Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 50

Nibandhasaṅgraha 50

Language
Sanskrit

50.84

atha takaguṇānāha, - takramityādi | garaṃ kṛtrimaṃ viṣaṃ, sadābhāvinaṃ varjayitvānye viṣamajvarāḥ, praseko lālāsrāvaḥ, snehavyāpat snehātibhogāyogasamuttho vikāraḥ | adṛṣṭamaśukalam | tacca tantrāntare trividha – “rūkṣamadhaddhṛtasnehaṃ yattathā'ddhṛtaṃ ghṛtam | takra doṣābhivalavintriāvidha tat prayojayet” iti | tantrāntare sarveṣāmevaiteṣā pṛthagguṇopavarṇanaṃ kṛtam |

50.85

atha kīdṛk takraṃ yasyāyaṃ guṇana nirdeśaḥ kṛtaḥ | ucyate,manthanādityādi | gholamāha-yattityādi | tattu dadhiguṇameva | sasnehaṃ majalamuddhṛtaśvit; tadguṇāstu matāntarādgroddhavyāḥ |

50.86

tasya takrasya niṣedhaviṣayamāha, -naivetyādi | uṣṇakāle śaragrīṣmayoḥ |

50.87

keṣu praśastamityāha, – śīta kāla ityādi | mārgāvarodhe srotaḥśodhakatvāt | duṣṭe ca vāyau vikṛte vāte, sa ca prāyaḥ koṣṭhastho jñeyaḥ |

50.88

takrasya rasaviśeṣeṇa guṇaviśeṣamāha, – tadityādi |

50.89

sayogaviśeṣeṇa tridoṣaharatvamāha,- vāte ityādi |
tasya hetvantaraiviprathitasya styānaghanībhūtasya khaguṇān nirdiśannāha,-grāhiṇītyādi | vinaṣṭaṃ takraṃ ghanādyavayavaṃ takrakūrcikā | -

50.90

idānīṃ takrāivimastunastathā takramastuno'pi viśeṣaṃ guṇeṣu darśayannāha, – takrādityādi | maṇḍo mastaka, kūrcikābhūtaṃ yahvavi takraṃ ca tābhyā jāto yo maṇḍa sa takrālaghuttara, prākṛtadadhijātaṃ punarmastu lāghavāttakrasamameva | anye tvevaṃ paṭhanti, - 'dadhikūrcikatakraja' iti | tatra prākṛtadavija, kūrcīkībhūtadadhija, kūrcikībhūtatakraja iti mastutrayasagraha | 'takratulyo dadhimaṇḍo viṣṭambhāgnināśana' iti ca kacit paṭhyate | prākṛtamastu ca grīṣmādidāhena sujātasya dadhno'ccho bhāga ucyate |
takrakūrcikāprastāve kṣīrakūrcikāmāha, - gururityādi | kūrcikībhūtakṣīrasya ghanabhāgaḥ kilāṭaḥ, yaṃ lokā kṣīrāśu (rāṃgu) mityāhuḥ | sūdāstu kilāṭīti | puṃstvaṃ śukram ||-

50.91

pīyūpamoraṭāvāha,- madhurādityādi | tadvaditi kilāṭatulyau | pīyūpaḥ sadyaḥprasūtāyā goḥ kṣīraṃ saptāhaṃ yāvat, tadeva saptāhāt parato yāvat prasannatāṃ na gacchati tāvanmoraṭa ityucyate | jejjaṭastu vinaṣṭakṣīrabhavaṃ mastu moraṭamityāha |

50.92

sadyaskaṃ navanītamāha, navanītamityādi | sadyaskaṃ sadyobhavam | sukumāra dehasaukumāryakaram | saṃgrāhi prabhāvāttakāvayavasaṃbandhācca, ata evāmlam | cirotthitasya navanītasya guṇamāha, - gurvityādi | balakaramojaskaraṃ, vṛhaṇaṃ dehopacaya karaṃ, viśeṣeṇātiśayenetyarthaḥ |

50.93

kṣīramathanotthitasya navanītasya guṇamāha,-kṣīrotthamityādi | dadhyutthitanavanītāpekṣayā utkṛṣṭe snehamādhurye yasmin tattathā | atiśītamapi tadapekṣayaiva | prasādanaṃ ceti raktapittanetrarogayo | prasādanasthāne varṇaprasādaniyamiti kecit paṭhanti |

50.94

kṣīrotthana vanītaprasaṅgena kṣīrotthasaṃtānikāmāha, - santāniketyādi | santānikā kṣīrasyoparitano bhāgaḥ kṣīrasaira ityartha | tarpaṇī tṛptijanikā |
nanu cāṣṭānā kṣīrāṇā nirdiṣṭatvādiha takramastutakrakūrcikākilāṭapīyūpamoraṭanavanītasantānikādaya kasya kṣīrasyoktā ityāha,- vikalpa ityādi | vikalpo bheda. prakāraḥ | dadhi ādiyasya sa dadhyādi | gavya iti goreva, abhivarṇita. kathita, na puna-
rajāviprabhṛtīnāṃ, yataḥ śreṣṭhaṃ sarvebhya pradhānam| tat kimajādīnā dadhyādi na saṃbhavatītyāha,-vikalapānityādi | avaśiṣṭān urvaritān | kṣīravīryāditi kṣīrevīrya kṣīraguṇa ityartha | yathā'jādīnā kṣīraguṇastadanuguṇastattakrādiguṇo vācya ityarthaḥ | iti takravarga. |

50.96

atha ghṛtamāha-ghṛta tvityādi | ete sāmānyaghṛtasya guṇā', anye tu gavyasyaiveti guṇaśreṣṭhatvādityāhu | saumyatvamuṣṇo'pi yathā'vikṣīre'tiśītavīryamityuktam | anabhiṣyandīti atreṣadarthe nañ, tena, alpābhiṣyandītyartha, etena doṣadhātumalasrotasā mandakledaprāptijananam | snehanaṃ snigdhatāpādakam | udāvartādipraśamanaṃ, nirāmāṇāmeva natu sāmānām | jvarasya jīrṇasya praśamanaṃ śāntikaramityartha | smṛtyādibhirvelāntaiḥ saha karaśabda pratyekamabhisabadhyate | smṛtiratītasmaraṇaṃ, anāgatajñānaṃ mati, medhā granthadhāraṇaśakti', kāntiḥ śobhā, lāvaṇyaṃ rūpātiśaya', saukumāryaṃ mārdavamaṅgānā, ojo hṛdisthitaṃ dhātudhāma, teja parākrama', anye prabhāmāhu, sā ca mahāpañjikāyā niṣiddhā; balamupacaya | medhyaṃ pavitram | vaya sthāpanamiti yāvadevāyu pramitaṃ tāvadevāyuḥ sthāpayatyanābādham | pāpādīni hanti prabhāvāt | rakṣodhnaṃ rākṣasabhāyaharam | tridoṣāpakarṣaṇamiti kecit paṭhanti, sa tu nātiprasiddha pāṭha | tatrāpi vātapittasambaddhasyaiva kaphasya hantṛtvaṃ, natu kevalasya |

50.97

sāmānyena ghṛtaguṇamabhidhāya gavyaghṛtasya viśeṣaguṇamāha, - vipāke ityādi | cakṣuṣyamagryamiti sarvacakṣuṣyaśreṣṭhamityarthaḥ | guṇottara guṇotkṛṣṭam |
āja ghṛtamāha, -ājamityādi |

50.99

māhiṣaghṛtamāha, -madhuramityādi |

50.100

auṣṭraghṛtamāha,-auṣṭramityādi |
āvikaghṛtamāha,-pāke ityādi |

50.102

āśvaghṛtamāha, -pāke ityādi | aikaśaphaṃ ghṛtamaśvāyā ghṛtamityarthaḥ |
mānuṣīghṛtamāha, -cakṣuṣyamityādi | cakṣuṣyamagryaṃ sarvacakṣuṣyaśreṣṭham |
hāstinaghṛtamāha, -kapāyamityādi | kāreṇavaṃ hāstinam |
104 ||

50.105

kṣīrotthaghṛtaguṇamāha-kṣīraghṛtamityādi | kṣīramathanāt samudbhūtanavanītotthitaṃ ghṛtaṃ kṣīraghṛtam | saṃgrāhi prabhāvāt | bhramaścakrārūḍhasyeva | mūrcchā cetanācyuti |

50.106

ghṛtamaṇḍasya guṇamāha, -sarpirmaṇḍastvityādi | vilīnaghṛtasya ghanībhūta uparitano bhāgo maṇḍa. |

50.111

purāṇaghṛtaguṇamāha, — sarpirityādi | purāṇaṃ daśavarṣasthitam | viṣahṛcchirorujā madāndhaya, gara saṃyogaviṣam | pūraṇe'kṣipūraṇe | ekādaśaśatamiti ekādaśottaraṃ śatamityartha | bhūtaiḥ prāṇibhiḥ | ācāryastu kaumbhe tu śatavatsaramityāha | aya pāṭho nibandheṣu na dṛśyate, asmābhistu bahuvaidyapaṭhitatvāt paṭhita. | iti ghṛtavarga || 107-111 ||

50.113

jaṅgamasnehottamaṃ ghṛtaṃ nirdiśya sthāvarasnehottamaṃ tailaṃ guṇakarmabhyā nirdiśannāha, —tailamityādi | tileṣu bhavaṃ tailaṃ tilatailam | āgneyamuṣṇamiti prabhā āgneyī na coṣṇā, kṣāra uṣṇa. saumyaśca, matsyā uṣṇā na tvāgneyā, ata evāgneyamuṣṇamityubhayamuktam| bṛṃhaṇaṃ dhātupuṣṭikaরত্বena śarīradāḍhyavihatvāt, na ca lekhanatvamapyasya viruddhaṃ, medoharatvāt | na khalu taila medogramapi māsa na karoti, pratiniyataśaktitvāddravyāṇām | prīṇanaṃ tṛptijanakam | vyavāyi apariṇatameva vyāpya dehaṃ pacyate | sūkṣmaṃ sūkṣmasroto'nusāri | viśada nirmalam | vikāsi sandhivandhavimocakam | vṛṣya śukramaṃ, anye tu dhātupoṣaṇakaraṇādvṛṣyaṃ, sadya punarvṛṣyameva | yaduktaṃ jātūkarṇenaśukrārthe tailalavaṇamiti | tvakprasādanamabhyaṅge bhojane ca | varṇo gaurādiḥ | balakaramutsāhakaram | cakṣuṣyaṃ pariṇāme na tu pūraṇena | lekhanaṃ medoharam | anilabalāsakṣayakaramiti militavātabalāsayo. kṣayakaraṃ, na kevalasya vātasya na ca kevalasya śleṣmaṇa ; athavā kṣayo mārgaḥ, anilabalāsasrota śodhanamityartha | aśitapittajananamalapatanūkaraṇapittayorjanakaṃ, śitaṃ hi tanūkaraṇaṃ, nañīṣadarthe, tenālpatanūkaraṇamiti labhyate, kecidaśitamiti pṛthak paṭhanti, tacca mahāpājikāyā dūṣitam | chinnaṃ dvidhābhūtaṃ, bhinnaṃ vidāritaṃ, viddhaṃ sūcyādibhi., utpiṣṭaṃ cūrṇitaṃ, cyutaṃ sthānādapogataṃ, mathitaṃ viloḍitaṃ, kṣatamuraḥkṣatādi, piccitaṃ cippaṭībhūtaṃ cirpitamiti loke, bhagnaṃ sandhiyuktādibhedaṃ, sphuṭitaṃ bahudhā khaṇḍībhūtaṃ, viśliṣṭaṃ sandhiviśleṣamātrayuktaṃ, dāritaṃ sphāṭi(ḍi)tamityarthaḥ, abhihataṃ laguḍādibhiḥ, durmagnaṃ cūrṇitātipātitaṃ majjānugatādikaṃ kṛcchrasādhyaṃ duṣṭaṃ bhagnaṃ, mṛgavyālavidaṣṭaṃ duṣṭamṛgabhakṣitam | pariṣeko'ṅgopari tailadhārādinipātaḥ, abhyaṅgaḥ prasiddhaḥ, avagāho'vam̐kīḍanam | annapānavidhāviti vidhau saṃskararo |

50.114

eraṇḍatailasya guṇakarmāṇyiāha, — eraṇḍatailamityādi | adhobhāgadoṣahara virecanena doṣaharamityartha. |

50.115

nimbādikalasnehaguṇānāha, — nimbetyādi | jīmūtako devadālī, vṛkṣaka kuṭajaḥ, kṛtavedhana. koṣātakī, arkaḥ prasiddhaḥ, kampillako recanika, hastikarṇo mahāparṇo bhūpalāśa ityucyate, anye ravairaṇḍamāhuḥ, pṛthvīkā kṛṣṇajīrakaḥ, pīluḥ prasiddha', karañjo vṛkṣakarañjaḥ, iṅgudī kaṇṭakīvṛkṣa. prasiddha, anye putrajīvakamāhu, śigru śobhāñjanaphalaṃ, suvarcalā sūryyāvarta., viḍaṅga. kṛmihā, jyotiṣmatī kākamardanikā | nimbatailaṃ tantrāntare palitaharamuktaṃ, ihāpi sāmānyena śirorogapaharatvena palitaharatvamucyate |

50.119

epu keṣācit sāmānyaguṇānanu viśeṣaṃ nirdiśannāha, — vātaghnamityādi | kṣaumamiti atasībhavam || 116-119 ||

50.120

kaṭūnanyabhidhāya madhurāṇi nirdiśannāha - kirātetyādi | atimuktaka āvantuka', kolo vadaramajjā, akṣoḍa uttarāpathe prasiddhaḥ, jīvantī svarṇajīvantīphalaṃ, piyālaḥ prasiddho madhurāmlaphala, karvudāra kāñcanāra, sūryavallī arkapuṣpī, sūryāvarttameda ityanye, suvarcalāyāṃ pūrvameva paṭhitatvāt, trapusa karkaṭīphalaṃ 'tripusī' iti loke, ervārurgrīṣmakarkaṭikā, karkāru vāḍavaṃ trapusam | prabhṛtigrahaṇāt kāliṅgādīnā grahaṇam | agnisādanāni agnimāndyakarāṇi | kirātatiktādīnāṃ tiktānāmapi madhurāṇi tailāni pratyakṣadṛṣṭatvāt |

50.121

madhukādīnā tailānyāha - madhuketyādi | palāśa kiṃśuka. 121

50.122

tuvarakāditailamāha, - tuvaraketyādi | tuvarakaṃ paści Floodtīrajātamāhu | tadukta, - "patraistu keśarākārai kalāyasadṛśai phalai. | vṛkṣastuvarako nāma paści Floodtīraja "-iti | ubhayatobhāgadoṣahare ceti vamanena virecanena cetyarthaḥ |

50.123

sārasnehānāha, - saraletyādi | saralādaya prasiddhā. | gaṇḍīra sārapradhānastaruviśeṣa | sārastvantargataḥ pradhānabhūto'vayavaviśeṣa |

50.124

tumbīyādīnā snehamāha, - tumbītyādi | tumbī tiktālābu', kośāmra 'kośāmva' iti prasiddha, dantī dantinī, dravantī śambarī, śyāmā vṛddhadāruka, saptalā sātaleti prasiddhā, nīlinī śrīphalikā, kampillaka prasiddha, śaṅkhinī śvetaśrīphalikā, anye yavatikāmedamāhu | adhobhāgadoṣaharā iti virecanena doṣaharā ityarthaḥ |

50.125

yavatiktātailamāha, - yavatiktātailamityādi | yavatiktā yavakṣetreṣu jāyate, tiktasaptāṣṭapatrā yavatikteti prasiddhā |

50.126

ekaipikātailamāha - ekaipikātailamityādi | ekaipikā adhichkaraṇī pāṭheti loke, triṛditi jejjhaṭaḥ |

50.127

āmratailamāha, - sahakāratailamityādi | sahakāratailamāmratailam | taccāmrasya taruṇaphalavṛntabhaṅgamātrata eva jātamiti gayī, tatphalamajjasneha ityanye |
phalānāmānantyāt phalaguṇātideśaṃ tailesyāha, - phalodbhavānītyādi | iha jagati | phalānīveti phalasadṛśaguṇā karmāṇi cetyarthaḥ, athavā iha tailavarge yāni kānicit phalodbhavāni tailānyuktāni tāni tāvaduktaguṇakarmabhyāmeva jñeyāni, śeṣāṇi tu phalatailāni phalasya guṇān karma ca vijñāya phalānīva vinirdiśedityarthaḥ | kecittu 'yānyuktānīha kānicit' ityasya sthāne 'yānītyuktāni kānicit' iti paṭhanti | śeṣaṃ ca samam | tacca suvodham |

50.129

sarveṣā sthāvarāṇā snehānā tilatailaguṇatvamāha, - yāvanta ityādi | sarve tailaguṇā jñeyā iti etena tilataile ye keciddharmāḥ yāni ca kānicit karmāṇi tānyapareṣvapi taileṣu vartanta ityuktaṃ, na tu sarve tilatailadharmā sarvāṇi tilatailakarmāṇi, anye tu guṇaśabdena sarvasādhāraṇīṃ snigdhatāmāhuḥ |

50.130

tilatailaprādhānyakathanadvāreṇetareṣā tailānāmapi tailatvamāha - sarvebhyastvityādi | niṣpatteriti yathā tailaṃ tilānā niṣpadyate tathaivairaṇḍāditailamapīti niṣpattisāmyādityartha | tadguṇatvācceti kaiścittilatailakarmabhiḥ kaiścittilatailadharmaiśca samānatvāt |

50.131

snehasamānatvādvasādiguṇakarmāha, - grāmyetyādi | grāmyā gavoṣṭravastādayaḥ, ānūpā mahiṣādaya, audakā matsayādaya, jāṅgaletyādi jāṅgalā eṇādaya, ekaśaphā aśvādaya, kravyādā vyāghrādayaḥ | pratudetyādi pratudāḥ kapotapārāvatādaya, viṣkirā lāvādaya | iti tailavargaḥ |

Linked texts (1)