The Compendium of Suśruta 61

Nibandhasaṅgraha 61

Language: Sanskrit

61.2

athetyādi | nidānaṃ hetulakṣaṇanirdeśaḥ |

catasra ityādi | catasro'śmaryo bhavantīti cheda | tisra eva śleṣmādhiṣṭhānā śukrāśmarī śukrādhiṣṭhānā, anye tu śukrāśmaryapi śleṣmādhiṣṭhāneva, 'śukraṃ tu saumyaṃ' iti vacanāt | śleṣmādhiṣṭhānā. śleṣmopādānakāraṇāḥ, śleṣmāṇamupādāya bhavantītyarthaḥ | catasro'śmaryo bhavantītyasya vivaraṇaṃ kurvannāha, - tadyathetyādi |

61.4

tāsā samprāptiṃ darśayannāha, - tatretyādi | mūtrasaṃpṛkto mūtreṇa sahita. |

61.6

61.7

atha sarvāsāmapi sāmānyaṃ lakṣaṇamāha, - athetyādi | jātāsu sarvāsvapyaśmarīṣu | sago nirodha | mūtravikiraṇamiti vikiraṇaṃ vikṣepa itaścetaśca gamanam | gomedako maṇiḥ pītaḥ | sasikataṃ
vālukāsahitaṃ, visṛjati vimuñcati, 'mūtraṃ' iti śeṣaḥ| laṅghanaṃ parikhādīnāṃ, plavanaṃ prataraṇaṃ, uṣṇagamanaṃ gharmegamanaṃ, adhvagamanaṃ dīrghamārgegamanam |

61.8

61.9

pittayuktastvityādi | pittayuta śleṣmā sroto niruṇaddhīti saṃbandhaḥ| saghātamupagamya kāṭhinyaṃ prāpyetyartha | tasya puruṣasya | mūtrapratīghātāt mūtranirodhāt | ūṣyate samīpāgninevopatapyate, cūṣyate ākṛṣyata iva, dahyate iva kakṣāgnineva, pacyata iva kṣāreṇeva, utkāthyata ivetyeke | uṣṇavāta uttaratantre paṭhito mūtraroga. | saraktā īṣadraktā |

61.10

vātayutastvityādi | atrāpi pūrvavat sabandha | dantān khādati parasparaṃ dantapīḍanaṃ karoti | viśardhate gudena kutsitaṃ śabdaṃ karoti, kecit 'viśardhate' ityatra 'vivardhate' iti paṭhanti vyākhyānayanti ca-meḍhraṃ vimardanāt vivardhata ityarthaṃ | vidahati vidāhayuktaṃ meḍhraṃ bhavati | mehato muñcata ityartha | kharā kaṭhinā |

61.11

prāyeṇetyādi | prāyeṇaitāstisro'śmaryo bālānā bhavantīti saṃvandha. | kasyādityāha-viśeṣeṇa divāsvapnādipriyatvātteṣāmiti; prāyograhaṇādyūnāmapi vodhayati | teṣāmeva bālānām | alpavastikāyatvāditi alpavastitvādalpakāyatvāccetyartha• | alpavastitvāditi āyāmenālpatvaṃ; anupacitavastimāsatvācca vasterityanena pariṇāhenālpatvamuktam | sukhagrahaṇāvaraṇā iti sukhena gṛhyante sukhenāriyante cāśmarya. |

61.12

hetusaṃprāptilakṣaṇāni śukrāśmaryā darśayannāha, - maithunetyādi | sā aśmarī | maithunavighātādatimaithunādveti hetuḥ| śukraṃ calitamanirgacchadityādisaṃprāpti | mūtrakṛcchraṃ vastivedanāmityādi lakṣaṇam | maithunavighātāt maithunakāryasya śukrasya vighātāt | atimaithunāditi kecit paṭhanti, tatra śukrabāhulyaṃ śukracalane hetuḥ | anirgacchat ani.sarat | anirgacchanniti kecit paṭhanti; tatra vāyorviśeṣaṇam | vimārgagamanādanilo'bhita. sagṛhyeti vimārgagamanādunmārgagamanāt, anilo vāyu, abhita ubhayata ūrdhvamadhaścetyarthaḥ, sagṛhya vidhārya, meḍhravṛṣaṇayorantare vastidvārasyādha ityarthaḥ, saharati vartūlīkaroti | vṛṣaṇayośceti cakārādvahvagadeśe'pi, doṣajāsu tvaśmarīṣu vṛṣaṇaśopho nāstyeva | pravilayamāpadyate aśmarī vilīyate'lpatvāt, anye tu punaraśmarīkṛto vṛṣaṇaśotha• pravilayamāpadyata ityācakṣate |
bhavanti cātretyādi | bhasākhya iti mūtraśukranāmā uttaratantre mūtrarogaḥ | aśmarīvaikṛtamaśmarīvikārā upadravā ityarthaḥ ||-

61.13

aśmaryā ityādi | aśmaryāstulyavyañjanavedanā śarkarā jñeyetyarthaḥ | pavana ityādi | sā aśmarī yadā'lpā syāttadā vāte'nuguṇe'nukūle sati nireti nirgacchati |
-

61.14

śarkarālakṣaṇamāha, -saityādi | sakthisadanamūruglāniḥ |

61.17

aśmaryā eva mūtramārgagatāyā lakṣaṇaṃ nirdiśannāha, - mūtramārgetyādi | sā aśmarī, saktā anirgatā, daurbalyaṃ balahāniḥ; sadanamaṅgaglāni, sphuṭaniketyapare, kārśya māsakṣayaḥ |

61.23

idānīmaśmaryā evādhārasya basteḥ sthānasaṃsthānadvārāṇi nirdeṣṭumāha, -nābhītyādi | nābhyādīnāṃ madhye vastiriti sthānam | ekadvāra adhomukha ityanenopari dvārābhāvaṃ sūcayati | tanutvakaḥ sūkṣmatvak | tanutvaka iti vakṣyamāṇaṃ cālambyā iva rūpeneti ca saṃsthānam | vastiprasaṅgena bastisannihitānā cāpareṣā sthāna-
māha, — bastirityādi | pauruṣaṃ meḍhram | punarvastyavayavamāha, - alābyā ivetyādi | parigraha āśrayaḥ | mūtrāśayaparyāyo malādhāra iti | prāṇānāmagnīṣomādīnām, āyatanaṃ sthānam | yathā ca sarvadā'sārvakṣī ṇamūtro bhavati tathā''ha-pakvāśayagatā ityādi | tā nāḍyo mūtraṃ tarpayanti vardhayantītyarthaḥ | mūtravāhinyo mūladhamanyau dve tacchākhābhūtā daśadhā śatadhā sahasradhā bhidyanta iti darśayannāha, - sūkṣmetyādi | āsā nāḍīnām | yābhirevārya sirāsnāyubhirāhṛtastābhirevāyaṃ mūtreṇa pūryete'dhomukhatveneti darśayannāha-nāḍībhirityādi | āmāśayāntarādāmapakvāśayāntarāt | sa vastiḥ | niḥsyandena upasnehena pūryate | adhomukhatvena vasterūrdhvamukhasyāpi pūraṇamupamānenāha, - āmukhādityādi | nyasto dhṛtaḥ | viddhi jānīhi || 18-23 ||-

61.24

mūtrapraveśatulyameva vātādīnāmapi praveśaṃ darśayannāha, - evamevetyādi | evameva praveśeneti pūrvoktapraveśenetyarthaḥ | upasnehāt samīpakledanāt |
-

61.26

nanu, dravarūpatvāt sarveṣā vāyoścāmūrtatvātkathaṃ ghanatā tadāha - apsvityādi | nikṣiptāsu prakṣiptāsu | paṅkasamatve'pi kathamaśmanā sāmyamityāha, - saṃhantītyādi | yathā saṃhanti kāṭhinyaṃ karoti varṣopalān karotītyartha, ka kāṭhinyaṃ karoti ? vāyuḥ vaidyuto'gniśca; kāḥ ? āpa jalāni, divyā meghajā., tathā balāsa śleṣmāṇaṃ vastisthaṃ saṃhanti kaṭhinaṃ karoti, ka. ? ūṣmā pittamityartha ; kathambhūtaḥ ? sānilaḥ savāta ityartha |
25 || |
-

61.28

vastigatānāmanyeṣāmapi vikārāṇā vāyureva heturiti darśayannāha, - māruta ityādi | praguṇe anukūle, 'anuguṇe' iti kecit paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ | pratilome viguṇe | vāte
viguṇe sati vastau ye vikārāstānevāha, - mūtrāghātā ityādi |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṃgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nidānasthāne tṛtīyo'dhyāyaḥ |

Linked texts (1)

Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit