Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 58

Nibandhasaṅgraha 58

Language
Sanskrit

58.p1

athāhāravidhimāha, - athetyādi | akhilaṃ samastaṃ, śṛṇu ākarṇaya ||-

58.p2

pākasthānaṃ kīdṛkkāryamityāha, - āptānanvitamityādi | āptā avyabhicāriṇaḥ, tairāsthitamāśritaṃ, asaṃkīrṇamasaṃkaṭaṃ, mahānasamiti pākasthānaṃ, rasavatīti loke |

58.p3

445 ||

58.446

susaṃskṛtasyānnasya sthānamāha, - tatretyādi | āptai. susaṃskṛtamiti saṃbandhaḥ | guṇasapannamiti guṇasapannamiṣṭarasagandhasparśavarṇopetaṃ, bhakṣyamannamabhyavaharaṇīyaṃ, susaguptamatiśayenādṛśayaṃ, samupasthāpayet niveśayet śucau deśa iti sabandha, bhiṣak vaidya. |

58.447

tasyāhārasyaivaṃ guṇasya dūṣaṇakaravināśanaṃ nirdeśannāha, - viṣaghnairityādi | viṣaghnairviṣahāribhi., agadairoṣadhaiḥ, spṛṣṭaṃ chūtaṃ, prokṣitaṃ vyajanodakairiti atharvamantrairabhimantritaṃ, anye tu vyajanodakairityagadasyaiva viśeṣaṇaṃ kathayanti, teṣā mate'gadodakakṣālitavyajanairvājitamapidhībhavatyannam | tanmantramabhidhāya mantramapi nirdiśannāha, - siddhairityādi | siddhairavyabhicāribhiḥ, kurukullāpheraṇḍaprabhṛtibhirhataviṣamannamiti sabandha | nivedayet 'nṛpataye' iti śeṣa |

58.456

vakṣyāmītyādi | kṛtsnāṃ samastā, upakalpanā samīpaḍhaukanām | ādhārāpekṣaṇīyameva prathamaṃ kalpanaṃ nirdeśannāha - ghṛtamityādi | kārṣṇāyase kṛṣṇalohapātre, kāntalohapātre ityanye | rājate raupyamaye | bhakṣyā laḍukarādayaḥ | vaiśabdaḥ pādapūraṇe, daleṣu patreṣu, anye tu vaidaleṣu vetravaśāditvaggrathiteṣu parṇamayeṣviti manyante | pariśuṣketyādi | - "siktaṃ bahughṛte bhṛṣṭaṃ muhurmuṣṇāmbunā mṛdu | jīrakārthena māsa pariśuṣkaṃ taducyate || tadeva gorasādāna pradigdhamiti viśrutam" - | pradravāṇi prakṛṣṭadravāṇi maṇḍādīni, raso māsarasaḥ, upahārayeddadyāt | kadvaraṃ takraṃ, anye tu, - "sauvīrāmlamathāmlaṃ kāñjikaṃ kaṭvara vidu | anye tu taddobhāgaṃ takraṃ vā hyamlatā gatam || sasnehaṃ dadhijaṃ takramāhuranye tu kadvaram" - iti | khaḍa upaviśepa. satakaśamīdhānya. satakraṃśākaśca | śaileṣu pāṣāṇamayeṣu | dadyādityādi | payo jalam | pānakamityādi | mṛnmayeṣu mṛttikāmayeṣu śarāvādiṣu | kācetyādi | śubheṣu bhavyeṣu, vaidūrya ratnaviśeṣaḥ, citreṣu vicitreṣu | tatra rāgaḥ "sitārucakasindhūtyai. savṛkṣāmlaparūṣakaiḥ | jambūphalarasairyukto rāgo rājikayā kṛta." - iti | ṣāḍavāḥ punarmadhurāmlalavaṇasayogajā nānāvidhāḥ, viśeṣata sūdebhyo jñeyā' | saṭṭakastu "lavaṅgavyoṣakhaṇḍaistu dadhi nirmathya gālitam | dāḍimībījasayuktaṃ candracūrṇāvacūrṇitam || saṭṭakaṃ tu pramodākhyaṃ nalādibhirudāhṛtam"- iti | 'dadyādvaidūryacitreṣu' ityasya sthāne 'vajravaidūryacitreṣu' iti kecit paṭhanti, tatra vajraṃ śatakoṭikaṃ ratnaṃ hīraka ityartha | eṣvādhāreṣu dīyamānānāmeṣā hitakāritvam | ādhāraviśeṣamabhidhāya deśaviśeṣeṇāhāraviśeṣaṃ darśayannāha, - purastādityādi | purastādagrataḥ, puraudanaṃ hi grahaṇasaukaryāt | pātre sthālyādike | sunistīrṇe bahule | manorame rucijaneke | sūpaḥ sūpakāra. | sūpasahitamodana bhaktam | pradehān pralehān | pariśuṣkāṇi pūrvavat | dakṣiṇapārśve dakṣiṇabhāge, bhuñjānasya bhojanaṃ kurvata, upakalpayet samīpaṃ ḍhaukayet | pradravāṇoti pradravādyaḥ pūrvavat | savye pārśve vāmabhāge | rāgaṣāḍavasaṭṭakāḥ pūrvavat, purastādagrata ityartha | na kevala purastāt, dvayorapi ca madhyataḥ dvayo pakṣayormadhye ekasmin pakṣe dadyāt | etena sarvatra dātavyamityuktaṃ bhavati || 448 - 456 ||

58.457

evamityādi | evamuktaprakāreṇa bhojanasyopakalpanā vijñāya bhoktāra ca vijñāyeti saṃbandha. | vijane ekānte, vijane hi bhuñjānasya duṣṭadṛṣṭinipātādidoṣo na bhavati | ramye manohare | niḥsaṃpāte ullocasahite, tatra bhuñjānasya pāṃśuprakṣepādidoṣo na bhavati | śubhe vāstudoṣarahite | śucau pavitre, tatra na bhūtādyāveśaḥ | same nimnonnatatvarahite |
-

58.458

kīdṛgaśanaṃ hitamityāha, - viśiṣṭamityādi | viśiṣṭaṃ śreṣṭhai, kaiḥ kṛtyā ? iṣṭasaṃskārai | pathyairiṣṭai rasādibhiriti pathyairhitai', iṣṭai priye, ādiśabdādgandhavarṇasparśā gṛhyante | pratyagramabhinavam, aśanaṃ bhojanam |
-

58.463

kālabhedenādhyāhāravidhiṃ nirdiśannāha, - pūrvamityādi | bubhukṣite puruṣe vātapittapraśamanāya prathamaṃ madhuro rasa. pakvāśayagataṃ vāyuṃ jayati, amlalavaṇau madhyabhojanasthau pittāgneyorudīrti kuruta, ante kaphajayāya kaṣādaya | ādāviti ādau phalāni bhuñjīta, vātajayārtha dāḍimāmlopayoga, ādāviti matāntare ityanye | tataḥ peyān pātavyān dāḍimādikaṭhināhāramṛdukaraṇārtha vaya sthāpanārtha ca, tato bhojyaṃ raktaśālyādi, citrān nānāprakārān | ghanamiti ghanaṃ bhojyaṃ bhakṣyādi kaṭhina, viparyayamuktaviparyayaṃ, pūrvaṃ dravaṃ paścāt kaṭhinamiti | 'ghṛta pūrvaṃ samaśrīyāt' iti kecit paṭhanti | amalaphalasyādāveva niyatasya kasyacideva phalasyādimadhyānteṣu prayogaṃ darśayannāha, - ādāvityādi | niratyayamabādham | mṛṇāla padmānāla, visa bhisaṇḍaka, śālūkaṃ prasiddham || 459-463 ||
bhuñjāna. kathaṃ bhuñjītetyāha, - sukhamuccairityādi | samāsīna iti samyagāsīna upaviṣṭa | anyatatpara iti na kāmādivyagramanā | bhuñjāna kimbhūtaḥ kadā kīdṛśaṃ bhuñjītetyāha, - kāle sātmyamityādi | kālo dvividho nityaga āvasthikaśca; tatra nityaga ārtavaḥ, sa puna' 'atīvāyatayāma|' ityādinā niyamita ; āvasthika punarjīrṇalakṣaṇāpannaḥ; āme tvane'kāla | sātmyaṃ deśāmayādibhedenānekavidha, asātmya punardvidhakāri | kṣipraṃ nātidrutaṃ nātivilamvita, atidrutātivilamvitayordoṣakāritvāt | dravottaraṃ dravapradhānam | bubhukṣitagrahaṇamakālakṣubhukṣāniṣedhāya, vakṣyati ca, - "bhavatyakāle'pi tadā bubhukṣā yā mandabuddhiṃ vipacannihanti" - iti | mātrā lakṣaṇamāha, - "apīṭanaṃ bhavet kukṣe pārśvayoranipāṭanam | anena hṛdayāvādho jaṭharasya tu gauravam || prīṇanaṃ cakṣurādīnā gamanaṃ kṣutpipāsayo | ucchāsaśvāsahāsyādikathāsu sukhavartanam || sukhena pariṇāmaḥ syādane bhukte divāniśi"-uti | viditāgama iti heyopādeyavivikānaṃ viditaṃ hitāhitaṃ yena sa viditāgama |

58.466

eṣā kālādibhojanānāṃ phalānugaṃmā darśayannāha, - kāle bhuktamityādi | prīṇayati tṛptiṃ janayati, sātmyamannaṃ bhuktaṃ na bādhate na pīḍā janayati | laghvityādi laghvannaṃ bhuktamiti sambandhaḥ | snigdhoṣṇaṃ balavahnidamiti snigdha balapradaṃ, uṣṇaṃ vahnipradamityartha. | kṣipramityādi | samamekakālam | adoṣaṃ dravottaramiti dravottaramannaṃ bhuktaṃ sadadoṣaṃ doṣarahitaṃ pākaṃ yāti | sukhamityādi mātrāvadannaṃ bhuktaṃ sukhena pākaṃ gacchati dhātusāmyaṃ ca karoti, dhātuśabdo'yaṃ doṣadhātumaleṣu vartate ||465--466-

58.469

ārtavalakṣaṇaṃ kālamāha, - atīvāyatayāmā ityādi | atīvāyatathāmā atīva dīrghapraharā', kṣapā rajanyaḥ, yeṣvṛtuṣviti hemante śiśire ca | tatpratyanīkākhyamiti kālavalapravṛttadoṣayuṇānā bādhakabhūta virodhivravyaguṇabahulamityartha. | prātariti sapāde yāme | yeṣviti yeṣvṛtuṣu grīṣmaprāvṛṣo-, bhṛśamāyatā dīrghatarā, tatkālavihita dravaligdhamadhuraprāyaṃ, aparāhna iti arthātṛtīyāyāmopari | rajanya ityādi yeṣvṛtuṣu śaradi vasante ca | samamahorātraṃ madhyāhna ityartha, ayamekāśanasya puruṣasya vidhiḥ; dviraśnataḥ puna-prātarbhojanamātrāyā ardhamātraṃ tribhāgaṃ vā laghu sṛṣṭa ca, tacca prātarbhojanaṃ sapāde prahare, dvitīyaṃ bhojana sarvacaturthapraharoparīti pañjikākāraḥ, jejjaṭastu satribhāge prahare divasasya rātreśca satribhāgaprahare bhuñjānasya rajanīdivasayoḥ samatvaṃ bhavatītyāha | ayamartavakāla uktaḥ | āvasthika punaḥ svāsthyavṛttike'dhyāye dagnauṣadhakālānabhidhāya vakṣyati |
-

58.473

kālamātrāvato viparyayamakālamātrāvattvaṃ nirdiśannāha, - nāprāptetyādi | aprāptakālamatītakālaṃ vā na bhuñjītetyarthaḥ | hīnādhikamiti hīnamātramadhikamātraṃ vā na bhuñjīta | tayoraprāptātītakālayoradhikanyūnayośca doṣaṃ darśayannāha, -aprāptakālamityādi | aprāptakālaṃ bhuñjāno naraḥ śarīre'ladhau sati tāṃstān śirorujādīn vyādhīn viyacchati prāpnoti | atītakālamityādi | asantoṣamasaṃtṛptim | āṭopa udarasyādhmānaṃ, sādo'ṅgaglāniḥ | adhikamiti adhikamannaṃ bhuktamityarthaḥ || 470-473 ||

58.474

kīdṛk punarannaṃ sevitavyamityāha-tasmādityādi | yuktyā mātrayā | kalayorubhayorapi prātaḥ sāyaṃ ca |
-

58.476

sātmyādyupādeyaṃ pradarśya heyaṃ pradarśayannāha - acokṣamityādi | acokṣamapavitraṃ, malinamityanye | duṣṭaṃ viṣādibhirdoṣakaratvāt | utsṛṣṭaṃ bhuktotsṛṣṭam | pāṣāṇatṛṇaloṣṭavaditi pāṣāṇādiyuktamityarthaḥ | dviṣṭaṃ mana pratighāti | vyuṣitaṃ viśeṣeṇoṣitam | pūti śaṭitaṃ, pūti cānnāmiti cakārādatra śatrugaṇagaṇikādīnāmapyannaṃ bāhyadūṣaṇānvitaṃ varjanīyamiti samuccīyate | asvādvannaṃ pūrvaṃ varjanīyamuktamiti tadbhedānāha - cirasiddhamityādi | sthiraṃ kaṭhinam | aśāntaṃ kiṃcidavaśiṣṭavisāvaṇam | upadagdhamiti atipāktitvena jvalitam | cakāreṇa duḥsiddhamapi samuccīyate | tathā svādu na lakṣyata iti yadanna svādu na lakṣyate tadapi varjayediti sabandha |
-

58.477

anneṣu svāduṣu satsu vidhānaṃ darśayannāha, - yadityādi | svāduśabdaḥ saṃskṛte rase vartate, na tu madhurārthake eva | vidadhyāt dadyāt; kathaṃ ? uttarottaramekasmin svāduni datte sati tasmādadhikatarasvādu dadyāt, tasminnapi datte tasmādadhikatarasvādu dadyādityartha |

58.479

prakṣālayedvirāsyaṃ gaṇḍūṣaṃ kārayedityarthaḥ | gaṇḍūṣakaraṇasya phalamāha, -viśuddhetyādi | svādunā miṣṭena | tasya bhuñjānasya | anyadapara khādorakhādorvā |

58.480

tasya guṇamāha, - saumanasyamityādi | saumanasyaṃ sumanaskatā, balaṃ sarvadhātulehaḥ, puṣṭiḥ śarīropacayaḥ, utsāhaḥ prasiddhaḥ, harṣaṇaṃ tuṣṭiḥ, sukhaṃ nīrogatā | svādu sañjanayatyannaṃ svādvannaṃ saumanasyādīn samyag janayatīti sabandhaḥ | asvādvityādi asvādvannaṃ saumanasyādīnā viparyaya viparītatāṃ janayatītyarthaḥ |
khādorevānyasya lakṣaṇaṃ nirdiśannāha, - bhuktavetyādi | bhuktavān hi yat prārthayate tadevādavaśya svādu vijñeyam | anye tu 'tatsāmu bhojanaṃ' iti paṭhanti, mātrāvadbhuñjīteti tasyaiva lakṣaṇamiti ca vadanti; tannecchati gayī ||-

58.481

aśita ityādi | - aśita kṛtabhojana, udakaṃ jalaṃ yuktyā pibediti sabandhaḥ; kayā yuktyā ? mātrayā; bhuñjānaścāntarā picet bhojanamadhye ityarthaḥ |

58.482

anyadapi bhukte kāryāntaraṃ darśayannāha, - dantetyādi | śodhanena tṛṇādinā |
bhojanottarakālakriyāprasaṅgena jaraṇajīrṇakālayorapi doṣaprakopa darśayannāha, - jīrṇe ityādi | jīrṇe pariṇāmaṃgate, vidagdhe kiṃcitpake ||-

58.485

bhukte sati kupitaśleṣmaṇa pratīkāramāha, - tasmādityādi | bhukteritaṃ bhojanena preritam | apohya sphoṭayitvā | kaṣāyakaṭu-
tiktakairiti aphalairravyairiti vijñeyaṃ, phalai kaṭutiktakapāyairvaiti vakṣyamāṇatvāt | sumana phalai. jātīphalai || 483-485 ||

58.486

tadanantaraṃ kiṃ kuryādityāha, tata ityādi | saviśeta śayyāyā śayīta |

58.487

annasya sasthāpanahetūn śabdādivipayānāha, śabdetyādi | sādhu tiṣṭhati bhavyena sthiti karoti, śabdādīn viṣayāścetyanye paṭhanti |

58.488

kuta punarete priyā apriyā ityāha, śabdetyādi | jugupsitā ninditā, aśuci apavitram |

58.490

anyadapi sarvaṃ varjanīyamāha- śayanamityādi | śayanamāsanaṃ vā neccheda cirakālamityarthaḥ | dravottara dravānnya bhojanam | nāgnyātapādīn icchediti savandha. | plavana snāna jalaprataraṇaṃ vā, yānaṃ gamana, vāhana rathāśvādi | na prasajyeta nābhyaset na puna: puna śīlayedityarthaṃ | śākaṃ prasiddhaṃ, avarātraṃ vaidalānna, etadbhūyiṣṭha tadbahula, na samācaret na bhakṣayeta, tathā'mla ca |
rasānāmatimātrāśanadoṣa darśayannāha, - ekaikaśa ityādi | ekaikaśa ekaikarasa, samastān vā rasān nādhya (tya) śrīyāt nādhikaṃ bhakṣayedityarthaṃ | doparogāpekṣayaikaikarasavidhi, svasthāpekṣayā tu samastarasavidhi | nātyaśrīyādityanye, apare tu 'ekaśo'tha samastān vā na bhuñjīta rasān sadā'- iti paṭhanti vyākhyānayanti ca ekīkṛtya na sarvamaśnīyāt, yathākramameva ṣaḍrasa svasthena bhoktavyaṃ, vāśabda samuccayai ||-

58.491

anno mande dvirannasam̐mbhavavyavahāraniṣedhaṃ darśayannāha, -prāgnityādi | prāgbhukte prātarbhojane kṛte, avivikte'gnau dvirannaṃ na samācarediti dvitīyaṃ vāra na bhuñjītetyarthaḥ | kuta ityāha,pūrvabhukte ityādi | vidagdhe jaṭharānalena kicitpakke kiṃcidāme | bhuñjāno dvimèñjāna ityartha | pāvakaṃ jaṭharānalam |

58.492

mandāgnerevāhāraviśeṣaṃ parihārārthaṃ nirdiśannāha, - mātretyādi | mugādīnā laghūnāmapi mātrayā gurumāhāraṃ parihareta, dravyato guruṃ māpamahiṣavarāhapiśitādikam |
saskāragurordravyaviśeṣasya niṣedhaṃ darśayannāha, -piṣṭānnamityādi | atha kathaṃcit piṣṭānnasevā tadā kṣudhitasya mātrayaiva nānyatheti, tatra mātrāśabdo'lpatāvācaka.; piṣṭānnabhojane dviguṇaṃ ca pivettoyam ||-

58.493

gurutvaprasaṅgena caturṇā pevalehyādīnāṃ gurutvaṃ nirdiśannāha, - peyetyādi | peyaṃ pānīyādi, lehya madhvādi, adyaṃ bhaktādi, bhakṣyaṃ modakādi |

58.494

tatroktānā peyādīnā laghūnā gurūṇā ca kā mātrā yāmapekṣya mātrāgururityupadiṣṭayata ityāha, - gurūṇāmityādi | gurūṇāṃ saskārasvabhāvakṛtānā modakamāpādīnā saskārasvabhāvābhyāmeva gurutarāṇā piṣṭamayavarāhapiśitādīnā tribhāgasauhityameva, ayaṃ cārtho'rdhaśabdādavayavavacanāllabhyate | laghūnā tṛptiriṣyata iti laghutarāṇāmeva tṛpti, laghūnā punarīṣattṛpti | na ca dravadravottarayo. peyalāghulaghutarayo kadācitkiñcinmātrāgauraveṇa tau bhajetetyāha, -dravottara ityādi | dravottarastanmātrādhikaḥ, drava peyādi |
śuṣkasyāpi sroto'varodhakāraṇasya saṃyogāntareṇādoṣaṃ pratipādayannāha, -dravāḍhyamityādi | śuṣkamapi dravāḍhyaṃ samyagevopapadyate adoṣakara samyagbhavatītyarthaḥ ||-

58.495

kevalaviśuṣkasya punarāharaṇe doṣa nirdiśannāha, -viśuṣkamityādi| tyādi | abhyastaṃ sevitaṃ, sādhu bhavyena | kathaṃ tarhi pākaṃ gacchatītyāha, - piṇḍīkṛtamityādi | asaklinnamasampagārdrābhāvamāpannaṃ, vidāhamupagacchati vidagdhatāmupayāti |
-

58.496

śuṣkānnasya viprakṛṣṭavidāhaprasaṅgena sannikṛṣṭahetujamapi vidāhaṃ darśayannāha, srotasītyādi | srotasyannavahe āmāśaye, paktau agnisthāne, vidāhi bhuktamiti anna, anyadveti avidāhyannaṃ, vidahyate vidagdhatāmupayāti |
-

58.497

śuṣkānnaprasaṅgena śuṣketarasya ca vahnimāndyakaratvamāha, — śuṣkamityādi | śuṣkaṃ piṣṭānnādi, viruddhaṃ kṣīramatsyādikaṃ, viṣṭambhi caṇakamasūrādi, vahnivyāpadamagnimāndya, āvahet kuryāt |

58.498

tāmeva vahnivyāpadaṃ viprakṛṣṭakāraṇopajanitāmabhidhāya sannikṛṣṭavātādijājīrṇalakṣaṇā nirdiśannāha, — āmamityādi | āhārasyaiva pakvasyorvarito raso rasaśeṣa, tasmādalpadoṣadūṣitatvānna tasya doṣavyapadeśo bhavati |

58.500

kasmādajīrṇaṃ bhavatītyāha, — atyambupānādityādi | rātrau jāgaraṇaṃ divase ca svapna svapnaviparyayaḥ | kāyikakāraṇamabhidhāya mānasarajastamodoṣakṛtamajīrṇamāha, — īrṣyātyādi | īrṣyā parasampattāvasahiṣṇutā, bhaya parasmāttrāsaḥ, krodha parābhidrohalakṣaṇa, parikṣatena īrṣyādibhi paribhūtena | lubdhena lobhasahitena | rugdainyanipīḍitena rogadainyavyāptena, dainyaṃ nirgatitvam | pradveṣo mātsaryam |

58.502

teṣāmevājīrṇānā lakṣaṇa darśayannāha, — mādhuryamityādi | śleṣmadūṣaṇaprabhāvopajanitamādhuryagatamāmaṃ tadeva kaphadūṣitaṃ vā tattadbhāvakatvamāpannaṃ; kaphakāryāṇi tu tatra gauravasnehakaṇḍūprabhṛtīni ca draṣṭavyāni | vidagdhasaṃjñamiti kiñcidvipakvamamlabhāvaṃ gatamannaṃ vidagdhasajñaṃ kathyate | tatkathaṃbhūta 2 kiñcidvipakvam | atrāpi śuktatikāmlodgārādīni pittakāryāṇi draṣṭavyāni | ānaddhaviruddhavātaṃ viṣṭabdha kathyate | tatkathambhūtaṃ ? bhṛśatodaśūlamiti | ānaddho'pravṛtto viruddho viśeṣeṇa ruddho vāto yasmin tattathā | atrāpi vātakāryāṇi jṛmbhā'ṅgamardaśirorujādīni draṣṭavyāni | bhṛgatodaśūlamalparyatodaśūlam | udgāraśuddhāvityādi | bhaktakāṅkṣā na jāyate notpadyate, hṛdgurutā hṛdayagauravaṃ bhavati, yasyājīrṇasya, rasāvaśeṣeṇa kṛtvā, saprasekaṃ lālāsrāvasahitam | etāni saṅkṣepeṇājīrṇalakṣaṇānyuktāni || 501—502

58.503

ajīrṇadoṣaliṅgaṃ pradarśya vyādhisāmānyalakṣaṇabhūtaprabhāvopajanitakāryāṇi nirdiśannāha, — mūrcchatyādi | mūrcchā cetanācyuti, pralāpo'sambaddhabhāṣaṇaṃ, vamathuśchardiḥ, sadanamaṅgaglāniḥ, anye tu sphuṭanamivāṅgānāmiti vadanti | bhramaścakārūḍhasyeva |

58.506

ajīrṇānā cikitsāmāha, — tatretyādi | āme laṅghanaṃ kāryaṃ, utkliṣṭe tatrāpi vamanamāvasthikam | vidagdhe vamanaṃ hitamiti rasasyāmlasya vyāpannasyānuddharaṇe kuṣṭhāvādhabhayāt | tatra kecit, ‘āme tu vamanaṃ kāryaṃ vidagdhe laṅghana hitam’ iti paṭhanti, tannecchati gayī | viṣṭabdhe svedanamiti svedanasyāmavātavijayakāripācanatvāt | rasaśeṣe śayīta ceti cakāreṇa svedo'pi rasaśeṣe tayā pācanamapi, tacca pācanamannakāle'nnasahitaṃ deyamiti samucīyate | tatra vidagdhe vamana kartavyaṃ tat kenetyāha, —vāmayedityādi | āme laṅghanamiti tatkiyantaṃ kālamityavadhiṃ darśayannāha, —kāryamityādi | vāśabda samuccaye | prakṛtiratrājīrṇanivṛttiḥ | laghvityādi | ataḥ pūrvoktavidhānādanantaram | enamajīrṇinam | prāṇo valam || 504—506 ||

58.508

tatrājīrṇaprasaṅgena tasyājīrṇe bhujyamānasyānnasyādhyaśanasañjakasyānarthāvahatvāttattulyānāṃ samaśanādīnāmapi lakṣaṇaṃ nirdiśannāha, —hitāhitetyādi | hitāhitopasaṃyuktamiti hitamahitaṃ cānnamaikadhyamupayuktam | yathā— “dhānyaṃ navaṃ purāṇaṃ yacchākaṃ jīrṇaṃ ca komalam | aikyaṃ tadviruddhaṃ syācchītoṣṇaṃ ca khajātitaḥ—” iti | anye tu hitamevāhitaṃ yena sadyate tat hitāhitopasaṃyuktam | yathā—gokṣīraṃ matsyena sahitamahitaṃ saṃpadyate | viṣamāśanaṃ nirdiśannāha, —vahvityādi | bahu pracuraṃ, stokamalpa, akāla iti akālo'prāpto'tīto vā kālastatra bhuktam | adhyaśanaṃ nirdiśannāha, —ajīrṇe ityādi | trayāṇāmapi samaśanādīnā phalamāha, —trayamityādi |

58.509

punarapi vidagdhājīrṇasya cikitsāmāha, —annamityādi | tat śītāmbu, hiśabdo yasmādarthe, asya narasya, ākledibhāvāt pittaṃ nihanti | kecidanna vidagdhaṃ hītyāramya yā mandabuddhiṃ viṣavannihantīti yāvat sakalamapi pāṭhamanārṣaṃ varṇayanti, tanna, gayadāsenāṅgīkṛtatvāt |

58.510

āmāśayagatānnavidāhasya cikitsāmāha, —vidahyate ityādi | yasya puruṣasya, bhuktamātre sati āmāśayo vidahyate viśeṣeṇa dāhavān bhavati, hṛt hṛdayaṃ kamalamukulākāramuromukhaṃ, koṣṭhamudaram | drākṣāyuktāmabhayā līḍhveti sabandha, ayameko yogaḥ; mākṣikasayuktā līḍhvā'bhayā ceti dvitīyo yogaḥ | anye tu bhuktamātrāgiti paṭhanti, bhuktamātrāmeva prāpyāmāśayo vidahyata ityarthaḥ |

58.511

rasāvaśeṣājīrṇaviṣayaṃ saśamanamāha,—bhavedityādi | prātaḥ ryasyājīrṇaśaṅkā bhavati saḥ puruṣa śuṇṭhīmabhayāsametāmannakāle saprāśya bhakṣayitvā, aśaṅko ni śaṅka san bhuñjīta |

58.512

ajīrṇe'pi bubhukṣā darśayannāha, — svalpamityādi | svalpamityāmaviśeṣaṇa, anye tu svalpamapi teja pathamāvṛṇotīti teja • pathasyeda viśeṣaṇamāhuḥ | līna tadgatena vāyunaikapārśve līnamityāmaviśeṣaṇa, teja pathaṃ jaṭharānalamārga, sā bubhukṣā mandabuddhiṃ prāṇinaṃ viṣavannihantīti sabandha | atra kecitpaṭhanti,—“annena kukṣerdvāvaṃgau pānenaikaṃ na pūrayet | āśrayaṃ pavanādīnā caturthamavaśeṣayet”—iti | sarvaṃnivandhakārairapaṭhitatvāt paṭhanīyam |

58.523

pūrvaṃ hi sapāditaṃ 'tadasya śaityena nihanti pittaṃ' iti, tatra na jñāyante ke punaste śītādaya iti tān nirdiśan lakṣaṇamāha, —ata ityādi | karmabhistvanumīyante nānādravyāśrayā guṇā iti ata śītaguṇa kathaṃ jñāyata ityāha, —hlādana ityādi |—hlādana sukhakārītyarthaḥ, pācano vraṇādīnām | lehetyādi snigdho guṇaḥ snehādikāraṇa ityarthaḥ | rūkṣa iti rūkṣo guṇastadviparīto raukṣyakāṭhinyakara ityarthaḥ | viśeṣāt viśeṣataḥ stambhano'tīsārādīnā, khara karkaśa | picchila iti picchilo guṇa , jīvana prāṇadhāraṇa•, sandhāno bhagnasya | viśada iti viśado guṇa, viparīto'smāditi asandhāno'jīvano'śleṣī ca | kledācūṣaṇa ārdībhāvavināśakara ityarthaḥ | dāhetyādi anyatheti adāhapākakaro'srāvaṇa ityartha | sādetyādi sādo'ṅgaglāni , upalepo malavṛddhi , valaṃ śleṣmā | gururguṇa , tarpaṇastṛptijanaka , bṛṃhaṇo dehavṛddhikara | laghurityādi | laghustadviparīta iti asādānupalepakṛt kaphaharaścetyarthaḥ | lekhana pattīkaraṇa | daśādyā iti daśasakhyopetā ādyāḥ śītādayo guṇāḥ | karmata proktāḥ karmabhiḥ saha proktā ityarthaḥ | teṣāmiti teṣāṃ madhye, karmaviśeṣaṇai• kṛtvā | drava iti dravo guṇa, prakledana ārdrabhāvakaraḥ | sāndro guṇaḥ, bandhakāraka upacayakāraka ityarthaḥ, ‘dravaḥ prakledano vyāpī śuṣkaḥ syādbandhakāraka.’ iti kecit paṭhanti | śuṣko guṇaḥ, bandhakārakaḥ śuṣkasya śoṣakatvenāvayavapṛthaktvamityarthaḥ (?) | ślakṣṇa ityādi |-ślakṣṇo guṇa , picchilavajjñeyaḥ jīvanaḥ śleṣmasandhānakṛdityarthaḥ | karkaśa iti karkaśo guṇaḥ, viśado yatheti ajīvano'śleṣmī ca, tathā'sandhānakāryakṛcca | sukhānubandhīti sukhānubandhī sukhotpādaka ityartha | sūkṣmo'vagāhakaḥ | sugandho guṇaḥ | durgandha ityādi hṛllāsārucikāraka iti punararucigrahaṇa dvividhāruciprāpaṇārtha, tenāhāra na kāṅkṣati kriyamāṇācca virasībhavati, hṛllāsasthūtkaraṇaṃ, chardirityanye | sara ityādi saro guṇa, anulomano vātamalapravartana. | manda ityādi mando guṇa | yātrākara iti śarīrasthāyitvāddehasya yātrā vartanaṃ karoti | vyavāyītyādi vyavāyī guṇaḥ | akhilamityādi apakva evākhilaṃ dehaṃ vyāpnoti paścānmadhuvipavatpākaṃ yāti, anye ‘bhāvāya kalpate’ iti paṭhanti, tatrāpi sthitaye kalpate nordhvamadho vā pravartata iti sa evārtha., apare tu punarbhāvaśabdamabhiprāyārthamicchanti, tatra niyatadravaprabhāvenātmaśaktyanurūpa tattadravyaṃ madyaviṣavadviśiṣṭābhiprāya kalpata ityartha | vyavāyinaḥ sakāśādvikāsidravyasya kiṃcidbhedaṃ darśayannāha,-vikāsītyādi | vikāsī guṇa., vikasan prasarpan, evamiti apakva eva sakalaṃ dehaṃ vyāpya, dhātubandhān vimokṣayet dhātuśaithilyaṃ karotītyarthaḥ | anye tu saraviśeṣo vyavāyī, tīkṣṇaviśeṣo vikāsīti bruvate, tannecchati gayī | āśukarītyādi āśuqārī guṇa•, āśutvāt | sūkṣma ityādi sūkṣmo guṇa•, atra sthūlaguṇamapi kecitpaṭhanti, sa ca pāṭho'bhāvātna likhita | guṇā iti nainvatra sthūlaguṇena saha trayoviṃśatirguṇā bhavanti, kathaṃ viṃśati kathyante ? ucyate, kecidatra saṃkhyābhaṅgabhayādvyavāyivikāśyāśukāriṇāmapāṭhameva manyante; anye punarāhu' - adhikāyāmapi guṇaviṃśatāvuktāyā guṇā viṃśatiruktā, na cātra niyamo viṃśatireveti, vyavāyivikāśyāśukāriṇā tu svatantre paratantre ca darśanāt pāṭho nyāyya eva, apare puna prāgeva daśaivānyānityasya sthāne daśa cānyāniti cakāra paṭhanti, tena vyavāyivikāśyāśukāriṇo'pi samuccīyante || 513-523 ||
sapravakṣyāmītyādi | āhārasya gatiniścayo yadyadātmakamanra-
madhyavahṛtaṃ pakkaṃ yaddravyaguṇaṃ yāti gatamapi yacca puṣṇāti tasya nirṇaya ityarthaḥ ||

58.524

tamevāhāraguṇaṃ nirdiśannāha,-pañcetyādi | pañcabhūtātmake iti pṛthivyādipañcabhūtahetuke | āhāraḥ pāñcabhautika iti āhāro'pi pañcamahābhūtarūpa | vipakva pañcadhā samyagiti pañcabhirmahābhūtāgnibhi' | guṇāniti guṇaśabdenātra guṇina pṛthivyādaya ucyante | tena pārthivāḥ pārthivānabhivardhayanti, evaṃ śeṣeṣvapi | anye tu guṇāniti gandhādīn, svāniti pañcaguṇino dravyāṇi pārthivādīni, tena gandhādīnātmanaśca pārthivādīni dravyāṇyabhivardhayedityartha ||

58.525

doṣāṇāmāhārāvasthāpākāt prakopavardhanalakṣaṇaṃ pratipādayannāha,-avidagdha ityādi | avidagdho madhurāhāra , kaphaṃ parivṛṃyet atiśayena vardhayedityarthaḥ | pitta vidagdho'mlībhūta āhāraḥ parivṛṃhayet | pavanaṃ puna samyagviṣakva āhāra , niḥsāro nirgatasāraḥ, raukṣyeṇa parivṛhayedityarthaḥ ||
eva doṣāṇāmavasthāpākādūrdhvaṃ pratipādya paryantapākādviṇmūtrayormalayo rasasya dhātusvabhāvasya cotpattiṃ darśayannāha-viṇmūtretyādi | prāgīrita pūrva kathitaḥ śoṇitavarṇanīye ||-
tasmādeva rasādanyeṣāmapi dhātūnāmutpattiṃ darśayannāha,-sa tvityādi | sa rasa, vyānena vātaviśeṣeṇa, vikṣipta prerita , pratarpayet atiśayena vardhayet, vyānasya sarvāṅgavyāpitvena doṣadhātumalavyāpitvāt, sa ca kulyākedāranyāyena sarvān dhātūn pratarpayati ||
teṣāmeva doṣamalānā yato yato yasyotpattistāṃ darśayannāha --kapha ityādi | tatrāhārasya malau viṇmūtre prāgukte | kapho rasasya malaḥ | pitta raktasya malam | kheṣviti kheṣu karṇaśrotramukhādiṣu srotaḥsu māsasya | sveda prasveda. sa medaso mala | nakharoma punarasthno mala | netraviṭ tvakṣu ca sneha iti netravid akṣipurīṣaṃ, tvakṣu ca snehastvacā ca yaḥ sneha sa majjño mala. | dhātūnāmityādi rasādimajjāntānā, yathākramaṃ malā ityartha. | śukraṃ punaramalam̐ sahasradhā dhmātādhayasuvarṇavaditi, ākṛṣṇāṇḍako-

58.529

nanu, yadannamajīrṇe bhujyate tadadhyaśanamucyate, prātarbhukte yadinānte bhujyate tatkathamadhyaśanaṃ na bhavatītyāha, — divetyādi | divā divase, puṇḍarīkavat padmavat, vibuddhe vikasite hṛdaye, jāgrataḥ puruṣasya, aklinnadhātutvāt anādrradhātutvāt, ajīrṇe'pyannaṃ hitamiti sabandha | yathā—ajāte payasi anyadāhṛtaṃ paya | divā vibuddhe hṛdaye ityukte'pi yajjāgrata iti kṛtaṃ tadetadadhikaṃ bodhayati—ajāgrato'pi svabhāvādeva vibuddhaṃ hṛdayaṃ bhavati | sāyaṃ bhukte'jīrṇe prātarbhojanaṃ na hitamityarthamāha,— hṛdītyādi | rātrau hṛdi hṛdaye samīlite saṅkucite, prasuptasya viśeṣataḥ sammīlita iti sabandhaḥ | klinnavisrastadhātutvāt ārdraśithiladhātutvāt | ajīrṇe ‘sāyaṃ bhukte’ iti śeṣaḥ | na hitaṃ diveti divā annaṃ hita na bhavatītyarthaḥ |

58.530

uktasūtrapāṭhānuśaṃsā darśayannāha,—imamityādi | imaṃ vidhiṃ sūtrasthānoditamāhāravidhiṃ vā ya. paṭhet prayatnata iti saṃvandhaḥ | mahāmunerdhanvantareḥ | kimbhūtasya mahāmuneḥ ? nṛparṣimukhyasya rājarṣipradhānasya, yaḥ sa sūrisattama. paṇḍitapradhānaḥ, vidhātuṃ kartuṃ, mahātmanā rājasadṛśānā, arhati yogyo bhavati |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nibandhasaṃgrahākhyāyāṃ samastanibandhārthajñāpikāyā suśrutaṭīkāyā ṣaṭ‌catvāriṃśo'dhyāyaḥ |
46 ||

Linked texts (1)