Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 64

Nibandhasaṅgraha 64

Language
Sanskrit

64.2

adhāta ityādi |

64.3

pramehahetumāha, -divāsvapnetyādi | prasaktaṃ prakarṣeṇa saktamatiśayenānupaktitam | medyaṃ medura medojanakamityartha | puruṣaṃ jānīyāt pramehī bhaviṣyati | tatrāhureke, - strīṇāṃ pramehā na bhavanti, tathāca tantrāntare- "raja prasekānnārīṇāṃ māsi māsi viśuddhyati | sarva śarīra doṣāśca na pramehantyata striyaḥ" iti; etanna yuktaṃ, sarvatantrāprasiddhe pratyakṣavirodhācca |

64.4

saṃprāptiṃ darśayannāha, -tasyetyādi | aparipakvā āmā | medaseti atrāpiśabdo lupto draṣṭavya, tena vasādayo grāhyāḥ, anye tu medaścāparipakvamiti paṭhanti, cakāreṇānuktānapi vasādīn samuccinvanti | upetya gatvā | nirbhidyante niḥsarantītyartha | anye tu 'vinirbhidyante' iti paṭhitvā tatraiva sthitiṃ kurvantīti vyākhyānayanti, apare tvatidravatva yāntītyāhuḥ |

64.5

pūrvarūpamāha, - teṣāmityādi | keśānā jaṭilobhāvo'nyonyamilanaṃ, svedamalabāhulyādrogaprabhāvācca |

64.6

pramehāṇā sāmānyaṃ lakṣaṇamāha, - tatretyādi | āvilaṃ samalam |

64.7

teṣā pramehāṇā pramehapiḍakānāṃ ca doṣa darśayannāha, - sarva evetyādi | etena pramehāṇā pramehapiḍakānā ca kṛcchratvaṃ sarvadoṣajatvamuktam |

64.8

sarveṣā sarvadoṣajatve'pyutkarṣato doṣagrahaṇaṃ darśayannāha, - tatretyādi | udakamehaḥ, īkṣuvālikāmeha, surāmeha, sikatāmehaḥ, śanairmehaḥ, lavaṇamehaḥ, piṣṭamehaḥ, sāndramehaḥ, śukramehaḥ, phenamehaśceti daśa pramehā sādhyā yadyatiśayena medo dūṣitaṃ na bhavati | doṣadūṣyāṇā samakriyatvāditi atra doṣa śleṣmā, dūṣyāṇi rasamāsamedomajjaśuklasīkaujāṃsi, eṣāṃ kadrutiktakaṣāyādibhiḥ samaiva kriyā | pittyādityādi | yāpyā iti atrāpi yadyatiśayena medo dūṣita na bhavati | doṣadūṣyāṇā viṣamamakriyatvāditi atra doṣa pittaṃ, dūṣyāṇi rasamāsādīni, eteṣāṃ tu viṣamā kriyā pittahantrī rasamāsādyutpādiketi | vātādityādimahātyayikatvāt śīghra vināśakāritvāditi, mahātyayikatvaṃ punareṣāmuttarottarasārataradhātustrāvakaratvāt, viṣamakriyatvāccelyatrāpi sambadhyate |

64.9

idānīṃ sarveṣāmeva sarvajatvaṃ prakaṭayannāha, - tatretyādi |

64.10

kaphajānāmanukrameṇa lakṣaṇaṃ darśayannāha - tatretyādi | sikatānuviddhaṃ vālukāmiśram | mūtaṃ picchilam | lavaṇatulyaṃ lavaṇāmbutulyam | hṛṣṭaromā prāptaromāñcca | piṣṭarasattulyaṃ piṣṭamiśrodakatulyam | āvilamalpaṃ kaluṣaṃ, punarvacanāt | mehati mūtrayatītyarthaḥ |

64.11

ata ityādi | śrutakṣārapratimaṃ galitakṣāradravatulyam | mañjiṣṭhodakaprakāśaṃ śoṇitaprakāśaṃ ca mūtra raktapitte'pi bhavati, tataḥ ko'yaṃ pramehaviśeṣaḥ ? atrocyate-raktapitte prameharūpaṃ na bhavati, mañjiṣṭhāśoṇitamehayostu prameharūpasambhava iti viśeṣaḥ |

64.12

ata ityādi | anuprabandhaṃ satatam |

64.13

idānīṃ pratidoṣamupadravān darśayannāha, - makṣikopasarpaṇamityādi | avadaraṇaṃ vidāraṇa, amlīkā āmlodgāraḥ, vamathuḥ chardiḥ, paridhūmāyanaṃ samantatastāpaḥ, dāho'gnidagdhasyeva | laulyaṃ sarvarasābhikāṅkṣā vātajagrahaṇīvat |

64.14

piḍakānāmupadravaviśeṣāṇā saṃpraptiṃ darśayannāha, - tatretyādi | vasā māṃsasnehaḥ, sakalaśarīrasneha ityanye | abhiprannaśarīrasya vyāptaśarīrasya | anugatadhātorvyāptadhātoḥ | piḍakāsu prāyeṇādhaḥkāya eva | tāsā piḍakānā nāmānyāha, - tadyathetyādi |

64.19

tāsā lakṣaṇamāha, - śarāvamātretyādi | gaurasarṣapasaṃsthānā gaurasarṣapākārā | jālinītyādi | yadyapi 'ye yanmayā smṛtā mehāsteṣāmetāstu tatkṛtāḥ' - ityagre vakṣyate, tathā'pi jālinī pittottarā jñeyā, tadvacanasya bāhulyenoktatvāt | mahatī sthūlā | alpāciteti sūkṣmapiḍakāveṣṭitā || 15-19 ||
piḍakājanakān doṣānāha, - ya ityādi | ye yanmayā yahoṣārabdhāḥ, teṣā pramehāṇā, etā iti piḍakā ||-

64.20

tāsāmasādhyatā darśayannāha, - gude hṛdītyādi | aso bāhuśiraḥ | sopadravā iti "tṛṭkāsamānasakkothamo hahikkāmadajvarāḥ | visarpamarmasaṃrodhā piḍakānāmupadravāḥ" | "sopadravālyakāyāgneḥ piḍakā. parivarjayet" iti kecit paṭhanti | tatra sopadraveti puruṣaviśeṣaṇam |

64.21

vātajānāmasādhyatve hetuṃ darśayannāha, - kṛtsnaṃ śarīramityādi | niṣpīḍya nikṣobhayitvā mūtramārgeṇa samastān dhātūn pravāhayitvetyarthaḥ | vasetyupalakṣaṇaṃ, tena ojolasīkayorgrahaṇam | adhaḥ prakramate adhaḥ sphītībhavati pravalībhavatīrthaḥ | gayadāsācāryastu āpātanikāpūrvaṃ prameharūpehāṇāmityādiślokatrayamanyathā paṭhati | asādhyāstviti pūrvehetubhyā ceti tuśabdārthaḥ |

64.22

idānīṃ pramehahetuyuktasya puruṣasya sāmānyākāreṇa lakṣaṇamāha, - prameharūperūpāṇāmityādi |

64.23

pramehasya pūrvoktasāmānyalakṣaṇasya śeṣaṃ lakṣaṇamāha - kṛtsnānītyādi | gayadāsastvāpātanikāpūrvaṃ prameharūpairūpāṇītyādi ślokamanyathā paṭhati; yathā-idānīṃ pramehapiḍakācikitsitanirdeśaimarthaṃ padmaguṇāśrayaṃ pūrvarūpaśophapiḍakāvasthākhyaṃ pratipādayannāha, - prameharūpairūpāṇāmityādi | tasminmeho bhaviṣyatīti mehasya tat pūrvarūpam | tatra ca pūrvarūpe'patarpaṇaṃ vanaspatikaṣāyapānādikaṃ ca kartavyam | pravṛttamūtramatyarthamiti ṣpaṣṭānam | tanna rūpacikitsāviśeṣaḥ | taduktam- 'evamakurvatastasya hīnaprathamakarmaguṇasya madhurāhārasya mūtra svedaḥ śleṣmā ca madhurībhavati pramehaścābhivyakto bhavati | tatrobhayataḥ saṃśodhanaṃ, evamakurvatastasya doṣā pravṛddhā māṃsaśoṇite prardūṣya śothaṃ janayantyupadravāṃśca kāṃścit, tatroktaḥ pratīkāraḥ sirāmokṣaśca, etadakurvataḥ piḍakāḥ, tatkarmāpyakurvata padmatvam' iti |

64.24

sarvapramehāṇāmavasthāntaraprāptānā sajñāntaramasādhyatvaṃ ca darśayannāha, -piḍakāpīḍitamityādi | sa cāsādhya iti cakāra utpattau vātajānāmasādhyatvaṃ samucinoti | utpattau ca sahajo yāpyatvādasādhyaḥ, pittaja punaḥrasādhyatara , vātajaḥ punarupatikrameṇāsādhyatamaḥ |
idānīṃ madhumehino vihārākhyaṃ pañcavidhakriyāśrayaṃ liṅgaṃ darśayannāha, - sa cāpītyādi | sthānamūrdhvabhavanamicchatīti saṃbandhaḥ | vṛṇute prārthayate | śayanāt śayyāyāḥ |

64.26

idānīṃ doṣāṇā trayāṇāmapi yathā viṃśatipramehasaṃbhavastathopamānenāha, - yathetyādi | pañcānā varṇāṇā sitaharitakṛṣṇapītaraktānā, utkarṣāpakarṣakṛtena vṛddhikṣayakṛtena, vabhru kapitka. piṅgala, kapota kapotābha, mecakaḥ śyāmala. | malagrahaṇamupadhātubhūtavasālasīkayoścopalakṣaṇam |

64.27

idānīṃ sarveṣveva prameheṣu pūrvarūpādīnāmupekṣālaṇamanartha darśayannāha-bhavati cātretyādi | kāla. prathamakriyākālādikaḥ | apratikurvatato'pratikriyamāṇasya |

Linked texts (1)