The Compendium of Suśruta 65
Nibandhasaṅgraha 65
- Language
- Sanskrit
65.2
athāta ityādi |
65.3
yo dhanvantarirabhavat sa suśrutamanyaśāditi sabandhaḥ, śikṣitavānityarthaḥ | dharmabhṛtā dhārmikoṇā madhye | indrapratimojñānaiśvaryādibhi | brahmarṣirviśvāmitra, rājarṣirapi tapasā brahmarṣitvaṃ prāptavān | vinayopapannaṃ jitendriyam | śubhamiti pūrvoktairanvayavaya śīlādiguṇairupetam |
65.4
udarāṇā sakhyāmāha, — pṛthagityādi | pṛthagdoṣaistrīṇi, samastairdoṣairekaṃ, etena catvāri doṣapradhānāni | iheti asmin śāstre | tānīti udarāṇītyarthaḥ | plīhodarādīni catvāri dūṣyapradhānāni | aṣṭamamiti sakhyoktyā plīhodarayakṛddālyudarayorekyameva jñātavyam |
65.5
udarāṇā hetuṃ darśayannāha, — sudurbalāgnerityādi | durbalāgneratyantamandāgneḥ | ahitāśanasyeti viruddhasamaśanādhyaśanaviṣamāśanasya | snehādītyādiśabdādvamanavirecanāsthāpanānuvāsanaparigraha | mithyācaraṇaṃ yathoktānuṣṭhānaparityāga | janto prāṇina | abhiprapannā. prāptā ityartha | kiviśiṣṭānyudarāṇi kurvanti ? gulmākṛtivyañjitalakṣaṇāni gulmākṛtyā gulmarūpeṇa vyañjitāni prakaṭitāni lakṣaṇāni yeṣāṃ tāni tathā | punarapi kiviśiṣṭāni ? ghorāṇi kṛcchratamāni |
—
65.6
samprāptiṃ darśayannāha, — koṣṭhādityādi | upasnehavaditi navaghaṭāyupasneho yathā'ṇutamasrotobhirbahi sravan dṛśyate tadvat koṣṭhādannasāro'nnaraso ni sṛtya, śanai krameṇa, jaṭharamudarākhyaṃ rogaṃ karotīti sambandha | koṣṭhaśabdenātrāhārapākādhāra ucyate | kibhūto'nnasāro ? duṣṭa | puna kimūta• ? anilaveganunno vātavegaprerita• | ki kṛtvā ? tvaca samunnamya ānahya kṛtvā | puna kibhūto rasa ? samantādvivardhamāna samantāt sarvato vṛddhiṃ gacchan |
—
65.7
pūrvarūpamāha — tadityādi | vināśaśabdo balādibhi pratyekaṃ sambadhyate | kāṅkṣā annābhilāṣa | valī tvaksaṃkoca. | rājayo rekhā 'bhavanti' iti śeṣa | jīrṇāparijñānavidāhavatyo vastau ruja iti jīrṇāparijñānavidāhau vidyete yāsu vastirujāsu tāstathā | jīrṇāparijñānamannapariṇāmāniścayaḥ | jīrṇāparijñānaṃ tu yathāsabhavatvāt puruṣasyeva jñeyam |
—
65.8
vātodaramāha — saṅgṛhyetyādi |
—
65.9
pittodaramāha — yadityādi | acirābhivṛddhi śīghravardhanaśīlam |
—
65.10
śleṣmodaramāha, — yacchītalamityādi | sthira kaṭhinaṃ, sasādamaṅgaglāniyuktam |
—
65.13
sannipātodaramāha, — striya ityādi | striyo'nnapānaṃ nakharomamūtraviḍārtavayuktaṃ yasmai puruṣāya prayacchanti dadati | kibhūtā striya ? asādhuvṛttā durācārā. | strīgrahaṇamatropalakṣaṇaṃ, tenānye'pi sannihitā avicekino grāhyāḥ | arayaḥ śatravaḥ | garān kṛtrimaviṣāṇi yasmai prayacchanti | duṣṭāmbu saviṣamatsyādisambandhāt | viṣameva dāvāgnivātātapādyabhibhavena mandatā gataṃ viṣapītasya vā viṣaṃ dūṣīviṣaṃ, tena nakharomādinā viṣakalpena gareṇa dūṣīviṣeṇa vā''śu śīghraṃ raktaṃ kupita-
miti boddhavyam | triliṅgaṃ vātapittaśleṣmaliṅgam | prasaktaṃ nirantaram | dūṣyudaramiti yadeva sannipātikodaraṃ tadeva dūṣyudaram, etena na saṅkhyātireka | ghoraṃ bhayānakaṃ, na punarghoraṃ kaṣṭakāri || 11-13 ||-
65.15
nibodha jānīhi | abhiṣyandi doṣadhātumamalasrotasāṃ kledaprāsijanakam | asṛk kaphaśceti asṛggrahaṇena pittasyāpi grahaṇam | plīhā udarasya vāmapārśvasthitaḥ | sīdati aṅgaglāniyukto bhavati | atra plīhodare |
-
65.16
plīhodare eva yakṛddālyudarasyāvarodhaṃ darśayannāha, -savyetarasminnityādi | savyetarasmin dakṣiṇapārśve | tadeva plīhodaraṃ yakṛddālyudara jñeyam | kva jñeyamityāha, -yakṛti kālakhaṇḍe, kimbhūte ? praduṣṭe, etena na saṅkhyātirekaḥ |
65.18
baddhagudaṃ darśayannāha, -yasyetyādi | yasya puruṣasya atraṃ nirudhyata iti sambandha | kairnirudhyata ityāha, - annairityādi | upalepibhiḥ picchilādibhiḥ | vā atra samuccaye | sahitairiti ekatra militai samuditairityarthaḥ | pṛthagvieti ekaikairityarthaḥ | mala. purīṣaṃ, sadoṣo doṣatrayasahita. | nāḍyā praṇālikāyām | saṅkaro'vakaraḥ, pracuratṛṇādisamūha ityarthaḥ | nireti niḥsarati | baddhagudī vibhāvyaḥ sa puruṣo baddhagudī jñeyaḥ |
-
65.20
parisrāvyudaramāha, -tata ityādi | yacchalyamannopahitama - nnasamvaddhaṃ bhuktaṃ, tadantraṃ bhinatti vidārayati | yasya puruṣasya | śalyaṃ śarkarākāṣṭhāsthikaṇṭakādikam | āgatamanyathā veti vāśabdo'vadhāraṇe, tenānyathaiva vilomena tiryagevāgataṃ natvanulomena | kṣuto galitaḥ |
-
65.23
dakodaramāha, -dakodaramityādi | dakodaramudakodaramityartha | tadvahāni toyavahāni | snehopalipteṣvathavā'pi teṣviti snehādipānaṃ vinā'pi teṣu srota su snehopalipteṣu yadā śītalaṃ jalaṃ pivettadā'pītyartha | pūrvavaditi kṣatāntrodare yathā salilasyādhogāmitvādadho nābherūdarotpattiryathā ca gudādāstrāvasradvaditi;
jejjaṭācāryeṇa puna pūrvavadityatrānyānyudarāṇi yathā bhavanti tathedadyapīti vyākhyātaṃ, tannecchati gayadāsācāryaḥ | parivṛttanābhi ucchalitanābhi | dṛtiḥ rāddhā | kṣubhyati calati | kampate ceti kampanamatiśayena calanam || 21-23 ||
65.24
teṣāmaṣṭānāpi sāmānyaṃ liṅgaṃ darśayannāha, — ādhmānamityādi | jejjaṭācāryeṇa punarete upadravā vyākhyātā, tannecchati gayadāsācārya |
65.25
sādhyāsādhyavibhāgamāha,—anta ityādi | paripākāt pariṇāmena dakodaratā sarveṣāmeva, anyānyudarāṇi paripākādudakabhāvaṃ bhajante, dakodara prāgeveti viśeṣaḥ |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṃgrahākhyāyā suśrutavyākhyāyāṃ nidānasthāne saptamo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit