The Compendium of Suśruta 67

Nibandhasaṅgraha 67

Language: Sanskrit

sarvāmaragururidaṃ nikhilaṃ vidradhīlakṣaṇaṃ śiṣyārthamuvāceti saṃbandha | amṛtadānena sarve devā amarā. kṛtā, tenāsau dhanvantari. sarveṣā devānā gururityartha | śrīmān jñānātiśayenaiśvaryeṇa ca yukta ityartha. | nimittāntarabhūmipa iti nimittāntareṇa kāraṇāntareṇa nareṣvapi bhaiṣajyāmṛtapradānalakṣaṇena bhūpālatā gata ityartha | anye tu aputrasya kāśirājasya paramārādhanayā nirvāṇe cittamabhidhāya putratvamāpanna iti kāraṇāntara vyākhyānayanti | śiṣyāyovāca śiṣyārthaṃ kathitavānityartha | nikhilaṃ samastam | idaṃ vakṣyamāṇam | anena dhanvantarisvarūpopavarṇanena vidradhergarīyastvaṃ khyāpitaṃ bhavati |

67.6

saṃprāptiṃ sāmānyalakṣaṇaṃ ca darśayannāha, — tvagraktetyādi | bhṛśamityatiśayenocchritā iti sabandha. | dhīrā dhīmantaḥ | etena saṃprāptiruktā | mahāmūlamityādi sāmānyalakṣaṇamuktaṃ, viśiṣṭaṃ kṛṣṇo'ruṇa ityādi, kāraṇaṃ tu sāmānyaṃ śophakāraṇābhidhānenaivoktam | saṃkhyāmāha,—vijñeyaḥ sa ca ṣaḍvidha iti | tadeva ṣaḍvidhatvamāha,— pṛthagityādi | samastaiścaika., kṣatenāpyekaḥ, asṛjā'pyeka iti pada || 4–6 ||

67.7

vātavidradhilakṣaṇamāha, — kṛṣṇa ityādi | citrotthānaprapāka iti nānāprakoṣapākaścetyarthaḥ |

67.8

pittavidradhimāha, — pakvetyādi |

67.9

kaphajamāha,—śarāvasadṛśa ityādi | śarāvasādṛśyena mahattvamuktam |
teṣāṃ vidradhīnā yathākramamāsrāvānāha, — tanvityādi | eṣāṃ vātapittakaphotthānā vidradhīnām ||—

67.10

sānnipātikamāha,— nānetyādi | nānāvarṇā kṛṣṇapītaśuklā, nānārujāstodadāhakaṇḍvādayāḥ, nānāsrāvāstanupītaśuklāḥ, te yasya santi sa yathokta | ghāṭāla iti ūrdhvabhāgo mahān yasyāstīti sa ghāṭāla. | viṣamo'sādhyatvāt | viṣamaṃ pacyate cāpīti cirāciragambhīrottānānunnatonnatabhedena |
—

67.12

67.13

raktavidradhilakṣaṇamāha, — kṛṣṇasphoṭāvṛta ityādi |
—

67.14

bāhyeṣvasādhyamāha, — uktā vidradhaya iti | sarvaja. sānnipātikaḥ |

67.18

antarvidradherhetusamprāptilakṣaṇānyāha, — ābhyantarānityādi | saṃkliṣṭabhojanāt kadaśanabhojanāt | saṃbhūya militvā | valmīkavatsamunnaddhaṃ vidradhiṃ kurvantīti sabandha | gulmarūpiṇaṃ kāṭhinyena | valmīkavatsamunnaddhaṃ sarvata unnatam | gurvasātmyetyādi vidāhibhiriti yāvat hetu | pṛthak sambhūya veti samprāpti. | gulmarūpiṇaṃ valmīkavatsamunnaddhamiti ca sāmānyalakṣaṇam | tatrāpi valmīkavatsamunnaddhatvaṃ pacyamānāvasthāyām | teṣā vātādibhedabhinnānā viśeṣavarṇaliṅgasakhyādikaṃ bāhyavidradhivajjñeyam | jejjaṭācāryastu ābhyantarasyāgantorabhāvameva manyate | teṣā bāhyānāmābhyantarāṇā ca sthānamāha, —gude ityādi | gudādiṣu sthāneṣu doṣā vidradhiṃ kurvantīti sabandha | vastimukhe na tu vastau, tatra māsamedo'bhāvāt | vaṅkṣaṇa ūrumūlāśnaya. 'gaṃḍaka' iti loke | vṛkkau māsapiṇḍadvayaṃ, eko vāmapārśvasthitaḥ, dvitīyo dakṣiṇapārśvasthita | yakṛtkālakhaṇḍa
dakṣiṇapārśvastham | plīhā udaravāmapārśve sthita | hṛdayaṃ kamalamukulākāramadhomukham | kloma kālakhaṇḍādadhastāt sthitaṃ dakṣiṇapārśvasthaṃ tilakaṃ prasiddham | teṣāmābhyantarāṇāmityarthaḥ || 15–18 ||—

67.21

bāhyānāmābhyantarāṇāṃ cādhiṣṭhānaviśeṣeṇa lakṣaṇaṃ darśayannāha—adhiṣṭhānetyādi | āṭopaḥ sakṣobhaḥ, pārśvasaṅkocaḥ pārśvodapāṭanamiva | hṛdīti hṛdayotthe vidravau sarvāṅgapragrahādaya upadravā bhavantītyarthaḥ | klomni pipāsetyādi pāṭhāntara kecit paṭhanti, tatrābhāvādya liritam || 19–22 ||

67.23

tatra marmotthitānā sarvāvasthāsu kaṣṭatvaṃ darśayannāha,—āya ityādi | yadi vetara iti itaro'lpaḥ |

67.25

avasthāviśeṣādasādhyatvamāha—nābherityādi | nābherupārijāḥ līhayakṛtklomakukṣihṛdayajā, pakkā ūrdhvaṃ yānti sravanti | itare gudavastivṛkkavaṅkṣaṇajā adho yānti | eṣu cādhoni suteṣu jīvati nordhvani suteṣu | hṛnnābhavastijān varjayitvā ye'nye gudakukṣivaṅkṣaṇaplīhayakṛtklomajāsteṣvantarvidradhiṣu bāhyato bhinneṣu kadāciddaivavaśāñjīvetta, na punaritareṣvantarbhinneṣvityartha. | hṛnnāmivastijānā cāsādhyatvamagre vācyam |

67.26

ābhyantara raktajaṃ nārīṇāmeva darśayannāha,—strīṇāmityādi | strīṇā raktavidradhirjāyata iti sabandha | kibhūtānāṃ strīṇām ? apraprajātānā patitagarbhāṇā, punarapi kibhūtānā ? prajātānā samyakkālaprasūtānām | ahitai. śītarukṣāhāravihārai |

67.27

tasyaiva raktavidradherviśeṣamāha-api samyagityādi | makkallasaṃjñitaṃ makkallajanitaṃ, kāraṇe kāryopacārāt, ghṛtamāyuriti yathā | saptātramapraśāntaḥ pittoṣmaṇā'ntaḥ prapacyate | pakkaścāsādhyaḥ |
-

67.33

pṛthak sambhūya vā doṣāḥ kupitā gulmarūpiṇamityanekarūpatvādantarvidravigulmayo kuto gulmādasya vidradhe. pākkato viśeṣa ityāha-viśeṣamityādi | viśeṣaṃ bhedam | samutthānaṃ kāraṇaṃ, doṣā eva samutthānaṃ tacca dvayostulyam | siddhāntamāha,-na nibandho'stīti niścitya badhnātīti nibandho mūlaṃ, tadgulmānā mūlaṃ nāstīti, rasaraktādidūṣyāṇāmabhāvatvāt | kuta punareṣā śopharūpāṇāmapi mūlaṃ nāstītyāha,-gulmākārā gulmarūpā , svayamātmanaiva, doṣā vātādaya , na punarduṣyasaśrayā | vidradhermūlasabhave hetumāha,-vidradhirmāsaśoṇite iti, 'bhavati' iti śeṣa | tatra kathaṃ pitte kaphe vā drave vātajanitasya gulmasya sthitirityāha,-vivarānucara ityādi | yathā'psu budbudaka , evaprakāro vivarānucara sroto'nusā(cā)rī vātagranthirūpo gulma 'kaphapittayo ' iti śeṣa | tasmāt pūrvoktāddheto pākaṃ na yāti | amumevārthaṃ niyamayannāha,-māsaśoṇitabāhulyādityādi | vidradhigulmayormūlasabhavāsabhavābhyā pākāpākau pratipādya sthānaviśeṣādapi heto pākāpākau pratipādayannāha,gulmastiṣṭhatītyādi | gulmaścāpi na pacyata iti apiśabdena pacyate gulma iti kāyacikitsāyāmuktaṃ gulmapāktitvaṃ samuccīyate || 28-33 ||
hṛdityādi | etena sānnipātika pakko yatra kutracit sthito vidradhirvarjanīya | kecidgulmavidradhyormānakathanāya ślokaṃ paṭhanti,-"muṣṭipramāṇo gulmastu vidradhiśca tata param"-iti, tata paramiti muṣṭeradhika ityartha. ||-

67.38

iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne vidradhinidānaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ |
prāktanakarmavaśādupekṣaṇādvā yo vidradhiṣvasthyantargata pāko bhavati tasya lakṣaṇamāha,-athetyādi | sarvevidradhayo vātādinā yadā'sthyāśritya jāyante upekṣaṇādanantara tadgatamajjā ca paripacyate tadetadrūpamuktam | so'sthimāsānirodheneti sa majjaparipāka | tata sa vyādhinā teneti tadā sa puruṣa , tena vyādhinā majjaparipākena | asthimajjoṣmaṇā tena śīryate dahyamānavaditi tena majjoṣmaṇā, atha upekṣaṇādanantara, śīryate vinaśyati, kivat ? dahyamānavat | athāsya karmaṇeti karmaṇā śastrakarmaṇā | vyādhi pūyādi. || 34-38 ||
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nibandhasagrahākhyāyā suśrutavyākhyāyā nidānasthāne navamo'dhyāya. |

Linked texts (1)

Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit