Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 39

Nibandhasaṅgraha 39

Language
Sanskrit

39.2

ṣaṣṭhyupakramāṇāṃ madhye vimlāpanapācanadāraṇapīḍanaśodhanaropaṇotsādanāvasādanānāmaṣṭānā pradhānānāmiha nirdiṣṭānā miśrīkṛtya kathanānmiśrakākhyo'dhyāya ityartha, anye tu śophasya vraṇasya ca miśrayogakathanānmiśraka iti vadanti |

39.7

tatra prathama vimlāpana krameṇa vātādidoṣaśophapratyanīkaṃ darśayannāha, —mātuluṅgetyādi | mātuluṅgaṃ bījapūraka , agnimanyaḥ araṇī, bhadradāru devadāru, mahauṣadhaṃ śuṇṭhī, ahiṃstrā vṛhadahiṃstrā, rāsnā surabhiḥ | dūrvetyādi | dūrvādīni dravyāṇi prasiddhāni | śītalāśra gaṇā iti kākolyādyutpalādinyagrodhādayaḥ | pittavimlāpanavadāganturaktajayorapi darśayannāha, —āgantuja ityādi | āgantuje pākapratibandhāya śītavidhi smṛta | viṣajanitaśothasyāgantubhedasya vakṣyamāṇātideśena cikitsā darśayannāha,—vidhirvipanno viṣaja iti vivi kalpoktaḥ | ajagandhetyādi | ajagandhā vothayikā, latauṣadhītyeke, anye yavānikāmāhuḥ; aśvagandhā prasiddhā; kālā ahiṃsrā, saralā aruṇamūlā trivṛt, ekaipikā śuklamūlā trivṛt, ajaśṛṅgī karkaṭaśṛṅgī, anye ajaśṛṅgī chagalaviṣāṇikā uttamāraṇī meḍhiketi loke | pratyekadoṣajaśothavimlāpanamabhidhāya sānnipātikasya vimlāpanaṃ nirdeṣṭumāha, — eta ityādi | ete vargāstrayo mātuluṅgādaya, lodhra prasiddha, pathyā harītakī, piṇḍītako madanaṃ, anantā durālabhā | kecittu piṇḍītakatayamityādi pāṭhaṃ paṭhanti || 3-7 ||

39.8

doṣabhedena lepasya saskāraviśeṣaṃ nirdiśannāha,—snigdhetyādi | ādyo bahula ityarthaḥ |

39.9

vimlāpanamabhidhāya pācanāni nirdiśannāha, —śaṇamūlaketyādi | phalaśabda śaṇādibhi sarṣapāntai saha pratyeka sabadhyate | śaṇa paripāke sakhanaphala, śigru śobhāñjanaka, kiṇvaṃ surābījaṃ yadvahi prakṣipyate, atasī ‘alasī’ iti loke prasiddhā, dravyāṇyuṣṇāni uṣṇavīryāṇi kuṣṭhāguruprabhṛtīni | etenānuktapācanadravyasagraha uktaḥ | pācanaṃ śothasya | śeṣaṃ prasiddham | eteṣā vyastānā samastānā ca pācanatvaṃ, śaktūnā śītavīryatve'pi prabhāvaviśeṣāt pācanatva sayogaviśeṣādvā |

39.10

pācanamabhidhāya dāraṇaṃ nirdiśannāha;—cirabilva ityādi | cirabilvo vṛddhakarañja 'cirehili' iti loke, agnika kālikārikā, anye bhallātakamāhu , dantī dantinī, citraka prasiddhaḥ; hayamāra karavīra | purīṣaśabda kapotādibhiḥ saha pratyekaṃ saṃbadhyate | kapoto vanavāsī pāṇḍuka, gṛdhro māsāśī pakṣiviśeṣaḥ, kaṅkaḥ kaṅkamalla, na puna kāka | dāraṇaṃ vidāraṇaṃ pakvaśothasya | dāraṇadravyayogabhedaṃ darśayannāha, - kṣāradravyāṇītyādi | kṣāradravyāṇi muṣkakakuṭajapalāśārśvakarṇapāribhadrādīni | kṣāro veti etairdravyai siddha pratisāraṇīyaḥ | paramiti kṛcchreṇa dāraṇamityarthaḥ | bālavṛddhādiṣvayojanīyaṃ dvividhaṃ hi pakvaśothadāraṇa sukumāra kṛcchra ceti, tatra kapotapurīṣādi sukumāra, kṣāraḥ kṛcchramiti |

39.11

tata para pīḍanaṃ darśayannāha, - dravyāṇāmityādi | picchiladravyāṇi śālmalīśeluvaṭaparṇādīni, prapīḍana marmādisamīpasūkṣmamukhavraṇapīḍanaṃ, samāsatta saṃkṣepata | prapīḍanaṃ cetthaṃ kartavya-vraṇamukhaṃ vahni kṛtva lipayet, liptvā ca śoṣayet, śuṣka sat pīḍanaṃ bhavati |

39.12

atha śodhanaṃ darśayannāha, - śaṅkhinītyādi | śaṅkhinī yavatiktāmeda sudugdhā vṛhatpatrā, aṅkoṭha saptāhī cīritasvalpapatraḥ, 'aṅkolla' iti loke, sumanā jātī, karavīra prasiddha; suvarcalā sūryāvartaṃ, sauñcalīti loke | śaṅkhinyādīnā kaṣāyā āragvadhādihaśca dhāvanādvidvāreṇa śodhana | śodhanaṃ punaraṣṭavidhaṃ kaṣāyavartikalkaghṛtatailarasakriyācūrṇadhūpanabhedena | etaccāṣṭavidhamapi krameṇāyaiva vakṣyati | kaṣāyastu śrutaśītaphāṇṭakharasabhedena caturvidho grāhya | kalkaṃ cātra padyamaṃ pṛthageva vakṣyati |

39.14

kaṣāyamabhidhāya vartimāha, - ajagandhetyādi | gavākṣī indravāruṇī, lāṅgalāhvayā kalikārikā, pūtika cirabilva, kaṇṭakīviṭapakarañja ityeke, hareṇavo reṇukā, lavaṇāni saindhavasauvarcalaviḍaudbhidasāmudrikāṇi pañca, anye viḍasthāne kālalavaṇena saha pañcasakhyāmāhu, kālalavaṇaṃ tu nirgandha sauvarcalabheda, surāṣṭrajā tumburumṛn turīti loke, apare sāmānthena kṛṣṇamṛttikāmāhu | śeṣāṇi dravyāṇi kicitpūrva vyākhyātāni kiñcitprasiddhāni | etairdravyai sūtrevarti liptvā vraṇe nikṣipet, evaṃ vartirbhavati |
-

39.16

vartimuktvā kalkamāha, - etairevauṣadhairityādi | etairoṣadhairajagandhādibhi. surāṣṭrajāntai |

39.17

kalkamabhidhāya śodhanaghṛtamāha, - arkottamāmityādi | arkaḥ arkamūlaṃ, uttamā triphalā, anye tu punararkottamāmityabhinnapadena mandārakamāhu, snuhīkṣīraṃ sehuṇḍadugdha, kṣārottamān kṣāraśreṣṭhadravyāṇi muṣkakakuṭajapalāśārvakarṇādīni, jātīmūlaṃ jātyā jaṭā, anye 'jātukinda' iti paṭhanti, tatra jātubando gugguluka uttarāpathe prasiddha; pūrvanirdiṣṭāni śodhanavatiṃnirdiṣṭāni | śeṣaṃ sugamam |
-

39.19

tailaṃ śodhanaṃ nirdiśannāha, - mayūraka ityādi | mayūrako'pāmārga , rājavṛkṣa kiramālaka, koṣātakī ghopakra , ghusuṇḍīti loke | śodhanāni ca yojyānīti śodhanavatiṃnirdiṣṭāni, vamanavirecananirdiṣṭānītyanye | śeṣa prasiddham |

39.20

śodhanacūrṇāni nirdiśati, - kāsīsetyādi | śodhanāṅgeṣu śodhanavartinirdiṣṭeṣu vamanavirecanāṅgadravyeṣu ca, kānicitpūrva vyākhyātāni kānicitprasiddhāni dravyāṇi |

39.21

rasakriyā śodhanī nirdiśannāha-sālasārādisāreṣvityādi | rasakriyā phāṇitākṛti, kākavīti loke | vidhātavyā kartavyā | śodhaneṣu ceti śodhanavatiṃnirdiṣṭeṣvathavordhvādha śodhaneṣu vamanavirecanadravyeṣu, śeṣaṃ prasiddham | rasakriyākalpanā ceyaṃ-dravyāpekṣayā'ṣṭaguṇaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ vā jala dattvā'ṣṭabhāgāvaśeṣa ṣoḍaśabhāgāvaśeṣo vā kvātha kārya, tataḥ pūtaṃ kaṣāyaṃ punastāvat pacedyāvat phāṇitākṛti |

39.22

pariśiṣṭamaṣṭamaṃ dhūpanaṃ darśayannāha, - śrīveṣṭaka ityādi | śrīveṣṭaka saralaraso navanītapiṇḍaprāya, guggulīti loke prasiddhaḥ;
sarjarasa ‘rālā’ iti loke prasiddhaḥ; sarale saralavṛkṣatvacītyarthaḥ | sāreṣviti anukteṣu sālasārādiṣvityarthaḥ | śeṣaṃ prasiddham | atra śodhanaprakaraṇe kecit “etairevauṣadhaiḥ kuryāt kalkanapi ca śodhanān” asyāgre “kāsīsakaṭurohiṇyorjātīkandaharidrayo | pūrvoddiṣṭeṣu cānnreṣu kuryāttailaghṛtāni vai”-iti pāṭhaṃ paṭhanti vyākhyānayanti ca, -kandaharidrayorityatra kandaśabdo dāruharidrāparihārāya | jātu kandaharidrayorityanye paṭhanti, atra jātukando guggulu | pūrvoddiṣṭeṣu cāṅgeṣviti śaṅkhinyādiṣvajagandhādiṣu ca | eṣā kaṣāyādīnā vraṇadhāvanādau dvivraṇīye yathoktavidhayamavacāraṇam |

39.24

ropaṇamapi dhūpavarja śodhanamiva saptavidhaṃ kaṣāyādibhedena darśayannāha, -kaṣāyāṇāmityādi | kaṣāyāṇāmanuṣṇānāmiti nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣaprabhṛtīnām | śṛtaṃ śītakaṣāyaṃ cetyupalakṣaṇaṃ, tena phāṇṭakharasāvapi gṛhyete | dravyamuṣṇodake rātrau sthāpitaṃ śītakaṣāya ityucyate | ropaṇārthaṃ sarohaṇārtham | ropaṇavartīrdravyāṇi nirdiśannāha, -sometyādi | soma. soma eva, somavalkala ityanye, apare somā brāhmītyāhu; amṛtā guḍūcī, kṣīriprarohā nyagrodhodumbarādīnāmaṅkurāḥ | śeṣaṃ prasiddham |
ropaṇakalkadravyaṃ nirdiśannāha-samaṅgetyādi |-samaṅgā añjalikārikā lajvālukīti loke prasiddhā, varāhakrāntāmapare, soma soma eva, saralā sarala, visaṃsikāmanye, somavalkaḥ kaṭphalam | śeṣaṃ prasiddham |

39.26

ropaṇaghṛtaṃ nirdiśannāha, - pṛthakparṇītyādi | pṛthakparṇī pṛśniparṇī, ātmaguptā kapikacchū, mālatī jāti, sitā śarkarā, śvetadūrvetyanye | śeṣaṃ prasiddham |

39.27

ropaṇatailamuddiśannāha, -kālānusāryetyādi | kālānusāryaṃ tagara, śailajamiti kecit | śeṣaṃ prasiddham |

39.29

ropaṇacūrṇamāha,- kaṅguketyādi | kaṅgukāḥ kaṅkavaḥ, annaviśeṣā ityapare; śravaṇāhvayā muṇḍitikā; dhavaḥ śakaṭāhvayaḥ, anenaiva nāmnā prasiddhaḥ; aśvakarṇaḥ pūrvadeśe gandhamuṇḍo'śvatthasadṛśavṛkṣaḥ, śeṣaṃ prasiddham | kaṅgukāsthāne kecit 'kiṃśukā' iti paṭhanti | dvitīya ropaṇacūrṇamāha, - priyaṅguketyādi | atra sarvaṃ subodham |

39.30

rasakriyāṃ roṣaṇīmāha,- tvaḍvityādi | rasakriyāvasthāyāṃ ropaṇarasakriyā kartavvetyarthaḥ | śeṣa sugamam |

39.31

idānīmutsādanamāha,-apāmārga ityādi | apāmārgasya mūlaṃ śītalaṃ gṛhyate na tu phalaṃ, tasyoṣṇavīryatvāt | tālapatrī muśalī; suvarcalā sūryyāvarta., asyā api mūlaṃ na tu phalaṃ, tasyoṣṇavīryatvāt | utsādana iti utsādana māsavardhanaṃ, lepaprayogādutsādanaṃ bhavati | śeṣaṃ sugamam |

39.33

avasādanaṃ nirdiśannāha, -kāsīsamityādi | kuruvindo lohitaratnaṃ padmarāga ucyate, kukkuṭāṇḍakapālāni kukkuṭāṇḍakarparāṇi, sumanomukulāni ceti jātikaliketyarthaḥ, dhātucūrṇāni yāni cetti haritālapuṣpakāsīsarasāñjanaprabhṛtīni | utsannamāṃseṣvavasādana iti māsasphoṭane |

39.34

eṣā śodhanaroṣaṇādivargāṇā samastānāmalābhe kalpāntara darśayannāha, -samastamityādi | miśrakīyeṣu dravyagaṇeṣu tathā dravyasaṃgrahaṇīyokteṣu tathā saśodhyasaṃśamanīyokteṣu yāni dravyāṇi teṣāṃ samastānāmalābhe tricatu pañcaṣaḍādidravyāṇāmapi yogaḥ kartavya ityarthaḥ | tenādhyāyatrayanirdiṣṭagaṇaviṣayiṇyeṣā paribhāṣā, na samastatantravyāpinī | anye samastamuttamavale vyādhau, ardhaṃ madhyavale, yathālābhaṃ hīnavale, iti kathayanti | ayaṃ pakṣo gayadāsācāryeṇa dūṣitaḥ | yathālābhamiti yasya yasya lābhaḥ syāttattat prayuñjītetyartha | yathoddiṣṭeṣu karmasviti ukteṣu vimlāpanādikarmasvityartha |

Linked texts (1)