Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 32: athāto viparītāviparītasvapnanidarśanīyamadhyāyaṃ

Nibandhasaṅgraha 32

Language
Sanskrit

athāto viparītāviparītasvapnanidarśanīyamadhyāyaṃ

32.2

athāta ityādi | svapnaśabdānantaraṃ luptādiśabdānirdeśānnakṣatravelā tithinimittaśakunāniladeśavaidyavāgdehamahvaneṣṭā api gṛhyante |

32.4

atrādhyāye nirdeṣṭrayān dūtādīnupadarśayannāha, - dūtetyādi | dūtaśabdo'tra darśanasabhāṣaṇaveṣāceṣṭitai. saha saṃbadhyate | gamanāya
praśnāya vā''gataṃ puruṣo dūtaḥ | ceṣṭā cātra kāyakṛto vyāpāraḥ, ṛkṣāṇi ārdrādīni, velā madhyāhnādikā, tithayaścaturthyādayaḥ, nimittaṃ sarpādivarśanaṃ, deśo vaidyasya bhūmibhāga', vāgdehamanasā ca viceṣṭitamapi vaidyasyaiva, āturagatamiti āturāśritamityarthaḥ | svapnāḥ paścānnirdaśyāḥ |

32.6

prathamaṃ dūtadarśanamadhikṛtyāha, —pāṣaṇḍetyādi |-pāṣaṇḍāḥ kāpālikādaya, āśramā brahmacārigṛhasthavānaprasthayataya, varṇā brāhmaṇādaya | sapakṣā iti tadyathā-kāpālī kāpālikasya, brahmacārī brahmacāriṇa., vipro viprasyetyādaya | karmasiddhaye kāryasiddhyartham | ta eva viparītā iti kāpālikasya brahmacārī, brahmacāriṇaḥ kāpālīti | karmavipattaye iti cikitsitanāśāya | napuṃsakamiti na pumān na ca strī | strīti yoṣitprityarthaḥ | vahava iti prabhūtā ityartha., naikakāryā iti naikasmin kārye ye dūtā. samāgatā ityarthaḥ, asūyakā iti parasparaṃ kalaha kurvāṇā , gardabhoṣṭrarathaprāptā iti gardabhoṣṭrayuktena rathenāgatā ityartha ; prāptā vā syu paramparā iti āgatā vā bhaveyuḥ, paramparā paṅkti, etena paṅktiṃ kṛtvā yadā''gatā bhavantītyuktam | vaidyaṃ ya upasarpantītyādi ye dūtā evaṃguṇaviśiṣṭā vaidyamupasarpanti samīpamāgacchanti te garhitā eveti sambhāvanīyā. | atra caśabda evakārārtha., apiśabda sambhāvanāyām |
-

32.8

veṣamadhikṛtyāha, —pāśetyādi | pāśo dīrghaḥ paśūnā vandhano rajjuvalaya , daṇḍo lauhādivalayairnibaddho dīrghaniṣṭhurakāṣṭhayaṣṭi , āyudhāni khaṅgaśaktyādīni | pāṇḍuretaravāsasa iti kṛṣṇapītaraktavastrā. | ārdrajīrṇāpasavyaikamalinocchrastavāsasa iti ārdraṃ stimitaṃ, jīrṇaṃ purātanaṃ, apasavyaṃ dakṣiṇāśritamuttarīyaṃ, vāsa iti ekavastradhāriṇa , malinamadhautaṃ, ucchrastaṃ pāṭitaṃ vastram | nyūnādhikāṅgā iti nyūnā hastādyavayavairhīnā , adhikāṅgā iti ekaviṃśatyaṅgulyādiyuktā , udvignā iti bhītā', vikṛtā iti paṅgukubjavāmanādayaḥ, raudrarūpiṇa iti bhairavoddhatarkarkaśā bhayāvaharūpiṇa. |
dūtasabhāṣāmadhikṛtyāha, —rūkṣetyādi | rakṣaṃ maitrīrahitaṃ vacaḥ, niṣṭhura kaṭhoravacanaṃ, amāṅgalyābhidhāyina iti gatamṛtanaṣṭahaditetyādivacanamamaṅgalam ||-

32.14

ceṣṭitamadhikṛtyāha, —chindanta ityādi | vastrānto daśāhīnasya vastrasyāntam, anāmikā pavitrāṅguli , keśā mastakavālāḥ, romāṇi śarīrodbhavā vālā, daśā sadaśāsya vastrasya prāntāḥ | srotovarodhetyādi srotovarodhādiṣu nikṣiptapāṇayaḥ; srotaḥ karṇādicchidraṃ, avarodha skandhadeśa, hṛt kamalaguḷukākāramathomukha, gaṇḍo galla', mūrdhā mastakaṃ, ura kaṇṭhahṛdayāntarāla., kukṣirvaṃkṣaṇapārśvāntarāla | kapāletyādi | karaśabda kapālādibhi' pratyekaṃ sabadhyate, tena kapālādikarā ityādi boddhavyaṃ; kapālo mṛtprāṃsthikhaṇḍa, upalaḥ pāṣāṇa, bhasmeti dagdhakāṣṭhādikṣāra., asthi haṭṭi, tuṣaṃ dhānyāditvaca', aṅgāro'rdhabhasmīkṛtakāṣṭhakhaṇḍaḥ | vilikhanto mahīmityādi |-vilikhanto nakhādinā vidārayantaḥ pṛthivīmityartha, kiñcinmuñcanta iti kiṃcidvastu hastena gṛhīta muñcantaḥ, loṣṭabhedina iti mṛtpiṇḍasphoṭanaśīlā ityartha | digdhāṅgā iti liptāṅgā ityarthaḥ | raktasraganulepanā raktamālādhāriṇo raktavilepanāścetyartha | phalamityādi | -asāramiti abhyantarasāravarjitam | anyacca tadvidhamiti anyadapi vastu pakkamasāraṃ ca | nakhairnakhāntaraṃ vā'pi kareṇa caraṇaṃ tathelyatra gṛhītveti sabandha. | upānadityādi |-upānat pādahitā, carmahastā veti carmamayavahtyādidhāriṇaḥ | vikṛtavyādhipīḍitā iti galatkuṣṭhādivikṛtavyādhipīḍitā | vāmācārā iti viparītavyavahārā | śvāsina iti śramajanitaśvāsayuktā | vikṛtekṣaṇā iti puṣpitanetrādaya | yāmyā diśi dakṣiṇasyā diśi, prāñjalayaḥ prasāritāñjalaya | viṣamaikapade sthitā iti viṣame ekasmin sthāna ūrdhvabhūtā | upasarpanti samīpaṃ gacchanti ||9-14||

32.16

ceṣṭitameva ceti cakāreṇānuktā'pi vaidyaceṣṭā samucīyate, tāṃ dūtadarśane nirdeśannāha, – dakṣiṇetyādi | - dakṣiṇāmimukhamiti dakṣiṇadiṅmukham | deśe pradeśe | aśucāvapavitre | hutāśanaṃ jvalayantamiti jvālayantam | pacantamiti pākaṃ kurvāṇam | krūrakarmaṇi paśuvadhādike | udyantamudyamaṃ kurvāṇam | kṣurakarmaṇītyeke paṭhanti, tatra muṇḍanādikarmaṇyudyamaṃ kurvāṇamityarthaḥ | vegotsargeṣviti mūtrapurīṣotsargeṣu | aśucimiti apavitram | prakīrṇakeśaṃ vimuktakeśam | abhyaktaṃ tailādinā | svinnaṃ prasvedasahitam | viklavaṃ vihvalam | vaidyaṃ ya upasarpantītyādi itthaṃbhūtaṃ vaidyaṃ ye dūtā upasarpanti te garhitā ninditā bhavantītyarthaḥ |
-

32.17

velāmadhikṛtyāha - vaidyasyetyādi | paitrye pitṛkārye, daive daivakārye, utpātadarśana iti utpātānā bhūmivivyāntarīkṣāṇā darśane |
-

32.18

nakṣatramadhikṛtyāha, - kṛttikāsvityādi |

32.19

tithimadhikṛtyāha, - caturthyāmityādi | sandhidineṣu devapretakāryārheṣu |

32.22

viśiṣṭarogeṣu viśiṣṭavelādi darśayannāha, - svinnetyādi | svinnābhitaptā dūtā jvalanasya samīpataḥ sannidhānādyadā vaidyaṃ madhyāhna upasarpanti tadā garhitā iti saṃbandha | etena śeṣamityādi vātaroge śītapravātādiṣvityādi jñeyaṃ, aśubhamityarthaḥ | raktapittetyādi | jalarodheṣu jalanirodhayuktapradeśeṣu | vijñāyaityādi | śeṣaṃ budhyeteti udāvarttamūtrakṛcchrādau jalavegadarśanādikaṃ praśastamiti jānīyāt || 20-22 ||-

32.26

athāviparītadūtadarśanādikaṃ nirdeśannāha, - śuklavāsā ityādi | goyāneneti vṛṣabhārūḍho vṛṣabhayuktayānākhḍho vetyarthaḥ; anye tu goyānena paśuyānenetyarthamāhu, gośabdasya paśuvācitvāt, etena yāmyādiyānakharoṣṭrādikavarjamaśvādiyānamuktam | svatantra svapradhānaḥ | pratipattimāniti pratipattiratra jñānaṃ pragalbhatā vā | śuklavāsāḥ śucirgaura ityādidarśanamuktam | śubhaceṣṭita ityanena ceṣṭoktā | alaṅkṛta iti veṣa uktaḥ | sabhāpā cātrāviparītasabhāpāvipayā'nuktā'pi jñeyā | tathāhi, tatra rūkṣaniṣṭhuravaktāra ityuktaṃ, atra tu tadviparyayeṇa snigdhakomalābhidhāyina ityaviparītasaṃbhāṣā jñeyā | tathā velānakṣatratithīnāmuktānāmeva viparītatvaṃ tato'nyadaviparītalamiti | kathambhūtaṃ vaidyamupasarpan dūta. kāryakārī bhavatītyāha, - svasthamityādi | svasthamādhivyādhivarjitaṃ, āsīnamupaviṣṭaṃ, śucau pavitre deśe, śuciṃ vaidyaṃ, itthaṃbhūtaṃ vaidyaṃ yo dūta upasarpati sa kāryakārī | kecinnivandhakārā amu pāṭhaṃ na paṭhanti || 23-26 ||

32.46

vaidyagṛhavidhimāturagṛhe'pyatidiśannāha-praveśa ityādi | gṛhe gṛhābhyantare, asyāturasya, tatpūrvoktaṃ nimittaṃ, na gaṇyate na manyata ityarthaḥ | kecit'pratidvāraṃ gṛhaṃ cāsya' iti pāṭhaṃ manyante | pratiśabdo lakṣaṇārthe | tena dvāraṃ lakṣīkṛtya, gṛhaṃ ca lakṣīkṛtyeti | atroddeśātsaṃkṣepādāture'pyavekṣyamiti saṃbandhaḥ |

32.48

āturagṛhe gatasya yātronmukhasya ca vaidyasya viparītanimittaṃ darśayannāha-keśabhasmetyādi | muṇḍā muṇḍitamuṇḍāḥ | asitāmbarā raktavastrāḥ |

32.52

etatpunarāturagṛhe'pi gaṇyata ityāha-bhāṇḍānāmityādi | bhāṇḍānāmupakaraṇadravyāṇām | sakarasthānā militānām | saṃcāraṇamitastato nayanam | nikhātasya bhāṇḍasyotpāṭanamuddharaṇamityarthaḥ | bhaṅgaḥ sphuṭanaṃ, patanaṃ hastādairadhobhraṃśaḥ, nirgamo gṛhābhyantarādito' gamanam | avasādo bhagnaṃ | vaidyaṃ saṃbhāṣamāṇo vaidyena sahārlāpaṃ kurvāṇo'ṅgaṃ pramṛjyāt, kuḍyaṃ bhittiṃ vā''staraṇāni pracchādanavastrāṇi vā pramṛjyāt proñchayedityarthaḥ | dhunīyāt kampayet | kānityāha-karau pṛṣṭhaṃ śirastathā | nyasennikṣipet | unmukha iti ūrdhvamukhaḥ | unmārṣṭi ūrdhvaṃ proñchantīti kecidbuddhā paṭhanti ||49-52||-

32.53

dūtāde śubhāśubhasya yathāsaṃkhyaṃ śubhāśubhameva phalaṃ nirdeśannāha-śubhamityādi |
-

32.65

nidropahṛtena tandrāyuktena manasā viṣayagrahaṇaṃ svapnaḥ | tatra dṛṣṭāḥ svapnā nimittamātrameva; svayaṃ dṛṣṭāstu prakṛtyādivarja gurutarāḥ | aśubhasvapnānnidarśayannāha-snehetyādi | karabhādiṣvāhahya tailābhyaktaśarīra. san yo yāyādgacchet, anena duḥkhena ṣaṇmāsaistriyate paraṃ rājayakṣmaṇā rogeṇa | antāvasāyimiścāṇḍālaiḥ | pariṣvajeran āliṅgeyuḥ | pravrajitāḥ śaivapāśupatādayaḥ | muhurvāraṃvāram | āghrāyate cumbyate, bhakṣyata ityanye | śvāpadairvyāghrādibhiḥ | pibenmadhu ca tailaṃ ceti madhu puṣparasa. | cakāradvayādekaikaśaḥ pānaṃ jñeyam | kecidatra madhu madyamityāhuḥ | tanna, kevalasya madyasya pānaṃ praśastaṃ svapnādhyāyaśāstreṣu kathitaṃ, yanna tu surāpānamaśobhanamityuktaṃ tatra surā piṣṭamayī grāhyā | paṅke'vasīdatīti paṅka kardama., avasīdati muḍatītyartha , paṅkāvasādastu sadyomṛtyakara | raktā srajaṃ raktapuṣpamālām | grasediti gilatītyarthaḥ | jananī praviśediti māturudaraṃ praviśatītyartha | śvabhre vivare | tamasā''vṛte andhakāraveṣṭite | hriyate nīyate, srotasā nāḍyā | mauṇḍyaṃ kṛttakeśatā | parājīyeteti parājīyeta parājito bhavatītyarthaḥ | badhyeta bandhanaṃ prāpnuyādityartha | tārakādīnāmityādigrahaṇāccandrādigrahaṇam | praṇāśaṃ dīpacakṣuṣoriti khapne'kasmāddīpaṃ naṣṭaṃ paśyati, svacakṣuṣī vigalite paśyatītyartha. | devatānā prakampamiti deva-
ttānāṃ devatāpratimānāṃ kampanamityartha | adhaneḥ pṛthignyāḥ | yūpo yajñapaśuvandhanakāṣṭhaṃ, pāribhadrako nimbavṛkṣa, kovidāra kāścanāra. | lauhāni lohamayāni vastūni | pakkamannaṃ siddhamityarthaḥ; kecidannasthāne māṃsamiti paṭhanti | surā piṣṭamayī na tu madyaṃ, tasya śobhanatvāt | ṛcchati prāpnotītyartha. || 54-66 ||

32.67

viphalān svapnānariṣṭabhūtān darśayannāha, yathāsvamityādi | svasyāḥ prakṛteranatikrameṇa yathāsvaṃ, yathā-vātaprakṛto viyati ga cchati saṃbhrameṇa ca, pittaprakṛtau saṃpaśyedapi ca hutāśavidyudaruṇā, śleṣmaprakṛtau prasuptaḥ san kamalaṃhaṃsacakravākān saṃpaśyedapi ca jalāśayān manojñān | vismṛto'tiśayena na smṛtaḥ, vihata pūrvaṃ virūpo dṛṣṭaḥ sa evāvasānantara viśiṭṭena svapnena hata | uktaṃ ca,-“akalyāṇamapi svapna dṛṣṭvā tatraiva ya punaḥ| saumyaṃ svapne pumān paśyettasya vidyācchubhaṃ phalam-” iti | tayāgrahaṇāt sukhapnaṃ dṛṣṭvā'svapatā saya phalatvaṃ mahāphalatvaṃ ca sūcyate | anye tu 'vihitaśca ya' iti paṭhanti | divāddaṣṭa iti svapna iti śeṣa | bhavantyaphaladāstu te iti tuśabdaścakārārtha', tenātihrasvātidīrghaprathamayāmadṛṣṭāścāphalā. samucīyante | 'bhavatyaphala eva sa' iti kecit paṭhanti |

32.69

uttaratantrapaṭhitaviśiṣṭavyādhiṣu viśiṣṭameva svapnadarśanāriṣṭaṃ darśayannāha, jvaritānāmityādi | śunā sakhyamiti kukkureṇa saha maitryaṃ, kapisakhyamiti vānaramaitryam | pravarttanaśabda unmādāpasmārābhyā saha pratyekaṃ sabadhyate | gulmeṣu gulmarogeṣu, sthāvarotpattivṛkṣotpatti', koṣṭhe udare | mūrdhni mastake sthāvarotpatti, śiroruji mastakavyathāyām | chartyā caṇakādipiṣṭakṛtā satilā tailabhṛṣṭā
jaṣkalītyucyate, tasyā bhakṣaṇam | adhvā mārgantara gamanaṃ, śvāsapipāsayo' | hārindramiti haridrāraktabhojanalakṣaṇamityarthaḥ || 68-70 ||-

32.74

aśubhasvapnadarśane kiṃciccikitsitamāha-svapnānityādi | prathame yāme prathamaprahare | dṛṣṭvā vilokya tu svapnam | svapyāt śayīta | ki kṛtvā ? dhyātvā śubha glānamityartha | yadyapi prathamayāma lakṣyasvapnasya niṣphalatva kathitaṃ tathā'pi du svapna mayyādayaṃ vidhi kartavyaḥ | anyatamametattam | samāhita sāvadhāna | na vācakṣīta na ca kathayet || 71-74 ||

32.81

ata ūrdhvamityādi | suhṛdo mitrāṇi | samiddhamagniṃ prajvalitaṃ vahnim | kalyāṇalābhāyeti śubhavastuprāptaya ityartha | apagamo nivṛtti | nadyo gaṅgādyā, nadā prasiddhā., kṣubhitān pracalitān vṛddhiṃ gatānityartha, kaluṣodakān yata eva kṣubhitānata evāpraśastodakānityartha | uraga sarpa, daśedbhakṣayet |
75|
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nibandhasagrahākhyāyā suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne ekonatriṃśattamo'dhyāyaḥ |

Linked texts (1)