The Compendium of Suśruta 56: atha puṣpavargaḥ
Nibandhasaṅgraha 56
- Language
- Sanskrit
atha puṣpavargaḥ
56.281
atha puṣpaśākānyāha-kovidāretyādi | kovidāraḥ kāñcanārastadbhedo vā; śaṇo bandhanāhastvak prasiddhaḥ | teṣāṃ sāmānyaguṇamāha,-madhurāṇītyādi | vṛṣetyādi | vṛṣo vāsakaḥ, agastyaḥ 'agathīyā' iti loke |
56.282
tayoragastyapuṣpasya guṇaviśeṣamāha,-āgastyamityādi 282
56.283
karīretyādi | atrāpi rasavīryavipākaprabhāvavibhāvitaṃ kāryaṃ yojanīyam |
56.284
raktavṛkṣasyetyādi | raktavṛkṣasya raktacandanasya, muṣkakasya kṣāravṛkṣasya 'mokhau' iti loke, asano bījakaḥ, śeṣaṃ prasiddham |
56.285
satiktamityādi | padmaṃ padmapuṣpa sūryodayavikāsi | kumuda candrodayavikāsi | kuvalayaṃ kumudabhedaḥ, utpala khanāmaprasiddham |
sindhuvāramityādi | sindhuvāra nirguṇḍīpuṣpam ||-
56.286
mālatītyādi | mālatī jātī; mallikā prasiddhā | saurabhyāt saugandhyāt |
56.287
sugandhītyādi | nāga nāgakeśaram | tadvannāgavat | kuṅkumaṃ prasiddham |
56.288
kiṃśukaṃ palāśapuṣpaṃ, kuraṇṭakaṃ sahacarapuṣpam |
upasaṃhāramāha,-yathetyādi | vṛkṣocitaṃ vṛkṣānusāreṇetyarthaḥ ||-
56.289
madhvityādi | madhuśigrū raktaśobhāñjanakraḥ, tasya karīrāṇi komalā nālā., anye tu madhuśigrukarīrāṇītyatra madhuśigrukarīrayoḥ puṣpāṇīti vyācakṣate, te tu karīrakusumānīti pūrvapāṭhaṃ na manyante |
56.290
udbhidaśākānyāha,-kṣavaketyādi | kṣavakaśchatrakaḥ, kuleva (ca) ra khukhuṇḍaka., vaṃśakarīro vaṃśāṅkuraḥ, anye tu kṣavake droṇapuṣpīsadṛśaṃ viṭapamāhu, tanna, tasyānudbhidatvāt | prabhṛtigrahaṇādnyāndhapyudbhidāni | teṣā sāmānyaguṇamāha,-kaphaharāṇītyādi |
56.292
teṣā kasyacidviśeṣaguṇamāha, -kṣavakamityādi | viṣyandi śleṣmastrāvi, etena śleṣmaṇo janakapravarttakatvamuktam | veṇoḥ karīrā iti kecinmadhurarasapākitvavidāhitvayorvirodhamāhuḥ, tanna, prabhāvāt |
56.293
ādhāraviśeṣeṇapyudbhidānā guṇaviśeṣamāha, —udbhidānītyādi | udbhidāni chatrakādīni | tadvaditi ikṣujasadṛśam | bhūmitaścāpyānurasa iti bhūmisadṛśaguṇamityarthaḥ | yadyapi veṇujasya guṇā noktāḥ, tathā'pi tadādhārasadṛśaguṇamūhyam |
56.294
śuṣkaśākaviśeṣaguṇamāha, —piṇyāketyādi | umāsarṣapādīnāṃ yantrādipīḍitānā ni snehakalkaḥ piṇyākaḥ | tilakalkastilapiṇyāka , so'pi yantrādipīḍita | sthūṇikāśuṣkaśākāni nānāśākai kṛtā vaṭakā, na tu śuṣkaśākamiti bhitraṃ, tasyoktaguṇatvāt; sthūṇikārūpāṇi śuṣkaśākānīti vā'rtha , tatrāpi sthuṇikā vaṭakā , anye tu ‘piṇyākītilapatrasthūṇikāśuṣkaśākāni’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca,—piṇyākīśākaṃ kacchaviṣaye prāyaśaṃ, tilapatraṃ tilaviṭapaśākaṃ, sthūṇikā ataruṇaśuṣkaśākaṃ mūlakaśākaṃ vihāyānyat sarvaṃ, tannecchati gayī |
sthūṇikāśuṣkaśākānā guṇakarmāha—viṣṭambhina ityādi | vaṭakāḥ piṣṭakāsamardekakūṣmāṇḍakamūlakādikṛtā mudgādikṛtāśca | savātatodaśūlā malāpravṛttirviṣṭambha ||—
śuṣkaśākaprakaraṇācchuṣkaśākaviśeṣasya guṇamāha,—siṇḍākītyādi | mūlakādiśākameva kiñcit svinnaṃ kṣuṇṇaṃ sugandhikaṭudravyānivataṃ vaṭakīkṛtaṃ sūḍhepu ‘siṇḍākī’ ityucyate, sā dvividhā— ārdrā, śuṣkā ca; śuṣkā vaṭakāntargatā, ārdrāyāstvayameva guṇanirdeśa |
56.296
svāduśākaviṣayā paribhāṣāmāha,—viḍbhedītyādi | svādu yacchākaṃ tatsarvamevaivaṃ guṇamityartha , puṣpamityādi kvacitpāṭhaḥ 296
56.297
varjanīyapatraśākaviṣayā paribhāṣāmāha,—karkaśamityādi | karkaśaṃ kharasparśa, parijīrṇa purātanaṃ, kṛmijuṣṭaṃ kṛmibhakṣita, adeśajamanucitadeśotpannaṃ, akālavirohi akālajam | iti śākavarga |
56.298
kecit phalavadupayujyamānatvāt phalavargānantaraṃ kandvān paṭhanti, śākaviṣayatvādanye śākānantaramiti kandānāha,— kandānata ityādi | vidārī vidārīkanda, śatāvarī śatamūlī khanāmaprasiddhaḥ; visaṃ padmamūlam, anye sthūlapadmanālaṃ visamāhu’; mṛṇālaṃ padmamūlāt sthūlapraroha’, anye tu sūkṣmaṃ nālamāhuḥ, śṛṅgāṭakaṃ jalamadhye trikaṇṭakaṃ ‘siṃghāḍā’ iti loke; kaśerukapiṇḍālū prasiddhau, madhvālukaṃ romaśaṃ madhurākhādameva; hastyālukaṃ mahākāṣṭhālukamityeke; kāṣṭhālukaśaṅkhālukaraktālūkotpalakandā. khanāmaprasiddhā. | prabhṛtigrahaṇāt kelūdamuñjātakādayaḥ |
56.299
teṣā sāmānyaguṇamāha,—raktapittetyādi |
56.301
teṣāṃ viśeṣaguṇamāha,—madhura ityādi | mahadalpabhedena śatāvarī dvividhā, tasyā evāṅkurā śatāvaryahkurā ityarthaḥ |
56.304
surendrakando vajrakanda ||—
56.305
veṇorityādi | veṇo. karīrā vaṃśamūlāṅkurāḥ |
56.306
anyānāpa kandānekaguṇān vargākṛtyāha,—sthūletyādi | sthūlakando grāmyakanda , kecit sakalakanda iti paṭhanti, atrāpi sa evārtha , śūraṇa. khanāmaprasiddha , māṇakaṃ mahāpannaṃ, yathāpūrvamatha patraparityāgi | prabhṛtiśabdāt kevadādikandā | teṣā sāmānyaguṇamāha,—īṣatkapāyetyādi |
56.307
viśeṣaguṇamāha,–mānakamityādi |
56.309
tadanyakandānāha,–kumudetyādi | kumudaṃ śvetotpalaṃ, utpalaṃ nīlotpalam | teṣāṃ sāmānyaguṇamāha,–mārutakopanā ityādi | varāhakanda iti varāhakando 'bakāluka' iti prasiddhaḥ, anye tu varāhīti paṭhanti, varāhī gṛṣṭikaucyate |
56.310
mṛlaprasaṅgenāgraguṇamapi keṣāṃcidāha,–tāletyādi | tāladayaḥ prasiddhāḥ | mastakamajñānstālādivṛkṣāgramajñān |
56.311
sāmānyaguṇamāha,–svādupāketyādi |
56.312
heyamāha,–vālamityādi | iti kandavargaḥ |
56.313
athetyādi | saindhaveti saindhavaṃ prasiddhaṃ, dakṣiṇasamudrasamīpabhavaṃ sāmudraṃ, viḍaṃ kṛtrimaṃ khanāmnā khyātaṃ, tacca prasāraṇīkalkabhaktalavaṇasaṃyogādagnidāhena nirvṛttaṃ, sauvarcalaṃ prasiddhaṃ, tadeva nirgandhaṃ kālalavaṇamityucyate, romakaṃ śākambharīdeśotthaṃ, rumāsara saṃbhavamityanye, bhūmimudvidyotpannasya kṣārodakasya sūryaraśmibhirvihinā vā kayanādyallavaṇamutpadyate tadaudbhida, prabhṛtigrahaṇādparaprasavādīni | teṣāṃ sāmānyaguṇamāha,–yathottaramityādi | jejjaṭaścarakamatānusāreṇa saindhavānantara sauvarcala paṭhati, tadsamyak, sāmudrāt sauvarcalasyoṣṇatvāt, uttarottaramuṣṇānīti vacanāditi gayī |
56.320
teṣāṃ viśeṣamāha,–cakṣuṣyamityādi | vṛṣyatva punarasyottamasya jātyutkarṣāt, anyepāmamṛṣyatvamāhuḥ | sāmudramityādi sūkṣmaṃ sūkṣmasroto'vagāhanaśīlam | vātānulomanaṃ mārgāvṛttavātasya srota:śuddhikaratvena pravartanaṃ, dhātukṣayakṛtasya tu sūkṣmatvasāmānyānnātipraśamanamityartha | vyavāyīti apakvameva dehamakhilaṃ vyāpnoti paścāddehasthameva pākamupaiti | ladhvityādi | utkledi ārdībhāvakāri, anye prakoṣayati śleṣmapittādīnityāhuḥ | prabhṛtiśabdopagṛhītaṃ kecidguḍikālavaṇaṃ paṭhanti-dīpanamityādi | pākābhinirvṛttatvādguḍikābhūtameva guḍikālavaṇaṃ bhavati, tacca vṛkṣalavaṇamiti khyātam || 314-320 ||
56.321
aparamapi prabhṛtigrahaṇopagṛhītamāha,–ūṣasūtabhityādi | ūṣasūtamuparajātam | vālukailamiti vālukāḥ sikatā , tābhiryuktā ilā pṛthvi vālukailā, tatra saṃbhavaṃ vālukailam | mūlākarodbhavamiti mūlabhūta ākaro mūlākara , praśastataraluraṅgotpattibhūmi , tatrodbhavam | kaṭu cocyata iti kaṭulavaṇamiti prasiddhamityarthaḥ |
56.325
lavaṇasārūpyādāha,–yavakṣāretyādi | yavakṣāro yavaśūkodbhava ‘śītalikā’ ‘yavakṣāra’ iti ca loke, sarjikṣāra 'sājī'
iti loke, pākena nirvṛtto yaḥ sa pākyaḥ kṣārakavidhānoktaḥ pratisāraṇīya pānīyaśca, pākimaṃ tūṣarapāśukābhinivṛttamityanye, apare pākimādbhinnamūparakṣāramāhuḥ; ṭaṅkaṇakṣāra saubhāgyāparaparyāya 'suhāgā' iti loke, prabhṛtigrahaṇāddevaṃjātīyānā kṣārāṇāmavaco(ro)dhaḥ | teṣā sāmānyaguṇamāha, -gulmetyādi | vigeṣaguṇamāha- jñeyāvityādi || 322-325 ||
56.330
iti lavaṇādivarga |
atra kecit suvarṇādīnāmapi guṇamāhuḥ- suvarṇamityādi | || 325-330 ||
56.331
dravyānantyādanuktadravyajñānopāyamāha - dhānyeṣvityādi | cakārāt kandalavaṇadravya(va)kṛtānnādīnā samuccaya | iheti śāstre | aprameyādānantyādityarthaṃ | 'apramohāt' iti 'apramādāt' iti ca kvacit pāṭhaḥ, atrāpramoho jñānameva | teṣvanuktadravyeṣu | paramopayogikamuktaṃ, na sarva vistarabhayādityarthaḥ | tayā apramāda. sāvadhānattamevāsmākam | āsvādato rasāt | bhūtaguṇairiti dravyārambhakabhūtaguṇairvīryapākādibhiśca | ( anye tu paṭhanti teṣā jaḍatvena pramādapāṭha evāyam ? ) |
56.339
ukteṣu pradhānatamamāha, - ṣaṣṭiketyādi | raktaśāliṣaṣṭikau śūkadhānyeṣu, yavagodhūmau kudhānyeṣu, mudgāḍhakīmasūrāḥ śamīdhānyeṣu | lāvetyādi-lāvattittirikapiñjalamayūrā viṣkireṣu pakṣiṣu, sāraṅgakuraṅgeṇā jāṅgalamṛgeṣu, sāraṅgo'tra gaurahariṇaḥ, kuraṅgaścaturaṅgo medulāpatiḥ, eṇa kṛṣṇahariṇaḥ; varmirmatsyeṣu, vamīṃ rohitaka ityeke, "rohito matsyānā" iti carakavacanāt, anye sarpākāramatsyamāhu., śrībrahmadevastu varmī mahāśakalo rohitabhedo'tra na puna. sarpākāramatsya ityāha, kūrma kacchapaḥ, sa ca pādiṣu | dāḍimetyādi dāḍimāmalakamātuluṅgāni phaleṣvamleṣu, drākṣākharjūrarājādanāni madhuraphaleṣu, kharjūra piṇḍakharjūra, rājādanaṃ kṣīrikā, parūpakaṃ kaṣāyeṣu, parūṣakaṃ 'phālasā' iti loke, 'parūṣakamātuluṅge madhurāmleṣu' iti kecit; satīna iti satīnādayaḥ śākavarge; satīno vartulakaḥ, vāstukaśchaṅgavāstukaḥ, cūcūḥ 'cukra' iti loke, cillī kṣetravāstukaḥ, mūlakapotikā bālamūlakaṃ, maṇḍūkaparṇī brāhmī, jīvantī 'ḍoḍī' iti loke, jīvantī jīcā taṇḍulīya kasaddaśītyanye | śākamāsaphalairyuktetyādau viśeṣāṇuktāvapyeṣāṃmeva prādhānyādgrahaṇam | gavyamiti goraseṣu gavyaṃ kṣīraghṛtaṃ śreṣṭhaṃ, saindhavamiti lavaṇepu saindhavaṃ, dhātrītyādi 'īṣadamlairanamlaiśrva' ityādāvamlīkaraṇe'nuktayorapi dhātrīdāḍimayoreva prayogaḥ, evaṃ kaṭukādiṣvapi jñeya; dhātrīdāḍimetyādirasadvāreṇeti na punaruktam | pippalītyādi | ghṛtaṃ kṣaudraṃ ca madhure, kapāye pūgaphala parūṣakaṃ ca | śarkarekṣuvikāreṣviti anuktaviśepepu śarkarā | pāne ityādi madhuśabdena mārdvīkaṃ, āsavaśabdena drākṣāsavaḥ | parisavatsaramiti parisavatsaroṣitaṃ varṣoṣitaṃ dhānyamityartha | māsarmityādi madhyame vayasyeṇādermāsa pradhānamityarthaḥ | aparyuṣitamiti aparyuṣitamannaṃ taddinasiddhaṃ, mātrayeti mātrayā prayuktamityarthaḥ, śubhaṃ pathyam | phalamiti paryāgataṃ pakkamityarthaḥ | śākamityādi aśuṣkamāī, taruṇaṃ pratyagraṃ, navaṃ tatkālatroṭitam | saliladadhyāditailamākṣikamūtrāṇāṃ khavarga eva prādhānyamiti na punariha kathanaṃ kṛtam || 332-339 ||
56.341
saskṛtānā guṇamāha-ata ityādi | kṛtānnaṃ saskṛtānnamityarthaḥ | lājetyādi | kecidatrāviśuddhānāmiti īṣadarthamakāramutpādya mandavirecanādaviśuddhānāmityartha vadanti; carakābhiprāyeṇa tu viśuddhānāmityeva pāṭhaḥ, na tvaviśuddhānāmiti | pathyo hita ityarthaḥ, pācana āmādīnā, dīpano jaṭharāgneḥ, hṛdayāya hito hṛdyaḥ, āyuta īṣadyuktaḥ |
56.342
peyāmāha, —svedāgnijananītyādi | uṣṇatvāt svedajananī | kṣuttṛṣṇāśramaglāniharītyatra kṣudhā tṛṣṇā dravalāt, śramaglānī tṛptijanakatvāt, haratītyeke vyācakṣate, vṛddhavaidyāstu kṣuttṛṣṇāśramabhya utpannā glāniṃ haratīti vyākhyānayanti | peyā yavāgū sā viraladravā, taduparitano bhāgo maṇḍaḥ, etaddvayamapi peyam |
56.343
yavāgūguṇakarmābhidhāya vilepīguṇakarmāha, —vilepītyādi | vilepī ghanasikyā, sā ca lehyā, tatra maṇḍapeyāvilepīnāṃ taṇḍulajalapramāṇādikaṃ sūpakārā eva jānanti, vistarabhayāt paribhāṣārthānavasthānācca na pramāṇaṃ likhitam |
56.344
tasyā eva vilepyā anyasaṃyoge guṇamāha, —hṛdyetyādi | hṛdyā hṛdayāya hitā, santarpaṇī tṛptijananī, vṛṣyā śukralā, bṛṃhaṇī śarīravṛddhikarī, amlā amlādibhi kṛtasaṃskārā | jejjaṭastu hṛdyā santarpaṇītyādiślokārdha vimucya "śākamāsaphalairyuktā yavāgvo'mlāśca durjarā" - ityevaṃ paṭhati |
56.345
ke punarmaṇḍādīnā bhedā ityāha — sikthairityādi | peyā sikthasamanviteti atra peyā yavāgūrucyate, sā ca sikthasamanvitā bhavati | vilepī bahusikthā syāditi bahusikthā ghanasikyā pṛthagdravarahitā, ata eva lehyā prāguktā yā peyā yavāgvaparaparyāyā tasyā vilepīsakāśādbhedajñāpanāyāha, —yavāgūrviraladraveti | yavāgūḥ peyetyarthaḥ | etenāsiktho maṇḍaḥ, peyā yavāgvaparaparyāyā sikthasamanvitā viraladravā, vilepī ghanasikthā lehyā pṛthagdravarahiteti bhedatrayaṃ sikthairvirahita ityādinā ślokenoktam | kecit "annaṃ pañcaguṇe toye, yavāgūṃ ṣaḍguṇe pacet | caturdaśaguṇe maṇḍaṃ, vilepīṃ tu caturguṇe" - iti paribhāṣādarśanāt peyāyavāgvorbhedamāhu |
vilepīsādharmyātpāyasasyāpi guṇamāha, — viṣṭambhītyādi | pāyaso dugdhataṇḍulasiddhaḥ | viṣṭambhī prabhāvāt, savātatodaśūlā malāpravṛttirviṣṭambhaḥ ||-
56.346
kṛśarāguṇamāha, — kaphetyādi | kṛśarā tilataṇḍulamāṣakatā yavāgūḥ |
56.347
bhaktaguṇamāha, — dhautastvityādi | śuddhaḥ svayameva dhavalaḥ, vigatamalastu kaṇḍanāddhautatvena cāpagatāvaśiṣṭamala manojño manorama, surabhiḥ sugandhiḥ, sama. svinna sarvo'pi svinna ityartha, suprasrutaḥ suṣṭugālitaḥ, uṣṇa prasiddha, viśadaḥ susiddhaḥ sa ca raktādidoṣarahitaḥ, evambhūta odano laghu |
pūrvoktaviparītaguṇamāha, —adhauta ityādi | evambhūta odano guruḥ ||-
56.348
bhṛṣṭataṇḍulaudanaguṇamāha, — laghvityādi | bhṛṣṭataṇḍulo bhṛṣṭataṇḍulasādhita odana ityarthaḥ |
56.349
odanaviśeṣeṇa viśiṣṭadravyasaṃyogānā guṇamāha — snehairityādi | snehairghṛtādibhi. | māsaphalakandāḥ prasiddhā | vidalaṃ śamīdhānyāvayava, cakārācchākādīnāmavarodha. | kṣīropasādhitā udakādisayuktā. pāyasādanye |
prahitamāha, — susvinna ityādi | īṣat sūpa iti īṣadvṛṣṭa iti savandha | tatra, abharjitāpekṣayā bharjitamudgādisūpasya lāghavaṃ, māpasūpasya tu bharjitādinā lāghavamityeke, bharjitasyāpi na lāghavamityanye, anye tu 'īṣatsūpa' iti na paṭhanti, kintu pāṭhāntaraṃ paṭhanti, taccādṛṣṭatvānna likhitam ||-
prahitamabhidhāyāparaṇyapi vyañjanānyāha, — svinnamityādi | ata pūrvoktāt, anyatheti ahitamityartha. |
56.352
māsasya vyañjanottamasya sayogasaṃskāraja guṇakarma nirdeśannāha, — māsabhityādi | sneho ghṛtādi, goraso dadhyādi, dhānyāmlaṃ kāñjikaṃ, phalāmlaṃ dāḍimādi, kaṭukaṃ maricādi, prakṛtyanurūpaṃ saskārānurūpaṃ ca valyatvādi jñeyam, ayaṃ talitarmāsānā guṇa uktaḥ |
56.353
tasyaiva māṃsasya pradigdhatvena siddhasya guṇamāha, — tadevetyādi | —tadeveti māṃsa, ādānaṃ ghanadravāvāpa | surabhidravyasaṃskṛtaṃ hiṅgumarīcājājiprabhṛtisaṃskṛtam | ayaṃ pralehamāṃsānāṃ guṇa ukta |
56.354
māṃsasya pariśuṣkatvena siddhasya guṇamāha, — pariśuṣkamityādi| pariśuṣkapradigdhayośca viśeṣa ,—‘‘bhṛṣṭaṃ bahughṛte siktaṃ muhuruṣṇāmbunā mṛdu | jīrakādyairghanaṃ māṃsaṃ pariśuṣkaṃ taducyate || tadeva gorasādānaṃ pradigdhamiti viśrutam’’—iti | sthiraṃ kaṭhinaṃ, harṣaṇaṃ harṣotpādaka, balamutsāha, ojo hṛdi sthitaṃ dhātudhāma | ayaṃ śūlyaguṇa ukta. |
pariśuṣkasya śūlyasya prasaṅgena śūlyaviśeṣāṇāmapi guṇamāha,—tadevetyādi | tadeva pariśuṣkameva, ūrdhvaṃ nirantara chedanātiśayenāṇuśaśchinnātvāt piṣṭamivolluptapiṣṭam, ulluptamiti pācakā iti ‘vadanti’ iti śeṣa , pācakāḥ sūpakārā ||—
56.355
tasyaivāṅgārapakvasya pariśuṣkasya guṇamāha,—pariśuṣketyādi | vahnāviti aṅgāratāpitatvādatta. pūrvoktapariśuṣkāllaghu bhavati 355
56.356
ulluptapiṣṭapradigdhaguṇamāha,—tadevetyādi |—tadeva śūlikāprotamiti lohādiśalākāropitaṃ, pradigdhamiti lehadhānyāmamlatakrādinā pradigdhaṃ pariśuṣkādgurupākāt kiṃcidgurutara, snehādipradigdhatvādeva |
56.358
uktānuktaśūlyānyāha,—ulluptamityādi | ulluptaṃ pūrvavat | bharjitādīni vyākhyānayanti,—‘‘bharjitaṃ svāṅgatādau tu piṣṭvā yatsādhitaṃ punaḥ | apūpādikṛtaṃ piṣṭaṃ dadhidāḍimasaurabhai || siddhaṃ sājyaistathā'jājīsāmudramaricairapi | aṅgārādiṣu yatpakvaṃ prataptaṃ tadudāhṛtam || piśitaṃ sauramairliptaṃ kandupakva madhuprabham | rājikākarakalitaṃ ca kandupācitamucyate’’—iti | pariśuṣkapradigdhe pūrvavat | ‘‘hiṅgūdake parikṣipta śūle niṣpīḍita tata | siktvā siktvā'mbuvārābhirvidhūme'gnau pratā Anton tāpayet || phalāmlenāpi yat pakvaṃ śūlyaṃ tat saurabhānvitam’’—iti | yaccānyadīdṛśamiti yadevaṃvidhaṃ māṃsa tailasādhitaṃ bhavati tadguṇādviguṇaka jñeyam | ghṛtasādhitamāha,—ladhvityādi || 357—358 ||—
56.361
śūlyaṃ māṃsamuktaṃ pradigdhapariśuṣkabhedābhyāṃ dvibhedameva tadabhidhāya dravamabhidhātumāha,—prīṇana ityādi | āpyāyana iti smṛtikharahīnajvarakṣīṇakṛśālyaretasā svāsthyakara', sahanana iti kṣatorasā tathā bhagnaviśliṣṭasandhīnā sandhānakara-, śukrada iti alparetasā, balavardhana ojohīnasya | eṇādiprakṛtyanuvidhānena rasasyotkarṣāpakarṣāvūhyau, anyathā prakṛtiguṇābhidhānaṃ vyarthaṃ syāt || 359—361 ||
tasyaiva sayogajaṃ guṇamāha,—sa dāḍimetyādi | sa iti māsarasaḥ | saskṛta kaṭukādinā, doṣaśamanastridoṣahara ||—
56.362
saurāvaguṇamāha,—prīṇana ityādi | saurāvo rasasyoparitano'ccho bhāga |
—
56.363
māṃsarasaprasaṅgenoddhṛtarasasya māsasya guṇamāha,—yadityādi | yata piṣṭakvathitagalitamāṃsādraso gṛhītastanniḥsāratvāduktaguṇaḥ |
—
kecidatra khāniṣkaguṇaṃ paṭhanti—dīptāgnīnāmityādi | tamanthe pariśuṣkabhedaṃ manyante, anye vesavārabhedaṃ khāniṣkamāhuḥ|
56.366
vesavāraguṇamāha,—māsamityādi | atra guḍa vihāya hiṅgusarpiḥsamanvitamiti kecitpaṭhanti, tanna, sarvairācāryairniṣiddhatvāt| vesavāramapyanye pariśuṣka manyante |
56.367
• rasasya prasaṅgena mudgayūṣasya guṇamāha, - kaphaghna ityādi | kṛtayūṣasya vyavahārārthaṃ svayameva lakṣaṇaṃ vakṣyati, kaphaghnasthāne kecid 'jvaraghna' iti paṭhanti |
56.368
mudgayūṣasya saṃyogāntareṇa nāmāntaraṃ darśayannāha, - sa tvityādi | sa iti mudgayūṣaḥ | doṣāṇāṃ cāvirodhakṛditi vātādīnāmavṛddhirodhakṛdvātādīnāmapacchamana ityartha |
56.369
masūrādipañcakayūṣamāha, - masūretyādi | vātavyādhau ca śasyata iti katha mudgamasūrayoryūṣo vāte śasta, katha kulatthalavaṇayoryoge pittāvirodhīti ? ucyate, - masūrāditrayāṇā śaityāt kulatthalavaṇayo rauṣṇye'pi pittāvirodhitvaṃ; kulatthalavaṇayogādeva ca vāte śastaḥ, saṃyogaśaktervā'cintyatvāt |
56.370
tasya pañcakayūṣasya saṃyogāntareṇa guṇāntaramāha, - mṛdvīketyādi | masūrādiyūṣo mṛdvīkādāḍimābhyā sayukto'tīva vātahara |
56.371
anyayūṣānāha,-paṭoletyādi | paṭolādiṣu ca yūṣasya sūpayonitvānmudgādikaṃ triguṇamicchanti | imau dvāvapi yūṣau bhinnau jñeyau, natu dvayorapyekaḥ |
56.372
kāsetyādi | mūlakayūṣo bālaśuṣkamūlakayūṣa, jejjaṭastu yadyapi bālamūlakaṃ tridoṣaghnaṃ tathā'pi tasya na yūṣakaraṇe śrutirastītyāha | ayamapi mudgādisahito jñeya |
-
56.373
dāḍimetyādi | ayameka eva samuddraśca | na virekaṃ karoti nāpi vamanaṃ kitu tatsthameva doṣa śamayatīti saśamana. | prāṇo bhāraharaṇādiśakti |
56.374
mudgetyādi | grāhī atisārādīnā sagrāhī| ayamapyeka 374
yavakoletyādi | ayamapyekaḥ ||-
56.375
sarvadhānyetyādi | sarvadhānyakṛta ityabhidhāne'pi āyūṣayonitvācchūkadhānyān vihāya mudgādiśamīdhānyānāmapadhyavarjya yūṣa | aya tantrāntare navamuṣṭināmnā'bhihitaḥ |
khaḍetyādi | khaḍakāmbalikau yūṣaviśeṣau | tatra khalo (ḍo) dvividha. | satakraśamīdhānyaḥ, satakraśākaśca | tathāhi, " - satakrāṇi śamīdhānyāni snigdhāni sagrāhakāṇi kha (ḍā) lāni" iti, satakraśākastu "kapitthatakacāṅgerīmaricājājīcitrakai. | supakva khaḍayūṣo'yamatha kāmbaliko'paraḥ || dadhyamlalavaṇasnehatalamāṣasamanvita "-iti | takrāmla iti takrāmlasiddha kāmbalika, amlānāṃ bahutvān | jejjaṭamate tu dadhidāḍimamāpaśākasnehayuktaṃ vyañjanaṃ khaḍa ityucyate; nalanmate tu "tilaṃ sululitaṃ kṛtvā piṣṭaṃ kṣīre vyahopitam | paṭe pūtaṃ paceddhīmānāīkāvāpite ghṛte || maricājājīsāmudrairyuktastilakhaḍo bhavet" iti| kāmbalikalakṣaṇamatraivoktaṃ "dadhimastvamlasiddhastu yūṣaḥ kāmbalikaḥ smṛta | puna. sauvarcalājājībījapūrakasaurabhai || sayojya mathita svaccha eṣa kāmbaliko bhavet" - iti ||-
56.377
yena yenāmlena siddho yūṣo yaṃ yaṃ guṇaṃ karoti taṃ taṃ guṇaṃ darśayannāha, - valya ityādi | dāḍimai. kriyate yo'mlo yūṣa sa dāḍimāmla | dadhyamla iti damnā kriyate yo'mlo yūṣa sa dadhyamla | takrānto'pyevam | pradūṣaṇa prakopaga | dāḍimadhānyāmladadhitakramalatvaṃ kāmbalikasyaivetyeke |
376 |
56.378
khaḍā ityādi | khaḍā pūrvoktā, khaḍyūvāgva iti khaḍairuktalakṣaṇai siddhā yavāgvaḥ khaḍyūvāgva | ṣā (khā) ḍavalakṣaṇamucyate, - "spṛṣṭāmlamadhuro'spṛṣṭakaṣāyalabaṇoṣaṇa | atiktaḥ khāḍava kolapityādyupavṛṃhita "-iti, khāḍavā iti bahuvacanaṃ khāḍavabhūyastvaprāptaye, tacca vistarabhayānna likhitam | pānakāni amlikādrākṣādikṛtāni, evamādigrahaṇātsnehakaprabhṛtīni |
56.379
vyavahārārtha kṛtākṛtayūṣayo paribhāṣā darśayannāha, - asnehalavaṇamityādi | kaṭukai śuṇṭhyādibhi |
56.380
tayoryūṣayoramlāntaraprayogena saṃskṛtāsaṃskṛtayorapi gurulāghava darśayannāha, – athetyādi | napuṃsakanirdeśādrasamiti sāmānyenābhīṣṭaṃ, tena yūṣarasayorubhayorapi gurulāghavamuktaṃ bhavati, saṃskṛtādasaṃskṛtaṃ laghviti sacocyate, raso'tra māṃsarasaḥ |
kāmbalikasyopalakṣaṇamucyate, – dadhītyādi ||—
56.381
śuṣkaśākaviśeṣeṇānā kṛtānāṃnāṃ guṇaṃ nirdeśannāha, – tiletyādi | tilavikṛtirmodakādi, piṇyākavikṛtiḥ phuṭṭākādi. | tilapiṇyākasya śuṣkaśākasya virūḍhakasya vyañjanāni deśapuruṣaviśeṣato jñeyāni | virūḍhamaṅkurita vigatarohaṃ vā, anye nākramevātyantarūḍha virūḍhamāhu | siṇḍākī anāsutādrīṃ śuṣkeṣu, mūlādiṣvāsutasiṇḍākī śuktaguṇo noktaguṇeleke, anāsutasiṇḍākī śākavarge uktaguṇeti āsutasiṇḍākyā evāryaṃ guṇa ityeke, mūlākādiśākameva kicit svinnaṃ kṣuṇṇaṃ sugandhikaṭukadravyānrvitaṃ vaṭīkṛtaṃ suṣṭheṣu siṇḍākītyucyate, anye tu śākasikyamaṇḍādyuti siṇḍākītyāhu |
—
56.382
tadvadityādi | vaṭakā nīti siṇḍākīvaṭaqāni |
56.383
rāgaṣāḍavaguṇamāha, – laghava ityādi | tatra rāga. – “sitārucakasindhūtthai savṛkṣāmlaparūṣakai. | jambūphalarasairyukto rāgo rājikayā kṛta.” – iti | pā(kṣā) ḍavā punarmadhurāmlalavaṇasaṃyogajā nānāvidhāḥ |
rasālāguṇamāha, – rasāletyādi | rasālā śikhariṇī ||—
56.384
saguḍadadhiguṇamāha, – snehanamityādi |
56.387
saktumanthamāha, – saktava ityādi | mantha sadyobalakara iti sadyobalakaro'ya nottarakāle balakaro, rūkṣatvāt; aviśeṣoktā-
vapi yavādiśaktavo grāhyāḥ | manthasyaiva dravyāntarasaṃyuktasya guṇāntaramāha, – sāmlasnehetyādi | udāvarttanāśanatvenāsya vātaharatvamuktam || 385–387 ||—
56.391
pānakaguṇamāha, – gauḍamityādi | guḍaśabdopalakṣaṇatvāt sarvakṣuvikārapānakaguṇa ukta. | amlamapīpadamlam | pānakasya nānādravyaparibhāṣāmrāha, – tadevetyādi | tadeva gauḍameva, sāmlaṃ satintiḍīkādidravyaṃ, satīkṣṇamiti maricāditīkṣṇadravyasahitaṃ, sahima sakarpūra, pānakaṃ syādbhavet, niratyayaṃ śreṣṭhaṃ, evaṃ khaṇḍamṛdvīkāśarkarāpānakeṣvamlādidravyasaskāro jñeyaḥ, mṛdvīkāgrahaṇaṃ pānakayoniphalopalakṣaṇam | drākṣāpānakaguṇamāha, – mārḍīkamityādi | parūṣakakolapānakayorguṇamāha, – parūṣakāṇāmityādi | parūṣaka phālasā iti loke, kolaṃ vadara | anuktapānakaguṇamāha–dravyetyādi | sarvataḥ sarvasmin pānake, uktānuktapānakaguṇo'yamityeke | iti kṛtānnavarga || 388–391 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit