The Compendium of Suśruta 64
Nibandhasaṅgraha 64
- Language
- Sanskrit
64.2
adhāta ityādi |
64.3
pramehahetumāha, -divāsvapnetyādi | prasaktaṃ prakarṣeṇa saktamatiśayenānupaktitam | medyaṃ medura medojanakamityartha | puruṣaṃ jānīyāt pramehī bhaviṣyati | tatrāhureke, - strīṇāṃ pramehā na bhavanti, tathāca tantrāntare- "raja prasekānnārīṇāṃ māsi māsi viśuddhyati | sarva śarīra doṣāśca na pramehantyata striyaḥ" iti; etanna yuktaṃ, sarvatantrāprasiddhe pratyakṣavirodhācca |
64.4
saṃprāptiṃ darśayannāha, -tasyetyādi | aparipakvā āmā | medaseti atrāpiśabdo lupto draṣṭavya, tena vasādayo grāhyāḥ, anye tu medaścāparipakvamiti paṭhanti, cakāreṇānuktānapi vasādīn samuccinvanti | upetya gatvā | nirbhidyante niḥsarantītyartha | anye tu 'vinirbhidyante' iti paṭhitvā tatraiva sthitiṃ kurvantīti vyākhyānayanti, apare tvatidravatva yāntītyāhuḥ |
64.5
pūrvarūpamāha, - teṣāmityādi | keśānā jaṭilobhāvo'nyonyamilanaṃ, svedamalabāhulyādrogaprabhāvācca |
64.6
pramehāṇā sāmānyaṃ lakṣaṇamāha, - tatretyādi | āvilaṃ samalam |
64.7
teṣā pramehāṇā pramehapiḍakānāṃ ca doṣa darśayannāha, - sarva evetyādi | etena pramehāṇā pramehapiḍakānā ca kṛcchratvaṃ sarvadoṣajatvamuktam |
64.8
sarveṣā sarvadoṣajatve'pyutkarṣato doṣagrahaṇaṃ darśayannāha, - tatretyādi | udakamehaḥ, īkṣuvālikāmeha, surāmeha, sikatāmehaḥ, śanairmehaḥ, lavaṇamehaḥ, piṣṭamehaḥ, sāndramehaḥ, śukramehaḥ, phenamehaśceti daśa pramehā sādhyā yadyatiśayena medo dūṣitaṃ na bhavati | doṣadūṣyāṇā samakriyatvāditi atra doṣa śleṣmā, dūṣyāṇi rasamāsamedomajjaśuklasīkaujāṃsi, eṣāṃ kadrutiktakaṣāyādibhiḥ samaiva kriyā | pittyādityādi | yāpyā iti atrāpi yadyatiśayena medo dūṣita na bhavati | doṣadūṣyāṇā viṣamamakriyatvāditi atra doṣa pittaṃ, dūṣyāṇi rasamāsādīni, eteṣāṃ tu viṣamā kriyā pittahantrī rasamāsādyutpādiketi | vātādityādimahātyayikatvāt śīghra vināśakāritvāditi, mahātyayikatvaṃ punareṣāmuttarottarasārataradhātustrāvakaratvāt, viṣamakriyatvāccelyatrāpi sambadhyate |
64.9
idānīṃ sarveṣāmeva sarvajatvaṃ prakaṭayannāha, - tatretyādi |
64.10
kaphajānāmanukrameṇa lakṣaṇaṃ darśayannāha - tatretyādi | sikatānuviddhaṃ vālukāmiśram | mūtaṃ picchilam | lavaṇatulyaṃ lavaṇāmbutulyam | hṛṣṭaromā prāptaromāñcca | piṣṭarasattulyaṃ piṣṭamiśrodakatulyam | āvilamalpaṃ kaluṣaṃ, punarvacanāt | mehati mūtrayatītyarthaḥ |
64.11
ata ityādi | śrutakṣārapratimaṃ galitakṣāradravatulyam | mañjiṣṭhodakaprakāśaṃ śoṇitaprakāśaṃ ca mūtra raktapitte'pi bhavati, tataḥ ko'yaṃ pramehaviśeṣaḥ ? atrocyate-raktapitte prameharūpaṃ na bhavati, mañjiṣṭhāśoṇitamehayostu prameharūpasambhava iti viśeṣaḥ |
64.12
ata ityādi | anuprabandhaṃ satatam |
64.13
idānīṃ pratidoṣamupadravān darśayannāha, - makṣikopasarpaṇamityādi | avadaraṇaṃ vidāraṇa, amlīkā āmlodgāraḥ, vamathuḥ chardiḥ, paridhūmāyanaṃ samantatastāpaḥ, dāho'gnidagdhasyeva | laulyaṃ sarvarasābhikāṅkṣā vātajagrahaṇīvat |
64.14
piḍakānāmupadravaviśeṣāṇā saṃpraptiṃ darśayannāha, - tatretyādi | vasā māṃsasnehaḥ, sakalaśarīrasneha ityanye | abhiprannaśarīrasya vyāptaśarīrasya | anugatadhātorvyāptadhātoḥ | piḍakāsu prāyeṇādhaḥkāya eva | tāsā piḍakānā nāmānyāha, - tadyathetyādi |
64.19
tāsā lakṣaṇamāha, - śarāvamātretyādi | gaurasarṣapasaṃsthānā gaurasarṣapākārā | jālinītyādi | yadyapi 'ye yanmayā smṛtā mehāsteṣāmetāstu tatkṛtāḥ' - ityagre vakṣyate, tathā'pi jālinī pittottarā jñeyā, tadvacanasya bāhulyenoktatvāt | mahatī sthūlā | alpāciteti sūkṣmapiḍakāveṣṭitā || 15-19 ||
piḍakājanakān doṣānāha, - ya ityādi | ye yanmayā yahoṣārabdhāḥ, teṣā pramehāṇā, etā iti piḍakā ||-
64.20
tāsāmasādhyatā darśayannāha, - gude hṛdītyādi | aso bāhuśiraḥ | sopadravā iti "tṛṭkāsamānasakkothamo hahikkāmadajvarāḥ | visarpamarmasaṃrodhā piḍakānāmupadravāḥ" | "sopadravālyakāyāgneḥ piḍakā. parivarjayet" iti kecit paṭhanti | tatra sopadraveti puruṣaviśeṣaṇam |
64.21
vātajānāmasādhyatve hetuṃ darśayannāha, - kṛtsnaṃ śarīramityādi | niṣpīḍya nikṣobhayitvā mūtramārgeṇa samastān dhātūn pravāhayitvetyarthaḥ | vasetyupalakṣaṇaṃ, tena ojolasīkayorgrahaṇam | adhaḥ prakramate adhaḥ sphītībhavati pravalībhavatīrthaḥ | gayadāsācāryastu āpātanikāpūrvaṃ prameharūpehāṇāmityādiślokatrayamanyathā paṭhati | asādhyāstviti pūrvehetubhyā ceti tuśabdārthaḥ |
64.22
idānīṃ pramehahetuyuktasya puruṣasya sāmānyākāreṇa lakṣaṇamāha, - prameharūperūpāṇāmityādi |
64.23
pramehasya pūrvoktasāmānyalakṣaṇasya śeṣaṃ lakṣaṇamāha - kṛtsnānītyādi | gayadāsastvāpātanikāpūrvaṃ prameharūpairūpāṇītyādi ślokamanyathā paṭhati; yathā-idānīṃ pramehapiḍakācikitsitanirdeśaimarthaṃ padmaguṇāśrayaṃ pūrvarūpaśophapiḍakāvasthākhyaṃ pratipādayannāha, - prameharūpairūpāṇāmityādi | tasminmeho bhaviṣyatīti mehasya tat pūrvarūpam | tatra ca pūrvarūpe'patarpaṇaṃ vanaspatikaṣāyapānādikaṃ ca kartavyam | pravṛttamūtramatyarthamiti ṣpaṣṭānam | tanna rūpacikitsāviśeṣaḥ | taduktam- 'evamakurvatastasya hīnaprathamakarmaguṇasya madhurāhārasya mūtra svedaḥ śleṣmā ca madhurībhavati pramehaścābhivyakto bhavati | tatrobhayataḥ saṃśodhanaṃ, evamakurvatastasya doṣā pravṛddhā māṃsaśoṇite prardūṣya śothaṃ janayantyupadravāṃśca kāṃścit, tatroktaḥ pratīkāraḥ sirāmokṣaśca, etadakurvataḥ piḍakāḥ, tatkarmāpyakurvata padmatvam' iti |
64.24
sarvapramehāṇāmavasthāntaraprāptānā sajñāntaramasādhyatvaṃ ca darśayannāha, -piḍakāpīḍitamityādi | sa cāsādhya iti cakāra utpattau vātajānāmasādhyatvaṃ samucinoti | utpattau ca sahajo yāpyatvādasādhyaḥ, pittaja punaḥrasādhyatara , vātajaḥ punarupatikrameṇāsādhyatamaḥ |
idānīṃ madhumehino vihārākhyaṃ pañcavidhakriyāśrayaṃ liṅgaṃ darśayannāha, - sa cāpītyādi | sthānamūrdhvabhavanamicchatīti saṃbandhaḥ | vṛṇute prārthayate | śayanāt śayyāyāḥ |
64.26
idānīṃ doṣāṇā trayāṇāmapi yathā viṃśatipramehasaṃbhavastathopamānenāha, - yathetyādi | pañcānā varṇāṇā sitaharitakṛṣṇapītaraktānā, utkarṣāpakarṣakṛtena vṛddhikṣayakṛtena, vabhru kapitka. piṅgala, kapota kapotābha, mecakaḥ śyāmala. | malagrahaṇamupadhātubhūtavasālasīkayoścopalakṣaṇam |
64.27
idānīṃ sarveṣveva prameheṣu pūrvarūpādīnāmupekṣālaṇamanartha darśayannāha-bhavati cātretyādi | kāla. prathamakriyākālādikaḥ | apratikurvatato'pratikriyamāṇasya |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit