The Compendium of Suśruta 28
Nibandhasaṅgraha 28
- Language
- Sanskrit
28.4
tatra pūrvaṃ chedyakarmaṇa eva darśitatvāttadbhedānyeva darśayannāha,— chedyā bhagandarā ityādi | granthi ślaiṣmika iti āmo na tu pakva | tilakālaka iti kṣudrarogaparipaṭhito na tu śūkadoṣoktaḥ, tasyāsādhyatvāt | vraṇavartmeti klinno vraṇauṣṭhaḥ | arbudāni sarvāṇi | arśo vātikaṃ ślaiṣmikaṃ ca | carmakīla iti gudapārśvavartī māsāṅkuraḥ | snāyvādibhiḥ saha kothaśabda. pratyekaṃ saṃbadhyate, kothaḥ pūtībhāva.| śataponaka iti śūkadoṣapaṭhitaḥ, anye tu bhagandaragrahaṇenāpyupāttasya śataponakasya punarupādānamapyantaśchedanārtha, ananyapratīkāratvāt 1-4-
28.8
bhedyaviṣayaṃ darśayannāha, - bhedyā ityādi | granthayastraya iti vātapittakaphajā | ādito ye visarpāśceti vātapittaśleṣmajā | vidārikā kṣudrarogeṣu | avamanthaka iti śūkadoṣeṣu | vṛndāviti ekavṛndo vṛndaśca kaṇṭhagatarogeṣu | puṣkarikā śūkadoṣeṣu | puppuṭau tāludantajāviti tālupuppuṭo dantapuppuṭaśca | pūrvaṃ ye ca prapākiṇa iti bhagandarādayaḥ | vastistathā'śmarīhetoriti aśmarīnimittameva vastirbhedyo nānyaheto, amede dhruvamaraṇādbhede ca saśayāt || 5-8 ||
28.9
lekhyaviṣayaṃ darśayannāha, - lekhyaścatasra ityādi | catasro rohiṇya iti vātapittaśleṣmasannipātotthā, raktajā punarekāntāsādhyatvādiha noktā | vartma iti vraṇavartma netravartma cetyarthaḥ | maṇḍalaṃ kaṇḍūkuṣṭhādīnām | māsakandī svalpamāsāṅkuraḥ |
28.10
vedhyaviṣayaṃ darśayannāha, - vedhyā ityādi |
eṣyaviṣayaṃ darśayannāha, - eṣyā ityādi eṣyā nāḍya iti lohādiśalākayā'ntaranveṣaṇīyā ityartha, alpāstitvajñāpanārthaṃ, sukhenāpakarṣaṇāya ca | unmārgā tiryaggatiḥ ||-
28.11
āhāryaviṣayaṃ darśayannāha - āhāryā ityādi | āhāryā ākarṣaṇīyāḥ | śarkarāstisra iti mūtraśarkarā pādaśarkarā dantaśarkarā ceti |
-
28.15
vistrāvyaviṣayaṃ darśayannāha, - srāvyā ityādi || 12-15 ||
sīvyaviṣayaṃ darśayannāha, - sīvyā ityādi | meda samutthā iti ye kecana medobhavavikārāḥ | bhinnā iti vidīrṇā ityarthaḥ | sulikhitā gadā iti niravaśeṣalikhitā ityarthaḥ | vyapāśritā iti viśeṣeṇāśritā ityarthaḥ | sādhyā iti kecit paṭhanti|
28.17
atha ke na sīvyā ityāha, - na kṣāretyādi |
teṣu kiṃ kartavyamityāha, - teṣvityādi ||-
28.19
kān viśodhayedityāha- pāṃśvityādi | anye tṛṇādīnīti paṭhanti | kasmādete viśodhyā ityāha, - ahṛtānityādi 18-19
28.26
tatra saptānā chedyādikarmaṇāmavacāraṇasyānyatra darśitatvāt sīvyaṃ punaratraiva vistareṇa nirdiśannāha, -tato vraṇamityādi | samunnamya unnataṃ kṛtvā | aśmantaka-amloṭakasadṛśo vṛkṣaḥ | kṣaumamiti kṣumā atasī tasyā idaṃ kṣaumaṃ, snāyuriti śaṇākāra upadhātuviśeṣaḥ, yena dhanūṃṣi nahyante | mūrvā caurasnāyuḥ, yathā pūrvadeśe guṇān kurvanti dhanuṣāṃ; anye kovidārasadṛśayugmapatraṃ latāviśeṣamaśmantakramācakṣate | tānairīti tantubhirityarthaḥ | veṣṭitakaṃ ca | gophaṇikāṃ gophaṇākārām | tunnasevanīmiti yathā vastraṃ pāṭitaṃ tantuvāyakāḥ sandadhati tadvattunnasevanīṃ sīvyet | ṛjugranthimiti ṛjugranthi. bandhasadṛśo yasyāṃ sevantyāṃ sā ṛjugranthiḥ | tryaseti tridhāretyarthaḥ | phalakoṣo'ṇḍakoṣaḥ | susamāhitā iti suhastā ityarthaḥ | parimaṇḍalā iti vartulā ityarthaḥ | sannikṛṣṭe nikaṭa ityarthaḥ | avaluñcanamiti truṭanamityarthaḥ || 20-26 ||
28.28
sīvanasya paścātkarma darśayannāha, - atha kṣaumetyādi | kṣaumeṇa atasīvastreṇa, picunā kārpāsatūlena, ābhyāṃ dvābhyā channamityarthaḥ | susyūtamiti samyak sīvitamiti loke | pratisārayedavacūrṇayedityarthaḥ | avacūrṇanadravyāṇi priyaṅgavañjanamityādīni | añjanaṃ sauvīrāñjanam | samantata iti sarvatretyartha | kṣaumadhmāmeneti atasībhavavastrabhasmanā | ācārikamādiśediti vraṇitopāsanīyoktamācāraṃ kathayedityartha | kecidihāvathyādīni gadyenaiva paṭhanti yāvadācārikamādiśediti |
28.29
saṃkṣepoktiriyaṃ vistaro'sya vakṣyata iti darśayannāha, - etadityādi | aṣṭagrahaṇaṃ punaryadiha kṛtaṃ taccarakoktaṣaṭsaṃkhyānirākaraṇārtham |
28.30
tatrāṣṭānāmāpa karmaṇāṃ vyāpadaṃ darśayannāha, - hīnātiriktamityādi | gātracchedanamātmana iti śastrakarma kurvataḥ svaśarīre chedanamityarthaḥ | catasro vyāpada iti, anye tu 'etā hi tisra' iti paṭhanti; sa tu pramādapāṭhaḥ |
28.31
vyāpado hetūn darśayannāha, - ajñānetyādi | ahitavākyayogaḥ śatruvacanaprayogaḥ | pramoho vaicittyam | aparaiśca bhāvairiti prayojanavyagratādibhirityarthaḥ | kuśastramiti īṣacchastram | sa śeṣāniti sa iti vaidyaḥ, śeṣān parānityarthaḥ |
28.41
atiriktaśastravyāpadamabhidhāya vaidyasyaivātmagātracchedanāvyāpadaṃ darśayannāha, - ātmānamevetyādi |-svāṅgamevetyarthaḥ; śastragrahaṇadhāraṇāvacāraṇānabhijñatvādinastītyarthaḥ | jaghanyakārī atihīnakamekārī | taṃ tathāvidhaṃ kuvaidyam | ātmavān buddhimān, ‘ātura’ iti śeṣaḥ | ātmahanamātmacchedinaṃ, āramatudāmiti kecit paṭhanti | āyurrjīvitam |
tiryakśastrapraṇidhāne karmavyāpadaṃ darśayannāha, - tiryakpraṇihita ityādi | pūrvamudāhṛtā iti agropaharaṇīyādhyāye sirāsnāyucchedanamityādayo doṣā | doṣaparihāra darśayannāha, - tasmādityādi |
28.43
idānīṃ vaidya pratyātureṇa ki kartavyamityāha, - mātaramityādi | atra śloke prathamo'piśabda samuccaye, dvitīyastu saṃbhāvanāyām | visṛjati dadāti | ātmanā svayameva | ātmānaṃ śarīram | enaṃ vaidyam |
-
28.44
vaidyenaivavidhe āture viśvaste yat kartavyaṃ tadāha, - tasmātyādi | enamāturaṃ putravat pālayedityartha |
28.45
samyakpālane mahadeva phalaṃ bhavatīti darśayannāha, - dharmārthāvityādi | satāṃ grahaṇamuttamamiti śiṣṭānā madhye grahaṇamupādānamuttamaṃ bhavatītyartha |
28.46
sādhyo'pi vyādhiranekakarmasādhyo bhavatīti darśayannāha,karmaṇetyādi | karmaṇeti chedyādikena snehādikena vā, apiśabdāt pañcādibhirapi | keciddharmārthāvityādiślokamadhyāyante paṭhanti |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nibandhasaṅgrahakhyāyā suśrutavyākhyāyā sūtrasthāne pañcaviṃśatitamo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit