ityarthaḥ |

200.9

yogākhyāṃ tantrayuktimāha—yenetyādi | yena vyatyāsoktānāṃ sannikṛṣṭaviprakṛṣṭānāṃ padānāmekīkaraṇaṃ sa yoga ityarthaḥ | vyatyāsenoktaṃ padayoga darśayannāha—tailamityādi | viparyayeṇoktasya padasyaikīkaraṇaṃ yoga ityarthaḥ | yenetyādi sūtraṃ, yena vyatyāsoktānā ityādisūtrārthaḥ, yathetyādyudāharaṇam | evaṃ sannikṛṣṭasya viparyayoktasya padasyāpaharaṇaṃ mukhyamekīkaraṇaṃ pratipādya dūrasthānāmapyuddeśenāha—evaṃ dūrasthānāmapīti |

200.10

padārthābhidhāṃ tantrayuktimāha—yo'rtho'bhihita ityādi | padyate gamyate yenārtha iti sūtrasyāpi padatvāt sūtre yo'rtha pratipādita sa padārtha | padārthokhyatantrayuktapratipādakaṃ lakṣaṇamabhidhāyedāna vyākhyātukāma prathamaṃ tadavayavasya samāsamabhidhatte-padasyetyādi | adhunā vahuṣu padārtheṣu nirdhārya viśiṣṭapadārthagrahaṇāya padārthabahutvaṃ pratipādayati—aparimatā ityādi | kathamityāha-yathetyādi | tatra snehaśabde nirdiṣṭe hi guṇapremasarpiṣā trayāṇāmarthānāmupapattirdṛśyate, svedaśabdenāpi sāgniniragmikayorūṣmaṇo prāpti, añjanaśabdenāpi nayanāñjanābhyañjayo prāpti , teṣu padārtheṣu yādṛśa' padārthā gṛhyate tādṛśamāha—tatra yo'rtha ityādi | pūrvottarapoktavākyasambandhenopapanno yo'dho bhavati sa grahītavya ityartha | udāharaṇamāha—yathā vedotpattimityādi | sandihyate sandehaṃ gacchatītyartha. | katha sandihyata
ityāha—katamasyetyādi | yataḥ ṛgvedādayo vedāstata katamasya vedasyotpatti vakṣyatīti sandihyate, tasmin sandehe yathā pratyayārtha svīkṛtavyavasthatā''ha—vidityādi—'āyurvedamacchāma ihopadiśyamānam' ityasminnāyurvedaśabda śrūyate, ato'tra veda āyurveda ityabhiprāya |

200.11

hetvarthatantrayuktarlakṣaṇamāha—yadatyādityādi | udāharaṇamāha —yathā mṛdityādi | atra bāhyena mṛtpiṇḍadṛṣṭāntena māpadugdhayogādibhirābhyantaro vraṇaprakledaḥ sādhyate |

200.12

uddeśalakṣaṇamāha—samāsetyādi | saṃkṣepeṇa bhaṇanamuddeśa ityartha | udāharaṇamāha—yathā śalyamiti | sarvamevāvādhajananaṃ saṃkṣepeṇa śalyamucyate, natu śārīrāgantubhedena prapañcanāt |

200.13

nirdeśalakṣaṇamāha—vistaretyādi | vistareṇa bhāṣaṇa nirdeśa ityartha | udāharaṇamāha—yathā śārīramāgantukaṃ ceti | śārīraśalyamāgantukaṃ ca śalyamiti śalyaṃ dvividhamucyate |

200.14

upadeśalakṣaṇamāha—evamityādi | evaṃ kuryādityapadeśa ityartha | udāharaṇamāha—yathetyādi | nanvūpadeśaniyogayo ko bheda ? ucyate, prāyika upadeśa, yathā—rātrau na jāgūyāditi prāyikatvenopanyastaṃ, kaphādyabhibhūte tu tatra rātrijāgaraṇasyāpi śastatvāt, divā na svāpaṃ kuryādityapi prāyikaṃ, grīṣme tṛṣṇādyanvaye ca divāsvāpasyocitatvāt, niyogaśvāprāyika', yathā—pathyameva bhoktavyamiti, yadyapi 'jvarito'hitamaśnīyādyadyapyanyārucirbhavet' ityādinā'pathyabhojanasyāpyavakāśa , tathā'pi tadānīmapathyasyeva pathyatvamiti niyogasya vyabhicāro nāsti |

200.15

su0 saṃ0 99 apadeśalakṣaṇamāha- anenetyādi | anena kāraṇeneti kāryaṃ prati hetukathana mapadeśa ityarthaṃ | udāharaṇamāha- yathopadiiyata ityādi | yathopaddiśyata iti udāharaṇopakrame | dravyaviśeṣo madhura kuta śleṣmāṇaṃ vardhayati ? atra madhura śleṣmāṇaṃ vardhayati arthānnijabhāvena madhuratvena vardhayati |

200.16

pradeśamāha- prakṛtasyetyādi | udāharaṇamāha-yathā devadattasyetyādi | atra yajñadattasya śalyoddharaṇaṃ prastutaṃ, taddevadattasya śalyoddharaṇenātikrāntena sādhyate |

200.17

atideśamāha- prakṛtasyetyādi | anāgatasya bhaviṣyata | udāharaṇamāha- yathā'nenetyādi | atra vāyorūrdhvamutthāna prakṛtam | tena prastutena anāgataṃ bhaviṣyadudāvartitva sādhyate | udāvartī syāt udāvartī sambhāvyeta |

200.18

apavargamāha-abhivyāpyetyādi | ( guṇakriyādibhi sarvato vā abhivyāpya kasyacit padārthasya tebhyo guṇakriyādibhya pṛthakkaraṇamapavarga ) | udāharaṇamāha- yathā asvedyā ityādi | utsargarūpatayā viṣopasṛṣṭānasvedyān pratipādyāpavādamāhaanyatretyādi |

200.19

vākyaśeṣamāha- yenetyādi | udāharaṇamāha-yathā śira ityādi | gamyate jñāyata ityartha |

200.20

arthāpattimāha-yadakīrtitamityādi | akīrtitamapratipāditam | tadudāharaṇamāha-yathaudanamityādi | nāyaṃ pātumicchuryavāgūmityartha |

200.21

viparyayamāha-yadvātrābhihitamityādi | prātilomyaṃ viparī-
tam | udāharaṇamāha-yathā kṛśālpetyādi | viparyayeṇa viparītameva gamyate, arthāpattyā aviparīta evārtha pratīyata ityanayorbheda |

200.22

prasaṅgamāha-prakaraṇāntareṇetyādi | prakaraṇāntareṇeti prakaraṇāntaroktenāthenetyartha | samānaṃ tulyam | udāharaṇamāhayathetyādi | prakaraṇāntareṣu asakṛdukta puna punarukta | samāpyate samāpti nīyate | tadeva kathyate- yathetyādi | apare tu 'adhikaraṇāntarito yo'rtho'sakṛdukta' iti paṭhitvā vyākhyānayanti-snehavirekādhikārayornavajvarī niṣiddha, punarjvarādhikāre taruṇajvariṇa śleśaśovane niṣiddha iti adhikaraṇe'ntaritasyārthasyāsakṛdukti |

200.23

ekāntalakṣaṇamāha-sarvatretyādi | avadhāraṇena avikalpena, niyamenetyartha, udāharaṇe'vadhāraṇavācina evakārasya nirdeśāt | udāharaṇamāha- yathā trivṛdvirecayatīti |

200.24

anekāntamāha-kvacittathetyādi | udāharaṇamāha-yathā kecidācāryā bruvate dravyaṃ pradhānamityādi | spaṣṭārtha. |

200.25

pūrvapakṣamāha-ākṣepetyādi | udāharaṇamāha-yathetyādi | atraiva doṣājānā sādhyatvenopalabdheriti hetoḥ pūrvapakṣāvatāra | nirṇayāṅgatvenārthasādhanatvameva saśayasyāpi |

200.26

nirṇayamāha-tasyottaramityādi | tasya pūrvapakṣasya yaduttara sa nirṇaya ityartha | udāharaṇamāha-yathā śarīramityādi | yata śarīrapīḍādikaṃ kṛtvā vasādyanvitaṃ mūtraṃ vāto visṛjati, ato majjākṣaye pūrvapūrvadhātukṣayādasādhyatvamityartha |

200.28

anumatamāha - paramatamityādi | apratiṣiddhamadhigatamityarthaḥ | udāharaṇamāha-yathetyādi | kathaṃciditi kenāpi prakāreṇetyarthaḥ |
vidhānamāha-prakaraṇetyādi | prakaraṇānupūrvyā'bhihitamiti yathākramamuktam | candranandanena ca 'paripāyyā'rthakathanaṃ vidhānam' iti vidhānalakṣaṇaṃ kṛtam | udāharaṇamāha-yathā sakthītyādi | marmaṇā prakaraṇānupūrvyā abhidhānaṃ kṣitatallahṛdayetyādikam |

200.30

anāgatāvekṣaṇamāha- evamityādi | anāgatasya bhaviṣyata avalokanaṃ kāryārthamavekṣaṇamityarthaḥ | udāharaṇamāha-yathā śloketyādi |

200.31

atikrāntāvekṣaṇamāha- yadityādi | atikrāntasya atītasyāvekṣaṇam | udāharaṇamāha- yathā cikitsiteṣvityādi |

200.32

saṃśayamāha-ubhayetyādi | ubhayorvisadṛśayorarthayorhetu tasya darśanam | udāharaṇamāha-yathā taletyādi | nanu, etat saṃśayajñānārthamudāhṛtaṃ, saṃśayo'sti kuta ? talahṛdayābhighātasya tathā pāṇyādicchedasya prāṇaharatvāprāṇaharatvābhyāṃ pṛthagdarśitatvāt | satyaṃ, paraṃ yatra ghātacchedayordvayoḥ sadbhāvastatra kiṃ talahṛdayābhighātānmaraṇamuta pāṇipādacchedājjīvanamityevaṃ saṃśayaḥ |

200.33

vyākhyānamāha-tantre ityādi | tantre śāstre | atiśayasya atiriktasyārthasya upavarṇanaṃ khyāpanaṃ vyākhyānam | 'tatrātiśaya' iti pāṭhe tatreti nirdhāraṇe | udāharaṇamāha-yathehetyādi |
pañcaviṃśatikaḥ puruṣa iti pañcaviṃśatitama ityarthaḥ, avyaktādīnāmaṣṭānāṃ prakṛtivikāraiḥ ṣoḍaśabhi saha caturviṃśatitvāt | puruṣa iti kṣetrajñaḥ | svamatamabhidhāya paramatamāha - anyeṣvāryurvedatantreṣvityādi | bhūtādistāmaso'haṅkāraḥ, etena bhūtādimahaṅkāramārabhyānyāyurvedatantreṣu cintā natvavyaktamārabhyeti |

200.34

svasañjñāmāha-anyaśāstrāsāmānyā svasañjñetyādi | anyāni śāstrāṇi āyurbedādaparāṇi vyākaraṇādīni teṣu, asāmānyā asādhāraṇā, tatrānanugatā svaśāstreṣveva prayojanavatītyarthaḥ | udāharaṇamāha- yathā mithunamityādi | nanu, svasañjñāpraṇayanaṃ vyavahārārthaṃ kriyate, na cātra mithunasañjñayā yanmadhusarpiṣorgrahaṇaṃ taddvāreṇa vyavahāro dṛśyate ? ucyate- udāharaṇamātrametatkathākaṃciditi | ata eva pakṣāntaramāha- loke prasiddhamudāharaṇaṃ vā | svasañjñayā grāhyamityarthaḥ | yathā caturṣu sneheṣu mahāsnehasañjñā | ataḥ paraṃ kecidadhīyate-yadhoṣṇabhayācchāyāmanusaratīti | te tūdāharaṇamapi tantrayuktitvicchanti | tanna yuktaṃ, uddeśasūtre udāharaṇasyātantrayuktitvenokteḥ, saṃkhyādhikyaprasakteśca, tasmādyathoṣṇetyādiko'papāṭha eveti |

200.35

nirvacanamāha - niścitamityādi | udāharaṇamāha- yathā āyurasmin vidyata ityādi |

200.36

nidarśanamāha- dṛṣṭāntavyaktirityādi | dṛṣṭāntena vyaktiryasmin vākye tattathā | etenaitaduktaṃ bhavati - dṛṣṭāntenārthaḥ prasādhyate yatra tannidarśanamiti | ata eva ca nidarśanāt hetvartho bhidyate, hetvarthasya dṛṣṭāntamātratvāt | udāharaṇamāha - yathā'gnirityādi | tatheti abhivṛddhiṃ gacchatītyarthaḥ |

200.37

niyogamāha - idamityādi | udāharaṇamāha- yathā pathyamityādi | (kvacinniyogo vyabhicarati, yathā- jvaritasyārucau satyāmapathyamapi dīyate, taduktaṃ - 'jvarito'hitamaśnīyādyadyasya hyarucirbhavet | annakāle hyabhuñjāna kṣīyate mriyate'thavā'

200.38

samuccayamāha-idamityādi | udāharaṇamāha-yathā māṃsetyādi | eṇādaya pradhānāni lāvādyaśca pradhānānauti samuccayaśca |

200.39

vikalpamāha-idaṃ vetyādi | pratyekaṃ vāśabdeopādānamatrodāharaṇe yanna kṛtaṃ tadekenāpi vāśabdena bahuṣu vikalpatādarśanārthaṃ, kvacidvāśabdaṃ vinā'pi vikalpo bhavati, yathaikaṃ rogaṃ prati bahuṣu yogeṣu vāśabda vinā'pyanyatamo yogo yojya iti vikalpa | udāharaṇamāha-yathā rasaudana ityādi |

200.40

sāmpratamūhyākhyā tantrayuktimāha-yadisādi | aniviṣṭamiti sākṣādityartha | udāharaṇamāha-yathā'bhihitamityādi | kathamatrohyaṃ bhavatīti kathanāyāha-bhakṣyaṃ bhojya lehyaṃ peyamiti caturdhā vaktavye dvividhamabhihitamatrohyaṃ bhavati cāturvidhyamatrohyaṃ bhavatītyartha | buddhigamyamūhyaṃ prāk pratipāditaṃ tat kīdṛśyā buddhyā gamyata ityāha-annapāne ityādi | annapānayorviśiṣṭayorubhavavyavahāryagrahaṇe caturṇāmapyavyavahāryaviśeṣāṇā bhakṣyabhojyalehyapeyānā grahaṇaṃ bhavatīti | cāturvidhyameva kimiti noktamityāśaṅkyāha-caturvidha ityādi | pravirala iti prakarṣeṇa virala kacitkvacidbhāvāt | prakārāntareṇāpi caturvidhatvamāha-kiñcānyadityādi | atra kecitpūrvapakṣaṃ kurvanti vākyārthasyāspaṣṭatvidyamānasya yojanādūhyaṃ na tantrayuktiriti, līnasyānirdiṣṭasya cārthasya vākyādivohenenobhayarūpasya yojanādūhyaṃ tantrayuktereva |

200.43

evaṃ tantrayuktirabhidhāyopasaṃharan pratipāditatantrayuktiviśeṣapratipattaye ślokamāha-bhavanti cātretyādi | tantrayuktīnāṃ viśeṣo yathāsambandhaṃ viduṣā upadhāraṇīya ityartha | kāttikastu dvātriṃśadyuktaya ityādikaṃ ślokadvaya paṭhati || 41-43 || iti śrīḍalhaṇācāryaviracitāyā nivandhasaṅgrahākhyāyā suśrutavyākhyāyāmuttaratantre pañcaṣaṣṭitamo'dhyāya |
65 ||

Linked texts (1)