Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 52: atha madyavargaḥ

Nibandhasaṅgraha 52

Language
Sanskrit

atha madyavargaḥ

52.170

atha madyāni guṇakarmabhyāṃ nirdiśannāha, - sarvamityādi | sarva paiṣṭikaṃ mādvīkaṃ gauḍaṃ ca trividhaṃ hi madyam | amlamiti lavaṇavarjya pañcarasatve'pyamlasyotkaṭatvādamlakāryakāritvāccāmlamityuktam | indriyabodhanamindriyapāṭavakaraṃ, vikāsi sandhivandhavimocakaṃ, sṛṣṭaviṇmūtraṃ viṣṭhāmūtrapravarttakam | ete sarvamadyaguṇāḥ | |
-

52.173

mādhvīkamāha, - mādvīkamityādi | mādvīkamavidāhitvāditi mādvīkaṃ drākṣodbhavaṃ, madhurānvayato madhuradravyaprabhavatvāt 172

52.174

khārjūramāha, - mādvīketyādi | alpāntara stokabheda, karśanaṃ kārśyakaram |
-

52.175

surāguṇamāha, - kāsārśa ityādi | surā lohitavarṇā piṣṭakiṇvakalkena kiṃcitklṛptā | ete sarvasurāguṇāḥ |
-

52.176

śvetasurāguṇamāha, - kāsārśa ityādi | śvetasurā 'śvetapunarnavādimūlaśālipiṣṭakakiṇvaprabhavā katolīti prasiddhā |
-

52.177

prasannāguṇamāha, -chardyātyādi | toda pīḍā, śūlaṃ dvādaśaprakāramuktalakṣaṇam | prasannā surāyā maṇḍa uparyaccho bhāga | vivandho vātādīnāmapravṛttiḥ | ānāha udarāpūraḥ |
-

52.178

piṣṭasurā kathayitvā kuvānyasurāmāha-pittaletyādi | yavairiti bahuvacanādyavayavikātiyavā gṛhyante | savātatodaśūlā malasyāpravṛttirviṣṭambha, anye guḍaguḍāśabdamāhu | yavakiṇvena sureyam | madhūlikāmāha, - śleṣmalā tu madhūliketi | madhūlikā svalpagodhūmo madhyadeśe pīśīketi khyātā, markaṭahastatṛṇaṃ vā, tatphalakiṇvaṃ madhūlarka, asañjātamadya madhukapuṣpotthamiti jejjaṭaḥ |
-
ākṣikīṃ surāmāha, -rūkṣetyādi | akṣasya vibhītakasya valkalai saha kṛtā ākṣikī, valkalīti kecit, atrāpi sa evārtha. |
kohalaguṇamāha, - tridoṣa ityādi | yavasaktukṛta kohala kauhaliketi loke, anye punarbhaktasurāmāhu, yāmeva pauṇḍrā kākanālītyāhu ||-

52.180

jalagalaguṇamāha, -grāhītyādi | jagalo'dha kiṇva madyasya yo vahistyajyate | anye kiṇvabhaktasurā jagalamityucyate | śophahā lepena | śoṣaḥ kṣaya. |
-

52.181

vakkasaguṇamāha, -vakkasa ityādi | vakkaso jagala evādravakiṇvauṣadhamātram |
-

52.182

guḍaśīdhumāha, -kaṣāya ityādi | śīdhu sasyaka ikṣurasena kathitena dhātakyādivaddhapāśa. kālāntareṇa niṣpanna kiñcidguḍaghṛtāvāpaḥ sasyakavācya |

52.183

śarkarāśīdhumāha, -śārkara ityādi | guḍaśarkarayā khaṇḍaśarkarayā kriyata iti śārkaraśīdhu | indriyabodhana indriyapāṭavajanaka |
pakvarasaśīdhumāha, - tadvadityādi | tadvat śārkaravat, pakvarasaḥ pakkenekṣurasādinā kṛta |

52.185

apakvarasaśīdhuguṇamāha, - karśana ityādi | śītarasikastvapakvarasakṛtaḥ | jaraṇo'nnādipariṇāmakārī |

52.186

ākṣikaśīdhumāha, -ākṣika ityādi | vibhītakakvāthaguḍakṛto dhātakīkusumādikṛtasaskāraḥ śīdhurākṣika | dravyaprabhāvādaparamadyāpekṣayā prāyaśaḥ pāṇḍuroge vraṇe cā viruddha, grāhitvamapyevaṃ vācyam |
jāmbavaśīdhumāha,- jāmbana ityādi | jambūphala rasatumbarīkāthaguḍadhātakyādikṛtasaskāro jāmbava śīdhurukta. | baddhanispando baddhamūtra , tuvara kaṣāya ||-

52.187

āsavamāha,- tīkṣṇa ityādi | surāsava' surayā sūyate toyakārya kriyate yasmin sa. surāsava. | sthiramadaścirakālamattatakārī |
-

52.188

madhvāsavamāha, -laghvityādi | madhvāsavo madhuro guru , madhuguḍābhyā sandhānāt |
-

52.189

maireyasañjñakatriyonimāsavamāha,- tīkṣṇa ityādi | tatra maireyo nāma surāsavayo pratyekaniṣpāditayorekīkṛtya puna sadhānānmaireya | surā paiṣṭī, āsavaśca guḍayoni , madhu ca deyamiti triyonitvam | yadi vā paiṣṭī madhvāsavo guḍaśceti sandhānātriyonitvena maireyo dvividho bhavati |
-

52.190

ikṣurasāsatramāha,- balya ityādi | mṛdvīkekṣurasāsatra iti dvayamanye paṭhanti | mārddhīkaṃ madyamuktam | anyantvāsava |

52.191

puṣpayoniṃ śīdhumāha, - śīdhvityādi | atra madhūkapuṣpotthe kecidguḍaṃ necchanti | śīdhutvādguḍamicchantyanye |
anuktasaṃgrahāyāha, - nirdiśedityādi | kandādyupalakṣaṇaṃ, tena kāṇḍalagāsavā api gṛhyante ||-

52.192

navamadyasya doṣamāha, - navamityādi | navatvamajātarasaprasādatvena, anye tvanatītasaṃvatsaraṃ navamityāhuḥ |
-

52.193

jīrṇasya guṇamāha, - sugandhītyādi | rociṣṇu sādhu rocate, tṛptasyāpi rucikaram | purātanatvaṃ jātarasaprasādanatvena gandhādisampam; atītasavatsaraṃ jīrṇamityanye |
-

52.195

āsavaprasaṅgena tatsadṛśāriṣṭaguṇamāha, - ariṣṭa ityādi| dravyasaṃyogo'bhayācitrakādisaṃyogaḥ | saskārāśca madyādadhikakarmatā | bahudoṣaharaścaiveti doṣaśabdo vyādhivācī | doṣāṇā śamana ityasya bhāṣyaṃ- kaphavātaghna iti | pittāvarodhina iti navīpadārthe, tenepattū pittaṃ hantīti manyate | bahuvyādhihara ityetasya tu bhāṣyaṃ-śūlādhmānodarādīnā hita iti; śūlādike hita ityarthaṃ , anye kaphavātaghnatvaṃ viśeṣata ityāhuḥ |
-

52.196

pippalyādyariṣṭamāha- pippalyādītyādi |
śeṣāriṣṭānā sthānamāha, - cikitsiteṣvityādi ||-

52.197

anuktasagrahāyāha, - ariṣṭāsavetyādi | śīdhuśabdenātra madyamāhuḥ | dravyapradhānamariṣṭaṃ, dravapradhāna āsavaḥ, ubhayapradhānaṃ madyam | buddhyā'vekṣya jñātvā, yathāsvamiti yadyasya rogādyapekṣayā hitaṃ dravyasaṃskārādi etenāriṣṭādi vidhīyate, atastadanurūpaṃ guṇakarma vācyamityarthaḥ |
-

52.202

madyadoṣamāha, - sāndramityādi | sāndraṃ ghanam | vidāho'syāstīti vidāhi "jaṭharāgnisaṃyogāt yaḥ pākamagacchan madhyamāyāmeva pākāvasthāyāṃ vidyadyamānaḥ pittaṃ kurvan cirakālamavatiṣṭhate na śīghraṃ jarāṃ yāti gurutvādastasvabhāvādvā sa vidāhyukto bhāvo bhaṇyate" ityāgamikāḥ; anye vidāhi vividhasantāpakārītyāhuḥ | durgandhaṃ kutsitagandham | virasaṃ viruddharasamaniṣṭarasamityarthaḥ | kṛmilaṃ kṛmiyuktam | guru cirapāki | ahadyamapriyam | taruṇaṃ navam| tīkṣṇaṃ mukhe duḥkhotpādakam | uṣṇaṃ sparśena | durbhājanasthitaṃ kutsitapātrastham | alpauṣadhaṃ stokadhātakyādikam | paryuṣitaṃ sandhānabhāṇḍādanyasmin bhāṇḍe rātryuṣitam | atyacchamatilaghu | tatretyādi | stokasabhāramalpauṣadham | atrāpi pittaprakopīti saṃbandhaḥ | pelavamaccham, anye taruṇamāhuḥ | sarvadoṣairiti sarvadoṣaiḥ sāndrādibhiḥ || 198-202 ||-

52.203

doṣānabhidhāya idānīṃ madyasya guṇānāha, - cirasthitamityādi | prasannaṃ nirmalaṃ, surabhi sugandhi, madāvahaṃ harṣakāri| pūrvadoṣānvitaṃ varjyam; etadguṇānvitaṃ sevyam |
-

52.204

205-

52.205

idānīṃ yathā madyaṃ madayati tadāha, - tasyetyādi | tasyaivaṃvidhasya madyasya vīryaṃ śaktihṛdayaṃ prāpyācireṇa madayati harṣayatīti saṃbandhaḥ | anekaprakāratvaṃ sṛṣṭīkādiyonibhedena, tathā rasavīryataśca; rasā lavaṇavarjyāḥ, vīryamuṣṇarūkṣādi | kathaṃ madayatītyāha, - vikṣobhyendriyacetāṃsīti; vikṣobhya cālayitvā, indriyāṇi cakṣurādīni, ceto manaḥ | kiṃviśiṣṭaṃ vīryaṃ ? dhamanīrūrdhvamāgatamiti | katha punarasya dhamanībhirūrdhvagamanaṃ bhavatītyāha, - vahninā sametya militvā, svabhāvainaiva vahnerūrdhvagāmitvāt | kathaṃ punastanmadyavīrya sūkṣmāṇīndriyacetāsi madayatītyāhasaukṣmyāditi | ūrdhvagāmitve dvitīyaṃ hetumāha- auṣṇyāditi | āgneyadravyasya svabhāvenaivordhvagāmitvāt | kutaḥ punaracireṇa madyavīryaṃ madayatītyāha, - taikṣṇyāditi | tīkṣṇaṃ hi dravyamacirakāri bhavati | madyavīryasyāḥ kerakāritve'paramapi hetumāha, - vikāśitvāditi |-vikāśi sandhibandhavimocanakāri | cakāreṇāyuktamapi lāghavamūrdhvagamane hetuḥ samuccīyate |

52.206

śārīradoṣeṇa madabhedamāha, - cireṇetyādi | ślaiṣmike śleṣmaprakṛtike | vātike vātaprakṛtike | paittike pittaprakṛtike | śīghrameva ceti cakrāttīkṣṇaśca |

52.209

mānasadoṣeṇa madabhedamāha, — sāttvika ityādi | sāttvike sattvaprakṛtike | dākṣiṇyaṃ parāpekṣiṇī prakṛti | lālaso'bhilāṣukaḥ | suratotsāho maithunodyamaḥ | rājasa iti rājase rajaḥprakṛtike | du khaśīlatva du khasevitvam | ātmatyāgaṃ sasāhasaṃ dehanāśanakāri sāhasam | anubandha nirantaram | mado mattatetyarthaḥ | aśaucetyādi | tāmase tāmasaprakṛtike | mārtsaryaṃ parāsahiṣṇutā, lolatā abhilāṣa || 207—209 ||

52.210

śuktādikarmāṇi darśayannāha, — raktapittakaramityādi | śuktaṃ cukramucyate, yaduktaṃ, — “yanmastvadi śucau bhāṇḍe saguḍakṣaudrakāñjikam | dhānyarāśau trirātrasthaṃ śuktaṃ cukraṃ taducyate” iti, taccekṣurasamadhūkapuṣpapīluprabhṛtibhiḥ kaṣāyavyatirekeṇāsūyate, kandādyasutamapi śuktamāhuranye | chedana kaphagranthyādīnā, vaisvaryaṃ visvaratvotpādakaṃ, jaraṇamāmasya, śleṣmapāṇḍu śleṣmotkaṭapāṇḍuroga ityartha |
—

52.211

śuktasandhitānā kandādīnāmapi śuktaguṇamāha, — tadvadityādi | tadvat śuktavat, tadāsrutaṃ śuktasandhita kandādikam |

52.212

śuktasya yonibhedena guṇamāha, — gauḍānītyādi | gauḍāni guḍodbhavāni | 'gudāmbunā satailena sandhānaṃ kāñjikaṃ tu yat | kandaśākaphalairyuktaṃ guḍaśuktaṃ taducyate” iti | rasaśuktāni ikṣurasādikṛtāni | guḍaśuktavadikṣurasaśuktaṃ sandheyam | madhuśuktaṃ tu “jambīrasya phalarasa pippalīmūlasaṃyutam | madhubhāṇḍe vinikṣipya dhānyarāśau nidhāpayet || vyaheṇa tajjātarasaṃ madhuśuktamudāhṛtam”-iti | madhubhāṇḍe iti madhupūrraprāye bhāṇḍe ityartha ; athavā madhūni kṛtvā bhāṇḍe nikṣipyeti yojyam | madyaśuktamiti pāṭhāntara, tatra madyaśuktalakṣaṇamucyate— “sarvaṃ madyaṃ pañcarasa kālāntaravaśādyadā | vyaktavā'mlasamamlatvaṃ yāti śuktaṃ taducyate” iti| cakāreṇa vānyayoniśuktamapyastīti samuccīyate | yathāpūrvaṃ yo ya. pūrvaṃ , madyaśuktāpekṣayā rasaśuktaṃ guru, tadapekṣayā gauḍamityarthaḥ | doṣadhātumalamasrotasā kledaprāptijananakamabhiṣyandi |

52.213

tuṣāmbusauvīrakayorguṇamāha—tuṣāmbvityādi | kāñjikabhedāvetau | tuṣāmbusauvīrake virecanādhyāyokte'pi sandhānasāmānyādadhikaguṇakarmadarśanāyehokte |

52.216

dhānyāmlamāha, — dhānyāmlamityādi | dhānyāmlaṃ kāñjikaṃ śālijī(jrū)rṇihakodravādikṛtaṃ madyam | jīvanaṃ prāṇadhāri, śālyādikṛtatvāt | dāhanāśana sparśāt | pānāt pavanakaphatṛṣṇāharamiti pānāt savāyu kaphaṃ, tayostṛṣṇāṃ ca haratītyartha | śoṣo mukhasya | jaraṇa pācanam | āsthāpaneṣu nirūheṣu | iti madyavargaḥ || 214—216 ||

52.219

atha mūtrāṇyucyante, — atha mūtrāṇītyādi | aṣṭānāmapi mūtrāṇā sāmānyaguṇamāha, — tīkṣṇānītyādi | śodhanāni malaśuddhikarāṇi | tat sarvamityādi padyoktatvāca dviruktam ||217 —219 ||

52.221

gomūtraguṇamāha—gomūtramityādi | gomūtraṃ goreva na tu vṛṣabhasya, mahīṣīsāhacaryāt, na hi tatra mahiṣeti pāṭhaḥ; athavā vṛddhavyavahārādityeke, ācāryāstu gomahiṣyājāvīnā strīṇā, gajahayakharoṣṭrāṇāmuṣāṇā puna puṃsā, anuktavyaktike tu mūtrapāṭhe ubhayorapi mūtrāṇi grāhyāṇi, yatra tu kaṇṭharaveṇa strīpuruṣanirdeśaśastatra tasyaiveti nirṇītavantaḥ |

52.222

māhiṣamūtramāha, - durnāmetyādi | aviśuddhirvamanādīnām |

52.223

chāgaṃmūtramāha, - kāsaśvāsāpahamityādi |

52.224

meṣamūtramāha, - kāsetyādi |

52.225

āśvamūtramāha, - dīpanamityādi | cetovikārā unmādādayaḥ |

52.226

gajamūtramāha, - satiktamityādi | kilāsa pāṇḍura kuṣṭham |

52.227

gardabhamūtramāha, - garaceta ityādi | garaḥ kṛtrimaṃ viṣam |
kārabhamūtramāha-śophetyādi | kārabhamauṣṭram |

52.228

mānuṣamūtramāha, - mānuṣamiti | kārabhaṃ mānuṣaṃ ca mūtraṃ viṣāpahamityarthaḥ | mānuṣamaṣṭānāṃ mūtrāṇā madhye'nuddiṣṭamapi satsarvamityanenaiva pūrvoktena sūcitatvādvitṛtam |

52.229

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dravadravyavijñānīyo nāma pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ |
45 || uktānuktadravyāṇāmūhārthamāha, - dravadravyāṇītyādi | deśakālavibhāgajña iti 'vaidya' iti śeṣa. |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṃgrahākhyāyāṃ suśrutaṭīkāyā sūtrasthāne pañcacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ |
45 ||

Linked texts (1)