The Compendium of Suśruta 38
Nibandhasaṅgraha 38
- Language
- Sanskrit
38.2
bhūme prakṛṣṭo vibhāgo bhūmipravibhāga, bhūmipravibhāgāryo'dhyāyo bhūmiprabhāgīyaḥ | pūrvādhyāye bhūmiparīkṣā bhūtakāye śītoṣṇavarṣādibhistathā parvatavṛkṣādibhi kṛtā, iha tvadhyāye bhūtaguṇaireva parīkṣā kartavyeti | kecidatrāntarāle miśrakādhyāyaṃ paṭhanti, tanna, pūrvācāryairevāpaṭhitatvāt |
38.3
sa bhūmivibhāgo dvividha - sāmānya viśiṣṭaśca | tatra prathamaṃ sāmānyameva bhūmivibhāgamāha, - śvabhretyādi | anupahatāmiti śvabhrādibhi sikatāntai saha pratyekaṃ sabadhyate | śvabhraśarkarāśmabhirviṣamo nimnonnata, tenānupahatāmiti sabandha | śvabhraṃ vilaṃ, śarkarā pakvabhāṇḍasūkṣmakhaṇḍa śarkareti loke, aśmā pāṣāṇa , valmīketi, nanu valmīkamūrdhanyeva śvetakapotī gṛhyate tat kathaṃ valmīkajātauṣadhiniṣedha 2 satyaṃ, āśīviṣaviṣaistasyā divyauṣadhervīrya na hanyate'thavā tatraiva sā viśeṣeṇa vīryavatī bhavatītyadoṣaḥ, śmaśānaṃ mṛtamartyādāhasthāna, āghātanaṃ vadhasthānaṃ, sikatā vālukā, anupahatāmanupahatā, anūparāmūparavarjitā, abhaṅgurā rājirahitā; adūrodakatvena sādhāraṇatvamukta; snigdhā cikkaṇā, prarohavatīṃ bījāṅkurajananī, mṛdvī komalā, sthirā vātatoyādibhiracalitamṛttikā, samāmanimnonnatā, gaurī suvarṇavarṇā, auṣadhagrahaṇāyeti auṣadhagrahaṇārtham | na kevalaṃ bhūmiguṇaireva bheṣajāni vibhajanīyāni kiṃ tarhi khadopaguṇairapīti darśayannāha, -
tasyā jātagityādi | krimyādibhiḥ saṃcādhamārgāntaiḥ saha pratyekamanupahataśabda sabadhyate, sabādhaḥ saṅkaṭa | ekarasamapuṣṭarasa, pṛthvavagāḍhamūlaṃ ceti pṛthu pṛthuvatkalaṃ, anagāḍhamūlaṃ bhūmyantaḥsthita mūla yasya tattathā, cakārādanupahatapraśannamulatvaṃ ca samuccīyate | udīcyāmiti uttarasyā diśi, etenottarābhimukho gṛhīyādityarthaḥ | viśeṣo bheda |
38.5
sāmānyabhūmerguṇa pradarśya viśiṣṭa pratibhūtaguṇa nirdeśanāha, - viśeṣatastvatyādi | khaguṇabhūyiṣṭeti pṛthvīguṇabhūyiṣṭetyartha | tanuvṛkṣā hrasvavṛkṣetyarthaḥ | asya pāñcabhautikaviśeṣaguṇakathanasyāyamabhiprāya - pṛthivyādyutkaṭatvena dravyāṇā svasyā bhūmau jāta grāhyaṃ, evaṃ valavattarāṇyauṣadhāni bhavanti |
38.6
vamanādidravyāṇi kīdṛśāyā bhūmau grahītavyānītyāha, tatretyādi | saśamanānīti yaddravyaṃ na vāmayati na virecayati vyādhinā sahaikībhūya tatsthameva vyādhimupaśamayati tad saśamanamucyate |
sarvāṇītyādi | sarvāṇyeva cābhinavāni valavattarāṇītyatrāpi saṃbadhyate | atra pariṇatakālānantaratvamabhipretaṃ na punarjanmanavalam | etasyaivāpavādasūtra darśayannāha, - anyatretyādi | antrāntare vṛddhaiḥ paṭhita pāṭha —sarvāṇītyādi | tatra sakṣīrāṇi sarasānītyarthaḥ | madhvādīni yathoktāni yadā na prāpyante tadā kiṃ kartavyamityāha,—teṣāmityādi | teṣāṃ madhughṛtādīnāṃ, asaṃpattau atyantapurāṇānāmaprāptau |
38.16
kuta. punarbheṣajāni jñātavyānītyāha, —gopālā ityādi | gopālā gomahiṣyādipālakā procyante, tāpasāstapasvino jaṭādhāriprabhṛtaya , vyādhā vāgurikādayaḥ, vanacāriṇo mlecchādaya | sarvāvayavasādhyeṣvityādi yāvannava dravyaṃ purāṇaṃ ceti pāṭhaṃ kecidācāryā na paṭhanti | doṣavarjitamiti krimivipaśastrādyupaghātādidoṣaistyaktam || 8-16 || iti śrīdṛlhaṇaviracitāyā nibandhasaṃgrahākhyāyā suśrutavyākhyāyā sūtrasthāne ṣaṭtriṃśo'dhyāya. |
36 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit