Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 23

Nibandhasaṅgraha 23

Language
Sanskrit

23.2

adhāta ityādi | hitāhitānyadhikṛtya kṛto'dhyāyo, hitāhitāni vā'smin vidyanta iti hitāhitīya |

23.3

prathama paramatameva darśayannāha, - yadvāyo pathyamityādi | yadvāyo pathyaṃ tat pittasyāpathyamiti yathā tailakāñjikādi | itiśabdo'yamādyarthe | ekāntena sātatyena kiṃcidapi dravya hitaṃ nāsti, pittasyāpathyatvāt, tairyaikāntenāhitamapi nāsti, vāyo pathyatvāt | vāśabdo'tra samuccayārthe | paramataniṣedhārtha svamatamāha, -taccityādi | iheti sauśrute tantre | khalu niścayena | svabhāvata prakṛtisata, yā sarvāvasthāsvaparityājyā sā dravyasya prakṛtiḥ, yathā-vahneruṣṇatvamapā dravalamityādi | saṃyogata iti ekadvicyādidravyeṇa sahatībhāvaḥ saṃyoga | cakāreṇa saṃyogeṣu svabhāvo'pi hetutvena samuccīyate, tathā deśakālamātrāsaskārāśca svabhāvānusravaddhā samucīyante |

23.4

ekāntahitānyeva prathamaṃ darśayannāha - tatraikāntahitānītyādi | tatreti hitāhitadravyeṣu madhye | jātisātmyāditi manuṣyajātisātmyāt | ātmanā dehena saha sthitaṃ dravyamavikāri sātmyam | prabhṛtigrahaṇādyavagodhūmādayaḥ | ekāntāhitāni darśayannāha, -ekāntāhitānītyādi | etānyagnikṣāraviṣādīnyekāntāhitāni svasthānā, rogiṇā tu rogamātrādyapekṣayā hitānyeveti | saṃyogādityādi | anye tvevaṃ paṭhanti, -'teṣāmeva saṃyogatastvaparāṇi' iti, vyākhyānayanti ca-ekāntāhitānīti saṃbadhyante, tuśabdaścārthe, tena svabhāvātsaṃyogānuparyaṃrdadeśādibhirapyekāntāhitāni bhavanti | hitāhitāni darśayannāha, - hitāhitāni tvityādi | asyārthaṃ prāgevātraivādhyāye vyākhyāta |

23.5

ata ityādi | raktaśāli khanāmnā prasiddhaḥ | ṣaṣṭhiko gauraṣaṣṭikaḥ | kaṅguko gaurakṛṣṇaṣaṣṭika | mukundaka īṣatkṛṣṇapaṣṭika | pāṇḍuka pāṇḍukaśāliḥ, sa ca pāṇḍutuṣayuktaḥ | sugandhako devaśāli | kalama śāliviśeṣa kālaṃbiriti loke
prasiddha. | ete ṣaṣṭikādayaḥ śūkadhānyeṣu | nīvāra' prasādi(ti)kādhānyamadhye raktaśūko bhavati, tulajīdhānyamiti loke prasiddha. | uddālaka āraṇyakodrava' | vaiṇavo veṇuyavaḥ | nīvārādayastu kṣudhānyeṣu | eṇaḥ kṛṣṇamṛgaḥ, hariṇastāmravarṇamṛgaḥ, kuraṅgaścaturaṅga iti loke prasiddha, mṛgamātṛkā svalpā pṛthūdarā caturaṅgakhī, śvadaṃṣṭrā caturaṃṣṭro'tiduṣṭaḥ 'karkaṭakā' iti loke, karālaḥ kastūrīmṛga', ( phakkaraḥ krakaspakṣī, 'kayārakaravārā' iti bhāṣā | ) tittiriḥ kṛṣṇatittiri', kapiñjalo gauratittiri, vartīraḥ 'ghardhara' iti loke, vartikā tadbhedaḥ | eṇādayo jāṅgalamṛgamāṃseṣu | lāvādayo jāṅgalapakṣiṣu | maṅgalyā pāṇḍuvarṇā masūrāḥ, hareṇuḥ satīnabhedo vartulakalāyaḥ, āḍhakī tuvarī, satīno vartulakaḥ | mudgādayo vaidalasūpeṣu | cillī kṣetravāstuka, vāstukastvaddhyavāstukaḥ, suniṣaṇṇakaḥ śikhivālikā, catuṣparṇītyapare, jīvantī ḍoḍikā, maṇḍūkaparṇī brāhmī | cillyāprabhṛtīni śākeṣu | gavyaṃ ghṛtaṃ leheṣu | saindhavaṃ lavaṇeṣu | āmalakadāḍimau phaleṣu | nanu, nīvārakodravoddālakādīnā vātakaratvādvahātāhitatvaṃ syāt, tat kathaṃ hitānītyucyante ? naivaṃ, alpavātakaratvādadoṣakaratvavyapadeśa iti |

23.6

. āhāramaikāntikaṃ nirdiśya vihāraṃ nirdiśannāha, -tathetyādi | brahmacaryaṃ khīsevānivṛtti. | vyāyāma' svasthya mātrayā kāle ca pathyatamaḥ | vyāyāmaśceti cakārādvegāvidhāraṇādīnā grahaṇam |

23.7

ekāntetyādi |- ekāntahitāni salilādīni | ekāntāhitānyagnyādīni; etāni pūrvaṃ kathitāni | hitāhitāni tviti tuśabdaścārthe, tenaṃ hitāhitāni ca prāgupadiṣṭāni | kāni punastāni hitāhitāni prāgupadiṣṭānītyāha, - yadvāyoḥ pathyaṃ tatpittasyāpathyamiti |

23.8

saṃyogatastvityādi | viṣatulyānīti viṣatulyatvenaikāntāhitatvamuktam | kutaḥ ? svasthe viṣasyaikāntāhitatvāt | tānyeva darśayannāha, -tadyathetyādi | vallīphala| kūṣmāṇḍādivallīrja, anye śimbyādikamāhu, kavakaṃ chatrakaṃ, chatrakamedaṃ sukhaṇḍakasañjñami-
tyanye; karīro vaṃśāṅkuraḥ; amlaphalānyāmrātakādīni; virohi vigataruhaṃ caṇakādikamaṅkuritaṃ ca, piṣṭaṃ taṇḍulapiṣṭaṃ, jāmbavaṃ jambūphalaṃ, cilicimamatsya. śakalī lohitākṣaḥ sarvato lohitarājī' prāyo bhūmau carati sthalamatsyasaṃjñaka | naikadhyaṃ naikasmin kāle | etāni vallīphalādīni varāhāntāni samastavyastānyapi payasā saha nāśnīyāt | kecidetasya vargasyānte 'ajāṅgalamāsa svasthānāmanyatra rogopasṛṣṭebhya' iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca-ajāṅgalamāṃsaṃ jaleśayānūpādibhedena pañcaprakāram |

23.9

viruddhasyāpi kvacit prayogaṃ darśayannāha, - rogamityādi | rogamudarādikam | sātmyamaṣṭavidhaṃ jālyāturopadhānarasadeśartūdakabhedātaḥ | deśamānūpādakam | kālaṃ śītoṣṇavarṣalakṣaṇam | dehaṃ sthūlakṛśamadhyabhedabhinnam | agnyādikān bhāvāniti agnyādikān padārthān | ādiśabdāt prakṛtivayobalasattvāda gṛdyate | rogavṛtteḥ rogiṇa ityartha | etena buddhimānūhāpohavitarkānugatadhīyukto vaidyo rogādīnavekṣyaikāntāhitamapi rogiṇaḥ prayojayediti | - tadyathā, -udariṇastilamātraviṣabhakṣaṇaṃ, kṛṣṇasarpadaṣṭeśukāṇḍabhakṣaṇaṃ cetyādikaṃ boddhavyam |

23.12

tasmāddhitāhitatvena vyavasthitaṃ dravyaṃ nāstītyāha, - avasthāntarabāhulyādityādi | avasthāntarabāhulyādavasthāviśeṣāṇāṃ prācuryāt | keṣāmavasthāviśeṣā ityāha, - rogādīnām | ādiśabdāt sātmyadeśādīnā grahaṇam | vyavasthitaṃ dravyaṃ necchantīti hitamevedasahitamevedamiti vaidyā necchanti, avasthāviśeṣabāhulyāt | kiṃ sarvatraiva vyavasthitaṃ dravyaṃ necchantītyāha, - icchanti svastharakṣaṇa iti |- svastharakṣaṇe punarvyavasthitaṃ dravyaṃ vaidyā icchantyeveti | amumevārthaṃ darśayannāha, - dvayorityādi | dvayoḥ svastharogiṇo | anyatarādāna iti sāmānyoktāvapi svasthasyaiva grahaṇam | tena viṣadugdhayormadhye dugdhasyaikāntahitatāṃ bhiṣajo vadanti, viṣaṃ punarekāntato'hitamiti | evaṃ yuktarasādyeṣviti
evamanena svastropayogaprakāreṇa viddhi jānīhi | nānyatheti nāsvasyopayogaprakāreṇa || 10–12 ||

23.13

ato'nyānyapītyādi | navavirūḍhadhānyairiti navavirūḍhadhānyādibhiḥ saha grāmyādīnāṃ māṃsādīni nāśnīyādityarthaḥ | navadhānyādibhiḥ samastairvyastairpi grāmyādīnā piśitādīni viruddhānīti | virūḍhaṃ vigatāṅkuramaṅkuritaṃ ca | rohiṇīśākaṃ kaṭukāśākam | jātu kaśākaṃ pauṣkaraśākam | valākā vāruṇīkulmāṣābhyāmiti valākā vakabheda , vāruṇī madyāparaparyāya , kuṣmāṣa utsvinnamāṣādi , ābhyāṃ saha valākā nāśnīyāditi yojyam | kākamācīmiti pippalīmaricābhyāṃ saha kākamācī nāśnīyāditi yojanīyam | nāḍībhaṅgaśākaṃ nāḍīpallavaśākaṃ, kukkuṭastāmracūḍa ; etāni dviśastriśo'pi vā nāśnīyāt | madhu ceti na hitamityarthaḥ | pittaṃ kālakhaṇḍalagnam | surā madyabhedaḥ, kṛśarā tilataṇḍulamāṣai kṛtā yavāgū, pāyasa kṣīrasiddhāstaṇḍulā, amūnyapi triśo dviśo vā'pi viruddhāni | sauvīrakeṇeti sauvīrakaṃ kāñjikaviśeṣo virecanādhikāre vakṣyate | ikṣuvikārān guḍādīn | guḍena kākamācīmityādi | anye tvevaṃ paṭhanti,— 'guḍena kākamācī, madhunā mūlaka, vārāhaṃ kṣīreṇa mūlakaṃ ca' | apare tvevaṃ paṭhanti,—'guḍena kākamācī, madhunā mūlakaṃ vārāha ca'; cakārānmadhuneti padaṃ vārāheṇa kākamācyā ca saha saṃbadhnanti | āmrājrāsvetyādi 'naikadhyamaśnīyāt' iti vākyaśeṣa | śvāvit sedikā | sarvāṃśca matsyānniti, nanu sarvāṃśca matsyān payasetyanenaiva cilicimamatsyavirodha siddha, tat kimarthaṃ ghallīphalādiṣu cilicimamatsyasya payasā virodhapāṭhaḥ ? ityāha,—viśeṣeṇa cilicimamiti | kadalīpha lamityādi tālādibhi saha kadalīphalaṃ nāśnīyādityarthaḥ | lakucetyādi dadhyādibhi saha lakucaphala nāśnīyādityarthaḥ | kecidatra 'madhunā ghṛtena ca' iti paṭhanti, lakucaphalaṃ nāśnīyāditi ca vyākhyānayanti | ayaṃ pāṭho vartamānāsu bahuṣu pratiṣu paṭhyate, na tu nibandheṣu, tasmānna paṭhanīya iti | prāk payasa payaso'nte veti 'lakucaphalaṃ nāśnīyāt' iti śeṣaḥ |

23.14

saṃyogaviruddhānabhidhāya karmaviruddhān vaktumāha,—ata ityādi | karmaśabdenātra saṃskāro'bhipretaḥ | eraṇḍadārvyagnisiddhā iti eraṇḍadāruharidrāgnisiddhāḥ; 'eraṇḍadārvagnisiddhā' ityanye paṭhanti, eraṇḍakāṣṭhavahninā siddhā iti ca vyākhyānayanti | nādyānna khādet | daśarātraparyuṣitamiti daśaniśāvāsitam | madhu coṣṇeriti uṣṇairuṣṇasparśadravyaiḥ, uṣṇasparśatvaṃ cāmyādijanitaṃ jñeyam | uṣṇe uṣṇakāle grīṣme śaradi cetyarthaḥ | matsyaparipacana iti paripacanaṃ pātramucyate | nārikeleneti varāhavasāparibhṛṣṭā valākā nārikelena saha nāśnīyādityarthaḥ | bhāsamiti bhāso gṛdhraviśeṣaḥ khalpatuṇḍo dhūsaravarṇaḥ | yacchūlena viddhā'ṅgāreṣu pakkaṃ tadaṅgāraśūlyam |

23.15

jalasnehāvityādi āntarīkṣodakānupānau viśeṣato madhusnehau jalasnehau vā nāśnīyāt | tadevaṃ svabhāvapathyasaṃyogakālasaskāramānai. pañcaprakārāṇi viruddhāni nirdiṣṭāni |

23.16

ata ūrdhvamityādi | madhuralavaṇau ceti cakāreṇa rasavīryaviruddhāviti samuccīyate | sarvata iti rasavīryavipākataḥ, evaṃ sarvatra rasadvandvaprakaraṇe sarvata śabdo vyākhyātavya | madhurakaṣāyau ceti cakāreṇemāvapi rasavipākābhyāṃ viruddhāviti samuccīyate | kaṭukaṣāyau ceti cakārādetāvapi rasavīryābhyā virudvāviti | madhurāmlādityādipāṭhena dadhiśarkarādidvandvepūyogārheṣu na virodha', anyeṣu cānupayogārheṣu virodha iti sūcitam | śrīgayadāsādaya ācāryā amuṃ pāṭhamanārṣaṃ varṇayanti; kasmāt ? 'ādau madhuramaśnīyāt' ityādinā sarvarasābhyavahārasya svasthānāmuktatvāt, 'na caikarasasevāyāṃ' ityādinā caikarasasevāyāṃ niṣiddhatvāt; tasmānna paṭhanīya evāyaṃ grantha iti | śrībrahmadevastvārṣānārṣacintāmakurvannamuṃ granthaṃ paṭhati vyākhyānayati ca | tatpaṭhitavyākhyātatvāt sarvamatadarśabhirasmābhirapi likhitaḥ kacidvyākhyātaśceti |

23.17

atiśayaguṇayogayuktā māhiṣakṣīrādipadārthā hitā api svasthānāmekāntāhitā bhavantīti darśayannāha; - taratametyādi | taratamayogayuktāṃśca bhāvāniti atiśayasnehādiguṇasahitānadravyāṇītyarthaḥ | tānevātiśayaguṇayuktān vivṛṇvannāha, - atisnigdhānityādi | tasmānmāhiṣaṃ dugdhaṃ gavyādatiśayasnigdhaṃ svasthasya samānevarjya, asvasthasya ca tīkṣṇābhe' sevyamityādi draṣṭavyam | yuktāṃśceti cakāro'tiśayaguṇayuktānāmapi pathyatamāyucyatamamṛdyatamānāṃ sevanaṃ samucinoti, ekāntahitatvāt | ebhyo'nye'tiśayaguṇayuktāḥ svabhāvādevaikāntāhitā iti | evamādīnityādiśabdādanye'pi vīryasaṃjñakā guṇāḥ picchilaviśadatīkṣṇamṛdavo gṛhyante, tathā gurulaghuvīryaṃ ca | anye ttvādiśabdāduktebhyo'nye'pi sarve guṇā gṛhyanta iti vadanti |
amumevārthaṃ sukhavodhārthaṃ saṃgṛhṇāha, - viruddhānītyādi | vīryata iti vīryaśabdenātra snigdhādayo'ṣṭau guṇā ucyante, athavā viṃśatiguṇāḥ ṣaḍrasā apyucyante, yena kurvanti tadvīryamiti vacanāt | evamādīnītyukte yāni kāniciditi yat kṛtaṃ tattantrāntaroktāśeśaviruddhopamadgārtham | anye tvādi śabdāttantrāntaroktāni deśakālamātrādiviruddhāni labhyanta iti manyante | śeṣamato'nyanmāṣādi hitāhitaṃ jānīyāta, kasyaciddoṣasya prakopakatvāt kasyaciddoṣasya haratvāditi |

23.19

kiṃ punarviruddhaṃ bhuktaṃ karotītyāha, - vyādhimityādi | vyādhimiti pāṇḍvandhyavisarpadkodaravisphoṭakonmādabhagandarā-
dikaṃ, indriyadaurbalyamasindriyāviṣṭhānadaurbalya mindriyaśaktidaurbalyaṃ vā, adhigacchati prāpnoti | viruddharasavīryāṇi bhuñjānaḥ iti rasagrahaṇaṃ dravyavīryaparihārārthaṃ, tenoṣṇasyāpi dugdhasya prayogo bhavati; kṣīradravyasya hyuṣṇatvaṃ tadgatamadhurarasaśaityena virodhinā'pi na duṣyati, evamuṣṇapānīyasyāpīti | anātmavānbuddhimān | anye 'rasavīryādīn' iti paṭhanti | teṣā mate rasavipākayorapi gurulaghusaṃjñayorvirodho varjanīya iti | pūrvapratipāditādhyāyārthapiṇḍadarśanaparaḥ śloko'yaṃ; tenāsminnadhyāya eva̍ yāni viruddhāni dravyāṇyuktāni teṣveva rasavīryavirodho jñeyo na punarrihānuktāni yāni teṣviti |

23.20

na kevalaṃ viruddhabhojanameva vyādhiheturapi tu hitāhitādīnyapīti darśayannāha, - yadityādi | yatkiṃcidalanenāśeṣamevāhitaṃ saṃgṛhītam | doṣaṃ vātādikam | utkleśya prakoṣya | na nirharediti madanaphalatrivṛdādivadūrdhvamadho vā nākarṣeta, tadvikārāya kalpata iti saṃbandhanīyam | kalpate saṃpadyate | na kevalaṃ doṣakarameva vyādhaye bhavati, api tu rasādidhātuduṣṭikaramapi vyādhaye bhavatītyāha, - rasādiṣvityādi | rasādiṣvayathārtha veti rasādidhātuvyathayā prayojanaviruddhaṃ rasādīnāṃ jīvanādiprayojanavirodhi rasādidhātudūṣaṇakaramityarthaḥ | doṣaduṣṭikāritvena dhātudūṣaṇakaratvaṃ na labhyate, viśiṣṭaśaktitvādvavyāṇā; tathāhi - kāniciddoṣaduṣṭikarāṇi kāniciddhātuduṣṭikarāṇīti | tāni cātra na kathayiṣyāmo vistarabhayāt | anye tu vyākh‍yānayantirasādiṣvityādiśabdādvīryavipākayorgrahaṇaṃ, tena rasavīryavipākeṣu yadbhuktaṃ sadayathārthamanarthakaraṃ vā bhavati, tadvikārāya kalpate | jejjaṭācāryastvamuṃ ślokamanārṣa kathayati, gayadāsācāryeṇa cāyamaṅgīkṛta', ato'smābhirapi likhito vyākhyātaśca |

23.21

viruddhāśanādutpannānā rogāṇā cikitsāmūtramuddiśannāha, - viruddhāśanajānityādi | pratihanti virecanamiti viruddhāśanajavyādhipratyanīkaṃ virecanaṃ pratiśabdena dyotyate, tena kuṣṭhavyādhipratyanīkaṃ virecanaṃ viruddhāśanajaṃ kuṣṭhaṃ hanti, evamanyatrāpi yojanīyam | vamanaṃ śamanaṃ vāprīti tatra virekavamane bahudoṣāṇāṃ prāṇavatāṃ ca, itareṣā tu śamanamiti | śamanalakṣaṇa-
mucyate;—‘‘na śodhayati yaddoṣān samānodīrayatyapi | samīkaroti kruddhāśca tat saśamanamucyate’’ iti | pūrvaṃ vā hitasevanamiti suvarṇalohādivirodhiviroharaṃ pūrvameva seveta | taduktaṃ ‘na sajjate hemapātre viṣaṃ padmadale'mbuvat’ | ‘pūrvaṃ vā hitabhojanam’ ityanye paṭhanti |

23.22

viruddhāśanaṃ kurvato'pi kasyacit kuto viruddhāśanajā rogā na bhavantītyāha,—sātmyata ityādi | sātmyādibhirhetubhirviruddhaṃ vitathaṃ niṣphalaṃ bhavatīti piṇḍārthaḥ | snigdhavyāyāmabalināmiti snigdhavyāyāmābhyāṃ balināmiti sabadhyate | tenāyamarthaḥ—snigdhadravyābhyavahārabalinā balavadabhilādviruddhaṃ niṣphalaṃ bhavati| kecidvalināmiti padaṃ bhinnaṃ manyante | tenāyamarthaḥ—snigdhānā vyāyāminā balinā ca viruddhaṃ vitathaṃ bhavediti | sātmyato'lpatayetyādiślokasyāgre kecidimaṃ ślokaṃ paṭhanti,—‘‘vyāyāmaśīlo balavān śiśruśca snigdho'gnimākṣāpi mahāganaśca| āpnoti rogānna viruddhajātānabhyāsato vā'lpatayā ca jantu ’’ iti, ayaṃ ca na paṭhanīyaḥ, sarvanibandhakārairapaṭhitatvāt |

23.30

hitasyāpi vātasya dikkasaṃyogādahitatvaṃ syāditi vātaguṇān nirdiśannāha,—atha vātaguṇān vakṣyāma ityādi | ‘‘vātasya dakṣiṇottaragatasya dopaharatvena hitatvaṃ, pūrvapaścimavātasyāhitatvaṃ, ato hitāhitīyādhyāyaparisamāptau vātasya guṇopavarṇanaṃ nirdaiṣṭumāha,—atha vātaguṇānityādi’’ ityanye | kharaḥ pracaṇḍavega | anye tvāhāradravyaprakaraṇāditarasaṃyogo'prastuta ityamuṃ vātaguṇopavarṇanagrantha na paṭhantyeva | gayadāsācāryastvasmin hitāhitīyādhyāyapāṭhe pūrvoktaṃ pāṭhaṃ kiyantaṃ parityajyānyaṃ ca pāṭhaṃ kiyanta nikṣipya pūrvoktapākramavyatikrameṇa ca paṭhati | yāvatā pāṭhena vyatikramastāvantaṃ darśayannāha,–‘‘vallīphalakavakakarīrāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyākadadhitilatailavirodhigur̤akṛśākājāvikamāsamaghajāmbavacilicimamatasyagodhāmrāhāśca . naikadhyamaśrīyāt payasā, prāk payaso'nte vā | .kapotāśca sarpapatailabhṛṣṭānnādyāt | kapijjalamayūralāva tittiragodhāmairaṇḍadārvyabhisiddhā eraṇḍatailasiddhā vā | madhughṛte samaghṛte madhu cāntarīkṣodakānupānam | kāṃsyabhājane daśarātraparyuṣitaṃ sarpiḥ | madhu coṣṇamuṣṇena vā| dadhimadhu vā| pittena saha māṃsāni pakānyāmāni ca kevalānyapi | surākṛśarāpāyasāśca naikadhyamaśrīyāt | sauvīrakeṇa saha tilaśaṣkulī | takreṇa saha madhughṛtamatsyagodhāmṛṣṭatānā māṃsāni | madhunā godhām | matsyān kṣaudrāsavena | pṛṣatamāsaṃ vā tenaiva | tathā maireyamādhvīkābhyā vālopodakyā vā matsyān | naikṣuvikṛtīḥ sarvā matsyai saha | sarpirguḍekākamācīmadhumūlakāni naikadhyam | madhunā vārāhaṃ, danā kaukkuṭaṃ, madyena balākā, tilakalkena copodikā siddhāṃ | na pippalīṃ matsyavasayā, priyaṅgulipso na payasamaśrīyāt’ iti | asyāgre ca taratamayogayuktāśca bhāvānityādisūtrāṇi paṭhati, tāni ca pūrvasūtraireva samānānīti neha pradarśitāni || 23-30 || iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṃgrahākhyāyā suśrutavyākhyāyā sūtrasthāne viṃśatitamo'dhyāyaḥ |

Linked texts (1)