Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 65

Nibandhasaṅgraha 65

Language
Sanskrit

65.2

athāta ityādi |

65.3

yo dhanvantarirabhavat sa suśrutamanyaśāditi sabandhaḥ, śikṣitavānityarthaḥ | dharmabhṛtā dhārmikoṇā madhye | indrapratimojñānaiśvaryādibhi | brahmarṣirviśvāmitra, rājarṣirapi tapasā brahmarṣitvaṃ prāptavān | vinayopapannaṃ jitendriyam | śubhamiti pūrvoktairanvayavaya śīlādiguṇairupetam |

65.4

udarāṇā sakhyāmāha, — pṛthagityādi | pṛthagdoṣaistrīṇi, samastairdoṣairekaṃ, etena catvāri doṣapradhānāni | iheti asmin śāstre | tānīti udarāṇītyarthaḥ | plīhodarādīni catvāri dūṣyapradhānāni | aṣṭamamiti sakhyoktyā plīhodarayakṛddālyudarayorekyameva jñātavyam |

65.5

udarāṇā hetuṃ darśayannāha, — sudurbalāgnerityādi | durbalāgneratyantamandāgneḥ | ahitāśanasyeti viruddhasamaśanādhyaśanaviṣamāśanasya | snehādītyādiśabdādvamanavirecanāsthāpanānuvāsanaparigraha | mithyācaraṇaṃ yathoktānuṣṭhānaparityāga | janto prāṇina | abhiprapannā. prāptā ityartha | kiviśiṣṭānyudarāṇi kurvanti ? gulmākṛtivyañjitalakṣaṇāni gulmākṛtyā gulmarūpeṇa vyañjitāni prakaṭitāni lakṣaṇāni yeṣāṃ tāni tathā | punarapi kiviśiṣṭāni ? ghorāṇi kṛcchratamāni |
—

65.6

samprāptiṃ darśayannāha, — koṣṭhādityādi | upasnehavaditi navaghaṭāyupasneho yathā'ṇutamasrotobhirbahi sravan dṛśyate tadvat koṣṭhādannasāro'nnaraso ni sṛtya, śanai krameṇa, jaṭharamudarākhyaṃ rogaṃ karotīti sambandha | koṣṭhaśabdenātrāhārapākādhāra ucyate | kibhūto'nnasāro ? duṣṭa | puna kimūta• ? anilaveganunno vātavegaprerita• | ki kṛtvā ? tvaca samunnamya ānahya kṛtvā | puna kibhūto rasa ? samantādvivardhamāna samantāt sarvato vṛddhiṃ gacchan |
—

65.7

pūrvarūpamāha — tadityādi | vināśaśabdo balādibhi pratyekaṃ sambadhyate | kāṅkṣā annābhilāṣa | valī tvaksaṃkoca. | rājayo rekhā 'bhavanti' iti śeṣa | jīrṇāparijñānavidāhavatyo vastau ruja iti jīrṇāparijñānavidāhau vidyete yāsu vastirujāsu tāstathā | jīrṇāparijñānamannapariṇāmāniścayaḥ | jīrṇāparijñānaṃ tu yathāsabhavatvāt puruṣasyeva jñeyam |
—

65.8

vātodaramāha — saṅgṛhyetyādi |
—

65.9

pittodaramāha — yadityādi | acirābhivṛddhi śīghravardhanaśīlam |
—

65.10

śleṣmodaramāha, — yacchītalamityādi | sthira kaṭhinaṃ, sasādamaṅgaglāniyuktam |
—

65.13

sannipātodaramāha, — striya ityādi | striyo'nnapānaṃ nakharomamūtraviḍārtavayuktaṃ yasmai puruṣāya prayacchanti dadati | kibhūtā striya ? asādhuvṛttā durācārā. | strīgrahaṇamatropalakṣaṇaṃ, tenānye'pi sannihitā avicekino grāhyāḥ | arayaḥ śatravaḥ | garān kṛtrimaviṣāṇi yasmai prayacchanti | duṣṭāmbu saviṣamatsyādisambandhāt | viṣameva dāvāgnivātātapādyabhibhavena mandatā gataṃ viṣapītasya vā viṣaṃ dūṣīviṣaṃ, tena nakharomādinā viṣakalpena gareṇa dūṣīviṣeṇa vā''śu śīghraṃ raktaṃ kupita-
miti boddhavyam | triliṅgaṃ vātapittaśleṣmaliṅgam | prasaktaṃ nirantaram | dūṣyudaramiti yadeva sannipātikodaraṃ tadeva dūṣyudaram, etena na saṅkhyātireka | ghoraṃ bhayānakaṃ, na punarghoraṃ kaṣṭakāri || 11-13 ||-

65.15

nibodha jānīhi | abhiṣyandi doṣadhātumamalasrotasāṃ kledaprāsijanakam | asṛk kaphaśceti asṛggrahaṇena pittasyāpi grahaṇam | plīhā udarasya vāmapārśvasthitaḥ | sīdati aṅgaglāniyukto bhavati | atra plīhodare |
-

65.16

plīhodare eva yakṛddālyudarasyāvarodhaṃ darśayannāha, -savyetarasminnityādi | savyetarasmin dakṣiṇapārśve | tadeva plīhodaraṃ yakṛddālyudara jñeyam | kva jñeyamityāha, -yakṛti kālakhaṇḍe, kimbhūte ? praduṣṭe, etena na saṅkhyātirekaḥ |

65.18

baddhagudaṃ darśayannāha, -yasyetyādi | yasya puruṣasya atraṃ nirudhyata iti sambandha | kairnirudhyata ityāha, - annairityādi | upalepibhiḥ picchilādibhiḥ | vā atra samuccaye | sahitairiti ekatra militai samuditairityarthaḥ | pṛthagvieti ekaikairityarthaḥ | mala. purīṣaṃ, sadoṣo doṣatrayasahita. | nāḍyā praṇālikāyām | saṅkaro'vakaraḥ, pracuratṛṇādisamūha ityarthaḥ | nireti niḥsarati | baddhagudī vibhāvyaḥ sa puruṣo baddhagudī jñeyaḥ |
-

65.20

parisrāvyudaramāha, -tata ityādi | yacchalyamannopahitama - nnasamvaddhaṃ bhuktaṃ, tadantraṃ bhinatti vidārayati | yasya puruṣasya | śalyaṃ śarkarākāṣṭhāsthikaṇṭakādikam | āgatamanyathā veti vāśabdo'vadhāraṇe, tenānyathaiva vilomena tiryagevāgataṃ natvanulomena | kṣuto galitaḥ |
-

65.23

dakodaramāha, -dakodaramityādi | dakodaramudakodaramityartha | tadvahāni toyavahāni | snehopalipteṣvathavā'pi teṣviti snehādipānaṃ vinā'pi teṣu srota su snehopalipteṣu yadā śītalaṃ jalaṃ pivettadā'pītyartha | pūrvavaditi kṣatāntrodare yathā salilasyādhogāmitvādadho nābherūdarotpattiryathā ca gudādāstrāvasradvaditi;
jejjaṭācāryeṇa puna pūrvavadityatrānyānyudarāṇi yathā bhavanti tathedadyapīti vyākhyātaṃ, tannecchati gayadāsācāryaḥ | parivṛttanābhi ucchalitanābhi | dṛtiḥ rāddhā | kṣubhyati calati | kampate ceti kampanamatiśayena calanam || 21-23 ||

65.24

teṣāmaṣṭānāpi sāmānyaṃ liṅgaṃ darśayannāha, — ādhmānamityādi | jejjaṭācāryeṇa punarete upadravā vyākhyātā, tannecchati gayadāsācārya |

65.25

sādhyāsādhyavibhāgamāha,—anta ityādi | paripākāt pariṇāmena dakodaratā sarveṣāmeva, anyānyudarāṇi paripākādudakabhāvaṃ bhajante, dakodara prāgeveti viśeṣaḥ |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṃgrahākhyāyā suśrutavyākhyāyāṃ nidānasthāne saptamo'dhyāyaḥ |

Linked texts (1)