The Compendium of Suśruta 60

Nibandhasaṅgraha 60

Language: Sanskrit

60.2

athetyādi | nidānaṃ hetulakṣaṇanirdeśa• |

ṣaḍarśāṃsītyādi | nanu, vātapittakaphaśoṇitasannipātaiḥ sahajāni cetyanenaiva ṣaṭsakhyāyā labdhatvāt kathaṃ ṣaḍiti sakhyānirdeśa.? ucyate—dvidoṣajanitārśogaṇanāparihārārtham| yadyapi śoṇitādhiṣṭhānā vātādayo raktārśasamārambhakāstathā'pyupacārācchoṇitajānītyucyante; yathā ghṛtādhiṣṭhānenāgninā dagdhe ghṛtadagdha ityucyate |

60.4

arśasā hetūn saṃprāptiṃ ca darśayannāha,—tatretyādi | viśeṣato mandāgneḥ prakupitā doṣā māsaprarohān janayantīti saṃbandha.| anātmavatāmajitendriyāṇām | yathoktai• prakopaṇairvalavannigrahādikrodhaśokādidivāsvapnādibhiḥ | viruddhaṃ bahudhā hitāhitīyoktam | strīprasaṅga ityatra praśabdenātyantāsaktiḥ pratipādyate| 'gudapāṇrṇīsamāyoga. prāhustatkaṭukāsanam' 'ubhaḍa' (ukuḍu) iti loke | yānamaśvādīnā pṛṣṭhata. | vegavidhāraṇaśabdena vātaviṇmūtrādīnā vegadhāraṇaṃ, viruddhāśanaśabdena guhyaśītābhiṣyandividāhyasātmyapramitāśanādīni gṛhyante | viśeṣairbhedaiḥ | teṣāṃ nidānamabhidhāya saprāptimāha,—yathoktamityādi | prasṛtā iti kiṇvodakapiṣṭasamavāya ivodriktānā prasaro bhavatītyādikrameṇa prasṛtā. | pradhānadhamanī purīṣavāhinī , anu paścāt, prapadya prāpya, gudavalīriti valistvaksakoca• | mandāgnerviśeṣato'tiśayena māṃsaprarohāñjanayantīti sabandha• | tathā tṛṇetyādi | parivṛddhimāsādayanti prāpnuvantītyartha. | ācakṣata iti 'pūrvācāryā' ityadhyāhāraḥ |

60.6

idānīṃ gudaṃ gudavalīśca vivṛṇvannāha, - tatretyādi | sthūlāntraṃ kathyantaṃ gudāntramiti prasiddham | ardhapañcāṅgulamivi ardhapañcamamaṅgulaṃ yasmiṃstattathā, etena sārdhacaturaṅgulapramāṇaṃ gudamityarthaḥ | adhyardhāṅgulāntarasambhṛtā iti sārdhaikāṅgulāntarasañjātāḥ| tatroparitanaṃ validvayaṃ śaṅkhāvartanibhaṃ pratyekamantareṇa saha sārdhaikāṅgulaṃ, prathamā tu valirantareṇa vinaikāṅgulocchrāyā, ardhaṅgulastu gudauṣṭha īdṛśaṃ boddhavyam | ata eva 'prathamā tu gudauṣṭhādaṅgulamātre' ityagre vakṣyati | tāsāṃ nāmānyāha, - pravāhiṇītyādi | pravāhayatīti pravāhiṇī, visṛjatīti visarjanī, savṛṇotīti savaraṇī | gudauṣṭhapramāṇamāha-romāntebhya ityādi | romāntebhyo romaprāntebhyaḥ romamālikāyāḥ | yavādhyardhaḥ sārdho yava., ardhāṅgulapramāṇa ityarthaḥ, aṅgulasya triyavapramāṇatvāt |

60.7

prathamā valirgudauṣṭhāt kiyadadūre bhavatītyāha, -prathametyādi | - prathamā 'valiḥ' iti śeṣaḥ |

60.8

teṣāmityādi | bhaviṣyatāṃ bhavitukāmānāṃ, amlīkā amlodgāra, sakthisadanamuruglāniḥ, sphuṭanamityeke, āṭopa ādhmānaṃ, pāṇḍurogādīnāmā śaṅkā vikalpaḥ, kāsaśvāsau bhramastandrā nidrā indriyadaurbalyaṃ ca 'jāyate' iti śeṣaḥ |

60.9

teṣā sāmānyarūpamāha, -jāteṣvityādi | etāni pūrvoktāni |

60.10

viśiṣṭarūpamāha, - tatretyādi | pariśuṣkāṇyanāsāvīṇi | aruṇāni īṣadraktāni | vivarṇāni vividhavarṇāni, viṣamamadhyāni nimnonnatamadhyāni, kecidatra viṣamadhyāmānīti paṭhanti vyākhyānayanti ca, - viṣamāṇi nimnonnatatvena, dhyāmāni dagdheṭikādivastuvarṇāni | tuṇḍikerī vanakārpāsikā tatpuṣpākṛtīni | anye tvatra "tuṇḍikerīnāḍīmukulasūcīmukhasadṛśāni bhavanti” iti paṭhanti vyākhyānayanti ca-tuṇḍikerī vimbī tasyā nāḍī nālikā, mukulaṃ puṣpamukula, sūcī sīvanadravyam, eṣāṃ mukhasadṛśāni bhavanti | upadruto'bhibhūtaḥ | sahataṃ ghanam | upaveśyate viṭsargaṃ kāryate | gulmādīni cāsya tannimittānītyupadravakathanam |

60.11

pittādityādi | visarpīṇi prasaraṇaśīlāni, saṃsthānamākāraḥ | yavamadhyānīti sphītamadhyāni mūlāgrayostanūni | praklinnāni kledasāvīṇi |

60.12

śleṣmajānītyādi | sthirāṇi kaṭhināni; pāṇḍūni dhūsarāṇi; karīro marudeśotpattipravṛddho vṛkṣaviśeṣaḥ, panaso bahiṃ kaṇṭakiphala 'kaṭahala' iti loke, tasya phalasadṛśāni; analpaṃ bahu, śītajvara śītapradhānajvaraḥ |

60.13

raktajānītyādi | nyagrodhapraroho vaṭapraroha , vidruma pravālaḥ, kākaṇantikā guñjā cirihiṃṭīketi loke, kākādanītyapare | cakāreṇānubandhabhūtavātakapharūpamanuktamapi samuccīyate | śoṇitātiyogopadravā ākṣepakādayaḥ |

60.14

sarveṣāṃ cārśasā yāni lakṣaṇānīti jejjaṭa , gayadāsastu ‘sannipātajāni sarvalakṣaṇāni’ iti paṭhati vyākhyānayati casarveṣā vātādīnā lakṣaṇāni svabhāvakarmabhūtāni yeṣu tāni |

60.15

śarīreṇa saha jātānāmarśasā doṣebhyo bhinnahetuṃ darśayannāha, - sahajānītyādi | - duṣṭaśoṇitaśukranimittāni, garbhagudārambhakamātra bījaṃ duṣṭaṃ na sarva, sarvaduṣṭatve hi prajotpattireva na syāt | teṣā doṣata eva prasādhanaṃ kartavyamiti yena doṣeṇa yasya śukraśoṇitaṃ dūṣitaṃ bhavettasya doṣasya lakṣaṇavarṇavedanākṛtibhi prasādhanaṃ vijñānamityeke, anye tu doṣata iti doṣaliṅgaṃ samīkṣya prasādhanaṃ cikitsetyāhu | durdarśanāni du khena dṛśyante, antarvidradhivadityarthaḥ | pāṇḍūni dhūsarāṇi | dāruṇāni atiduḥkhakarāṇi |
sthānāśrayaṃ sādhyāditvaṃ darśayannāha, - bhavati cātretyādi | antarvalirabhyantaravaliḥ| pratyākhyāya asādhyānyetānyarśāṃsīti nirākṛtya |

60.17

60.18

tvagadhiṣṭhānameva carmakīlākhyamarśo darśayannāha, - vyānastvityādi | bahi gudauṣṭhādbahiḥ; anye tu bahi śabdenānyatrāpīti kathayanti | kīlavat śaṅkatulyānītyartha |

60.20

60.21

idānīṃ sarveṣāmeva meḍhrādijānā vātādilakṣaṇamatideśena nirdiśannāha, - arśasāmityādi | arśasā meḍhrādijānāṃ vātādilakṣaṇaṃ
vinā yat saṃkṣepato lakṣaṇamuktaṃ tat sarvaṃ sādhyetu jānīyāt cikitsedvā | kathamityāha, - prāgvinirdiṣṭāditi; prāk pūrvaṃ vyāsena pratyekaṃ vātādijārśo lakṣaṇamuktaṃ vīkṣyetyartha iti gayadāsācāryaḥ; anye tu saṃkṣepata ṣoḍhā, vyāsato vistareṇa prāgvinirdiṣṭāt pañcadaśāprasarāt sādhayediti manyante |

60.22

idānīṃ ṣaḍvidheṣvevārśaḥsvata ūrdhvaṃ saṃsargamauṣadhakalpanārthaṃ darśayannāha, - arśaḥsvityādi | saṃsarga sa ca ṣaḍvidha iti vātapitte vātaśleṣmāṇau pittaśleṣmāṇau vātaśoṇite pittaśoṇite śleṣmaśoṇite, evaṃ saṃsargaḥ ṣaḍvidha. | sa ca sūtrasthānoktavarṇavedanālakṣaṇādavagantavya |

60.24

idānīṃ yāpyakṛcchrasādhyāsādhyānyarśāsi darśayannāha, - tridoṣāṇītyādi | dvandvajāni dvidopotthāni, tānyapi yāpyā nītyarthaḥ | parisaṃvatsarāṇīti paritaḥ saṃvatsaramabhivyāpya sthitāni kṛcchrasādhyānītyarthaḥ | kecit sannipātasamutthānītyādi(dau)ślokā paṭhanti | sa ca pāṭhaḥ samagro'darśanānna likhita |

60.26

sarvavalivyāpināmarśasā paścātmakasyāpyagnermahānarthakaratvaṃ darśayannāha, - sarvā ityādi | yeṣā dehinā, durnāmabhirarśobhiḥ | taistu arśobhirityartha. | apāno vāyuriti savandhaḥ | sannivartate sthitiṃ badhnāti na niḥsaratītyartha | saṅgamya militvā | jyotipadmātmakamagniṃ, mṛdgāti mandīkaroti | ayaṃ copadravaḥ prāyeṇa sahajeṣvarśa.su hoya. |
iti śrīḍalhaṇācāryaviracitāyā nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyā nidānasthāne dvitīyo'dhyāya |

Linked texts (1)

Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit