Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 31: athāto viparītāviparītavraṇavijñānīyamadhyāyaṃ

Nibandhasaṅgraha 31

Language
Sanskrit

athāto viparītāviparītavraṇavijñānīyamadhyāyaṃ

31.3

niyatāniyatabhedena dvividhamariṣṭa prakāśayitumāha, - phalānītyādi | atra yathā puṣpaṃ phalasya bhaviṣyatva khyāpayati, ko'rthaḥ ? puṣpaṃ phalaṃ bhaviṣyatīti, yathā ca dhūmo'gniṃ khyāpayati, yathā'mbudo jalavṛṣṭiṃ, evamariṣṭāni pañcatā mṛtyuṃ khyāpayanti, bhāvinīmiti śeṣaḥ | ariṣṭānyatra maraṇalakṣaṇāni | nanu, atra kimartha puṣpadhūmāmbudā iti vahavo dṛṣṭāntā uktāḥ ? ekenaiva gatārthatvāt | ucyate, puṣpāmbudau hetū phalajalavṛṣṭyorjñāpakāvaniyato, na hyavaśyaṃ kāraṇena kārya kartavyameva, ityanenāniyatadṛṣṭāntena hetvādi nimitta jama riṣṭamaniyatamūktaṃ, dhūmāt kāryādgame kāraṇasya yato jñānaṃ tanniyataṃ, etena niyatadṛṣṭāntena doṣajamariṣṭaṃ niyatamuktam, ityaniyata niyatabhedena dvividhamariṣṭaṃ prakāśayanti bahavo dṛṣṭāntā iti na doṣaḥ || 1-3 ||

31.4

avaśyamevāriṣṭasya maraṇabhavanaṃ darśayannāha, - tānītyādi | mumūrṣoḥ martumicchoḥ prāṇina uddhatānyapi prakaṭītānyapyariṣṭānyaṅgairaṅgairna gṛhyante na jñāyante | kuto hetorityāha, - saukṣmyāditi | - paramāṇuvat | pramādādveti madirānadamattasya vastunyavimarge iva | āśuvyatikramāditi yadaivāriṣṭamutpannaṃ tadaiva maraṇāditi; utpalaśatapatravyatimedavat, anye tvāśuvyatikramo yadaivāriṣṭamutpannaṃ tadaiva nivartata iti manyante | natvasaṃbhavāditi
na punarasaṃbhavānna gṛhyante, apitu sambhavantyapyariṣṭānyuktaiḥ kāraṇairaṅgerna gṛhyanta ityabhiprāyaḥ | doṣajamariṣṭamadhikṛtya ariṣṭena maraṇasya niyatatvaṃ darśayannāha, - dhruvamityādi |
-

31.5

riṣṭe'pi maraṇanivṛttimupāyaviśeṣairāha, -brāhmaṇairityādi | kilaśabdo'trāgamārthaṃ sūcayati, evaṃ kila āgame pratipāditamityartha | amalairiti rāgādidoṣarahitai | brāhmaṇebhyo'parānapi darśayannāha, -rasāyanatapojapyetyādi !- rasāyanaparā iti svabhāvavyādhinivāraṇaviśiṣṭauṣadhacintakāḥ, te rasavīryopavaprabhāveṇa maraṇaṃ nivārayanti | tathā tapa parāstapasvina, te'pi viśiṣṭatapa prabhāveṇa maraṇaṃ nivārayanti | japyaparā siddhamantracintakāḥ | te'pi mantraśaktiyuktāḥ pañcatvaṃ niṣedhayanti | etacca niyatāniyatāriṣṭaviṣaya jñeyam |

31.6

kathaṃ puna kāleāntare pañcaviṃśavarṣādāvariṣṭapīḍā bhavatītyāha, - nakṣatretyādi | - vipacyate phalatītyartha | pākaḥ phalam |

31.7

ariṣṭāparijñānadoṣaṃ darśayannāha, -asiddhimityādi |-asiddhi dharmārthakāmādīnā hānimū |

31.8

asya tantrasya śalyatvāttatra ca vraṇasya prādhānyāttasyaivāriṣṭāni prāṅdiṅdṛṣṭumāha, - gandhetyādi | gandhavarṇarasādīnāmiti ādigrahaṇena śabdasparśayorapi sagraha | etena pañcāpīndriyārthā uktā bhavanti, rūpasya varṇagrahaṇena gṛhītatvāt | svabhāvata prakṛtito yadvaikṛtamanyathātva tadācaṣṭe tat kathayati, vraṇina puruṣasya, pakkalakṣaṇa pātatailakṣaṇa, yathā pakka phalaṃ patatyeva tathā'sāvapi vraṇī patatyevetyarthaḥ |

31.9

tatra prākṛtaṃ gandhaṃ darśayannāha, - kaṭurityādi | atra lājātasītailasamānākhyo gandhā yathāsakhyena vātapaittikavātaślaiṣmikapittaślaiṣmikā dvandvajā jñeyā | ete trayo'pīpadvisrāśca svabhāvājjñeyā | atasīśabdenātasītaila, tailaṃ tilatailam | jñeyā
prakṛtigandhāḥ syuriti jñātavyāḥ prakṛtigandhā bhaveyurityarthaḥ | 'kaṅgustrīvaśca' iti kecit paṭhanti |
-

31.12

vikṛtigandhān darśayannāha, - ata ityādi | ato'nyadgandhavaikṛtamiti ata ebhyaḥ pūrvoktebhyaḥ kaṅgādiprākṛtagandhebhyo'nyadgandhavaikṛtam | tāneva vikṛtagandhānāha, - madyetyādi | sumanā jātī, sagandhāḥ samānagandhāḥ | divyagandhā iti aparo'pi ya uttamagandhaḥ | mumūrṣūṇāmiti bhartumicchūnā prāṇinām | śvā kukkuraḥ, dhvāṅkṣa kākaḥ, pūtivalhūraṃ pūyasahitaṃ śuṣkamāsa, matkuṇāḥ śayyādijāḥ kṣudrakīṭāḥ, etaiḥ samānagandhā ityarthaḥ || 10-12 ||

31.15

varṇānirdeṣṭumāha, -dhyāmetyādi | śyāma īṣatkṛṣṇaḥ | na dahyante na dāhayuktā bhavanti | cūṣyanta iti cūṣaṇamiva vedanāviśeṣaḥ | pittavarṇe sati yat pittavedanā dāhādikā na bhavanti tadvaikṛtaṃ varṇasya | kecit “śyāmākuṅkamakaṅguṣṭhasavarṇā pittadopataḥ | na dahyante na cūṣyante bhiṣak tān parivarjayet—” iti pāṭhaṃ paṭhanti, vyākhyānayanti ca, - śyāmā priyaṅguḥ, kaṅguṣṭhaṃ suvarṇakṣīriniryāsaḥ, na dahyante nātitapyante, kiṃtu paritāpabhāvayuktā bhavantīti | sa ca nibandheṣu na dṛśyate, yatra tu dṛśyate, tatra gaḍḍalikāpravāhaḥ, tasmāt pūrvaḥ pāṭho nyāyyaḥ | kaṇḍūmanta ityādikākaphena, teṣā dāharuje varṇavaikṛtaṃ; dūyanta iti pīḍāṃ kurvanti | kṛṣṇāśtyādi ye vātajā vraṇā kṛṣṇāstanusrāvā marmatāpinaśca yadā svalpāmapi pīḍāṃ na kurvanti tadā vātaje varṇavaikṛtam | atra rasavaikṛtaṃ yadyapi noktaṃ tathā'pi vātapittakaphavraṇeṣu yathoktamaṃ kaṣāyakaṭumadhureṣu pipīlikādyupasarpaṇādanuktamapi jñeyaṃ, gandhavarṇarasādīnāmityuddeśasūtre rasasyoktatvāt || 13-15||

31.16

śabdavaikṛta darśayannāha, - śveḍantītyādi | śceḍanti khaṭakhaṭāśabdaṃ kurvanti | ghurdhurāyanta iti śvāmārjiārādīnā kopādantargataśabdo ghurdhurāśabda ucyate | jvalantīveti jvalanta iva

31.17

sparśavaikṛtamadhikṛtyāha, - dahyanta ityādi |
-

31.19

ākṛtiviśeṣavaikṛtamadhikṛtyāha, - śaktītyādi | śaktirāyudhaviśeṣaḥ, dhvaja patākādaṇḍaḥ | yeṣu vraṇeṣu, avabhāseran śobhante, prāsādo devatānarendrāṇāmadhiṣṭhānaṃ, ākṛtiranna rūpameva | rūpaṃ ca pañcendriyārthamadhye | aparamapi rūpaviśeṣamāha, - cūrṇāvakīrṇā ityādi | atrāpi sāmānyākāreṇa rūpameva voddhavyam |

31.20

gandhādivaikṛtaṃ samāpya, upadravāsādhyatvaṃ prasaṅgato yuktyāgataṃ darśayannāha, - prāṇetyādi | prāṇakṣaya śaktilakṣaṇavalakṣayaḥ, māṃsakṣaya upacayalakṣaṇavalakṣayaḥ |

31.21

anuktamapyaśeṣapāriṣṭamupagṛhṇannāha-kriyābhirityādi |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā suśrutavyākhyāyā nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ sūtrasthāne'ṣṭāviṃśatitamo'dhyāyaḥ |
28 ||

Linked texts (1)