The Compendium of Suśruta 52: atha madyavargaḥ
Nibandhasaṅgraha 52
- Language
- Sanskrit
atha madyavargaḥ
52.170
atha madyāni guṇakarmabhyāṃ nirdiśannāha, - sarvamityādi | sarva paiṣṭikaṃ mādvīkaṃ gauḍaṃ ca trividhaṃ hi madyam | amlamiti lavaṇavarjya pañcarasatve'pyamlasyotkaṭatvādamlakāryakāritvāccāmlamityuktam | indriyabodhanamindriyapāṭavakaraṃ, vikāsi sandhivandhavimocakaṃ, sṛṣṭaviṇmūtraṃ viṣṭhāmūtrapravarttakam | ete sarvamadyaguṇāḥ | |
-
52.173
mādhvīkamāha, - mādvīkamityādi | mādvīkamavidāhitvāditi mādvīkaṃ drākṣodbhavaṃ, madhurānvayato madhuradravyaprabhavatvāt 172
52.174
khārjūramāha, - mādvīketyādi | alpāntara stokabheda, karśanaṃ kārśyakaram |
-
52.175
surāguṇamāha, - kāsārśa ityādi | surā lohitavarṇā piṣṭakiṇvakalkena kiṃcitklṛptā | ete sarvasurāguṇāḥ |
-
52.176
śvetasurāguṇamāha, - kāsārśa ityādi | śvetasurā 'śvetapunarnavādimūlaśālipiṣṭakakiṇvaprabhavā katolīti prasiddhā |
-
52.177
prasannāguṇamāha, -chardyātyādi | toda pīḍā, śūlaṃ dvādaśaprakāramuktalakṣaṇam | prasannā surāyā maṇḍa uparyaccho bhāga | vivandho vātādīnāmapravṛttiḥ | ānāha udarāpūraḥ |
-
52.178
piṣṭasurā kathayitvā kuvānyasurāmāha-pittaletyādi | yavairiti bahuvacanādyavayavikātiyavā gṛhyante | savātatodaśūlā malasyāpravṛttirviṣṭambha, anye guḍaguḍāśabdamāhu | yavakiṇvena sureyam | madhūlikāmāha, - śleṣmalā tu madhūliketi | madhūlikā svalpagodhūmo madhyadeśe pīśīketi khyātā, markaṭahastatṛṇaṃ vā, tatphalakiṇvaṃ madhūlarka, asañjātamadya madhukapuṣpotthamiti jejjaṭaḥ |
-
ākṣikīṃ surāmāha, -rūkṣetyādi | akṣasya vibhītakasya valkalai saha kṛtā ākṣikī, valkalīti kecit, atrāpi sa evārtha. |
kohalaguṇamāha, - tridoṣa ityādi | yavasaktukṛta kohala kauhaliketi loke, anye punarbhaktasurāmāhu, yāmeva pauṇḍrā kākanālītyāhu ||-
52.180
jalagalaguṇamāha, -grāhītyādi | jagalo'dha kiṇva madyasya yo vahistyajyate | anye kiṇvabhaktasurā jagalamityucyate | śophahā lepena | śoṣaḥ kṣaya. |
-
52.181
vakkasaguṇamāha, -vakkasa ityādi | vakkaso jagala evādravakiṇvauṣadhamātram |
-
52.182
guḍaśīdhumāha, -kaṣāya ityādi | śīdhu sasyaka ikṣurasena kathitena dhātakyādivaddhapāśa. kālāntareṇa niṣpanna kiñcidguḍaghṛtāvāpaḥ sasyakavācya |
52.183
śarkarāśīdhumāha, -śārkara ityādi | guḍaśarkarayā khaṇḍaśarkarayā kriyata iti śārkaraśīdhu | indriyabodhana indriyapāṭavajanaka |
pakvarasaśīdhumāha, - tadvadityādi | tadvat śārkaravat, pakvarasaḥ pakkenekṣurasādinā kṛta |
52.185
apakvarasaśīdhuguṇamāha, - karśana ityādi | śītarasikastvapakvarasakṛtaḥ | jaraṇo'nnādipariṇāmakārī |
52.186
ākṣikaśīdhumāha, -ākṣika ityādi | vibhītakakvāthaguḍakṛto dhātakīkusumādikṛtasaskāraḥ śīdhurākṣika | dravyaprabhāvādaparamadyāpekṣayā prāyaśaḥ pāṇḍuroge vraṇe cā viruddha, grāhitvamapyevaṃ vācyam |
jāmbavaśīdhumāha,- jāmbana ityādi | jambūphala rasatumbarīkāthaguḍadhātakyādikṛtasaskāro jāmbava śīdhurukta. | baddhanispando baddhamūtra , tuvara kaṣāya ||-
52.187
āsavamāha,- tīkṣṇa ityādi | surāsava' surayā sūyate toyakārya kriyate yasmin sa. surāsava. | sthiramadaścirakālamattatakārī |
-
52.188
madhvāsavamāha, -laghvityādi | madhvāsavo madhuro guru , madhuguḍābhyā sandhānāt |
-
52.189
maireyasañjñakatriyonimāsavamāha,- tīkṣṇa ityādi | tatra maireyo nāma surāsavayo pratyekaniṣpāditayorekīkṛtya puna sadhānānmaireya | surā paiṣṭī, āsavaśca guḍayoni , madhu ca deyamiti triyonitvam | yadi vā paiṣṭī madhvāsavo guḍaśceti sandhānātriyonitvena maireyo dvividho bhavati |
-
52.190
ikṣurasāsatramāha,- balya ityādi | mṛdvīkekṣurasāsatra iti dvayamanye paṭhanti | mārddhīkaṃ madyamuktam | anyantvāsava |
52.191
puṣpayoniṃ śīdhumāha, - śīdhvityādi | atra madhūkapuṣpotthe kecidguḍaṃ necchanti | śīdhutvādguḍamicchantyanye |
anuktasaṃgrahāyāha, - nirdiśedityādi | kandādyupalakṣaṇaṃ, tena kāṇḍalagāsavā api gṛhyante ||-
52.192
navamadyasya doṣamāha, - navamityādi | navatvamajātarasaprasādatvena, anye tvanatītasaṃvatsaraṃ navamityāhuḥ |
-
52.193
jīrṇasya guṇamāha, - sugandhītyādi | rociṣṇu sādhu rocate, tṛptasyāpi rucikaram | purātanatvaṃ jātarasaprasādanatvena gandhādisampam; atītasavatsaraṃ jīrṇamityanye |
-
52.195
āsavaprasaṅgena tatsadṛśāriṣṭaguṇamāha, - ariṣṭa ityādi| dravyasaṃyogo'bhayācitrakādisaṃyogaḥ | saskārāśca madyādadhikakarmatā | bahudoṣaharaścaiveti doṣaśabdo vyādhivācī | doṣāṇā śamana ityasya bhāṣyaṃ- kaphavātaghna iti | pittāvarodhina iti navīpadārthe, tenepattū pittaṃ hantīti manyate | bahuvyādhihara ityetasya tu bhāṣyaṃ-śūlādhmānodarādīnā hita iti; śūlādike hita ityarthaṃ , anye kaphavātaghnatvaṃ viśeṣata ityāhuḥ |
-
52.196
pippalyādyariṣṭamāha- pippalyādītyādi |
śeṣāriṣṭānā sthānamāha, - cikitsiteṣvityādi ||-
52.197
anuktasagrahāyāha, - ariṣṭāsavetyādi | śīdhuśabdenātra madyamāhuḥ | dravyapradhānamariṣṭaṃ, dravapradhāna āsavaḥ, ubhayapradhānaṃ madyam | buddhyā'vekṣya jñātvā, yathāsvamiti yadyasya rogādyapekṣayā hitaṃ dravyasaṃskārādi etenāriṣṭādi vidhīyate, atastadanurūpaṃ guṇakarma vācyamityarthaḥ |
-
52.202
madyadoṣamāha, - sāndramityādi | sāndraṃ ghanam | vidāho'syāstīti vidāhi "jaṭharāgnisaṃyogāt yaḥ pākamagacchan madhyamāyāmeva pākāvasthāyāṃ vidyadyamānaḥ pittaṃ kurvan cirakālamavatiṣṭhate na śīghraṃ jarāṃ yāti gurutvādastasvabhāvādvā sa vidāhyukto bhāvo bhaṇyate" ityāgamikāḥ; anye vidāhi vividhasantāpakārītyāhuḥ | durgandhaṃ kutsitagandham | virasaṃ viruddharasamaniṣṭarasamityarthaḥ | kṛmilaṃ kṛmiyuktam | guru cirapāki | ahadyamapriyam | taruṇaṃ navam| tīkṣṇaṃ mukhe duḥkhotpādakam | uṣṇaṃ sparśena | durbhājanasthitaṃ kutsitapātrastham | alpauṣadhaṃ stokadhātakyādikam | paryuṣitaṃ sandhānabhāṇḍādanyasmin bhāṇḍe rātryuṣitam | atyacchamatilaghu | tatretyādi | stokasabhāramalpauṣadham | atrāpi pittaprakopīti saṃbandhaḥ | pelavamaccham, anye taruṇamāhuḥ | sarvadoṣairiti sarvadoṣaiḥ sāndrādibhiḥ || 198-202 ||-
52.203
doṣānabhidhāya idānīṃ madyasya guṇānāha, - cirasthitamityādi | prasannaṃ nirmalaṃ, surabhi sugandhi, madāvahaṃ harṣakāri| pūrvadoṣānvitaṃ varjyam; etadguṇānvitaṃ sevyam |
-
52.204
205-
52.205
idānīṃ yathā madyaṃ madayati tadāha, - tasyetyādi | tasyaivaṃvidhasya madyasya vīryaṃ śaktihṛdayaṃ prāpyācireṇa madayati harṣayatīti saṃbandhaḥ | anekaprakāratvaṃ sṛṣṭīkādiyonibhedena, tathā rasavīryataśca; rasā lavaṇavarjyāḥ, vīryamuṣṇarūkṣādi | kathaṃ madayatītyāha, - vikṣobhyendriyacetāṃsīti; vikṣobhya cālayitvā, indriyāṇi cakṣurādīni, ceto manaḥ | kiṃviśiṣṭaṃ vīryaṃ ? dhamanīrūrdhvamāgatamiti | katha punarasya dhamanībhirūrdhvagamanaṃ bhavatītyāha, - vahninā sametya militvā, svabhāvainaiva vahnerūrdhvagāmitvāt | kathaṃ punastanmadyavīrya sūkṣmāṇīndriyacetāsi madayatītyāhasaukṣmyāditi | ūrdhvagāmitve dvitīyaṃ hetumāha- auṣṇyāditi | āgneyadravyasya svabhāvenaivordhvagāmitvāt | kutaḥ punaracireṇa madyavīryaṃ madayatītyāha, - taikṣṇyāditi | tīkṣṇaṃ hi dravyamacirakāri bhavati | madyavīryasyāḥ kerakāritve'paramapi hetumāha, - vikāśitvāditi |-vikāśi sandhibandhavimocanakāri | cakāreṇāyuktamapi lāghavamūrdhvagamane hetuḥ samuccīyate |
52.206
śārīradoṣeṇa madabhedamāha, - cireṇetyādi | ślaiṣmike śleṣmaprakṛtike | vātike vātaprakṛtike | paittike pittaprakṛtike | śīghrameva ceti cakrāttīkṣṇaśca |
52.209
mānasadoṣeṇa madabhedamāha, — sāttvika ityādi | sāttvike sattvaprakṛtike | dākṣiṇyaṃ parāpekṣiṇī prakṛti | lālaso'bhilāṣukaḥ | suratotsāho maithunodyamaḥ | rājasa iti rājase rajaḥprakṛtike | du khaśīlatva du khasevitvam | ātmatyāgaṃ sasāhasaṃ dehanāśanakāri sāhasam | anubandha nirantaram | mado mattatetyarthaḥ | aśaucetyādi | tāmase tāmasaprakṛtike | mārtsaryaṃ parāsahiṣṇutā, lolatā abhilāṣa || 207—209 ||
52.210
śuktādikarmāṇi darśayannāha, — raktapittakaramityādi | śuktaṃ cukramucyate, yaduktaṃ, — “yanmastvadi śucau bhāṇḍe saguḍakṣaudrakāñjikam | dhānyarāśau trirātrasthaṃ śuktaṃ cukraṃ taducyate” iti, taccekṣurasamadhūkapuṣpapīluprabhṛtibhiḥ kaṣāyavyatirekeṇāsūyate, kandādyasutamapi śuktamāhuranye | chedana kaphagranthyādīnā, vaisvaryaṃ visvaratvotpādakaṃ, jaraṇamāmasya, śleṣmapāṇḍu śleṣmotkaṭapāṇḍuroga ityartha |
—
52.211
śuktasandhitānā kandādīnāmapi śuktaguṇamāha, — tadvadityādi | tadvat śuktavat, tadāsrutaṃ śuktasandhita kandādikam |
52.212
śuktasya yonibhedena guṇamāha, — gauḍānītyādi | gauḍāni guḍodbhavāni | 'gudāmbunā satailena sandhānaṃ kāñjikaṃ tu yat | kandaśākaphalairyuktaṃ guḍaśuktaṃ taducyate” iti | rasaśuktāni ikṣurasādikṛtāni | guḍaśuktavadikṣurasaśuktaṃ sandheyam | madhuśuktaṃ tu “jambīrasya phalarasa pippalīmūlasaṃyutam | madhubhāṇḍe vinikṣipya dhānyarāśau nidhāpayet || vyaheṇa tajjātarasaṃ madhuśuktamudāhṛtam”-iti | madhubhāṇḍe iti madhupūrraprāye bhāṇḍe ityartha ; athavā madhūni kṛtvā bhāṇḍe nikṣipyeti yojyam | madyaśuktamiti pāṭhāntara, tatra madyaśuktalakṣaṇamucyate— “sarvaṃ madyaṃ pañcarasa kālāntaravaśādyadā | vyaktavā'mlasamamlatvaṃ yāti śuktaṃ taducyate” iti| cakāreṇa vānyayoniśuktamapyastīti samuccīyate | yathāpūrvaṃ yo ya. pūrvaṃ , madyaśuktāpekṣayā rasaśuktaṃ guru, tadapekṣayā gauḍamityarthaḥ | doṣadhātumalamasrotasā kledaprāptijananakamabhiṣyandi |
52.213
tuṣāmbusauvīrakayorguṇamāha—tuṣāmbvityādi | kāñjikabhedāvetau | tuṣāmbusauvīrake virecanādhyāyokte'pi sandhānasāmānyādadhikaguṇakarmadarśanāyehokte |
52.216
dhānyāmlamāha, — dhānyāmlamityādi | dhānyāmlaṃ kāñjikaṃ śālijī(jrū)rṇihakodravādikṛtaṃ madyam | jīvanaṃ prāṇadhāri, śālyādikṛtatvāt | dāhanāśana sparśāt | pānāt pavanakaphatṛṣṇāharamiti pānāt savāyu kaphaṃ, tayostṛṣṇāṃ ca haratītyartha | śoṣo mukhasya | jaraṇa pācanam | āsthāpaneṣu nirūheṣu | iti madyavargaḥ || 214—216 ||
52.219
atha mūtrāṇyucyante, — atha mūtrāṇītyādi | aṣṭānāmapi mūtrāṇā sāmānyaguṇamāha, — tīkṣṇānītyādi | śodhanāni malaśuddhikarāṇi | tat sarvamityādi padyoktatvāca dviruktam ||217 —219 ||
52.221
gomūtraguṇamāha—gomūtramityādi | gomūtraṃ goreva na tu vṛṣabhasya, mahīṣīsāhacaryāt, na hi tatra mahiṣeti pāṭhaḥ; athavā vṛddhavyavahārādityeke, ācāryāstu gomahiṣyājāvīnā strīṇā, gajahayakharoṣṭrāṇāmuṣāṇā puna puṃsā, anuktavyaktike tu mūtrapāṭhe ubhayorapi mūtrāṇi grāhyāṇi, yatra tu kaṇṭharaveṇa strīpuruṣanirdeśaśastatra tasyaiveti nirṇītavantaḥ |
52.222
māhiṣamūtramāha, - durnāmetyādi | aviśuddhirvamanādīnām |
52.223
chāgaṃmūtramāha, - kāsaśvāsāpahamityādi |
52.224
meṣamūtramāha, - kāsetyādi |
52.225
āśvamūtramāha, - dīpanamityādi | cetovikārā unmādādayaḥ |
52.226
gajamūtramāha, - satiktamityādi | kilāsa pāṇḍura kuṣṭham |
52.227
gardabhamūtramāha, - garaceta ityādi | garaḥ kṛtrimaṃ viṣam |
kārabhamūtramāha-śophetyādi | kārabhamauṣṭram |
52.228
mānuṣamūtramāha, - mānuṣamiti | kārabhaṃ mānuṣaṃ ca mūtraṃ viṣāpahamityarthaḥ | mānuṣamaṣṭānāṃ mūtrāṇā madhye'nuddiṣṭamapi satsarvamityanenaiva pūrvoktena sūcitatvādvitṛtam |
52.229
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dravadravyavijñānīyo nāma pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ |
45 || uktānuktadravyāṇāmūhārthamāha, - dravadravyāṇītyādi | deśakālavibhāgajña iti 'vaidya' iti śeṣa. |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṃgrahākhyāyāṃ suśrutaṭīkāyā sūtrasthāne pañcacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ |
45 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit