The Compendium of Suśruta 69
Nibandhasaṅgraha 69
- Language
- Sanskrit
69.2
athāta ityādi |
69.3
teṣā hetusaprāptilakṣaṇaniruktīrāha, – vātādaya ityādi | vātādayo doṣā duṣṭā māsamasṛk ca saddūṣya śophaṃ kurvantīti sambandha | etena trayo granthaya uktā | medaśca kaphānuviddhaṃ kaphasaṃsṛṣṭaṃ vāyudūṣitatvācchopha karotīti saṃbandha | bhoje'pi vātakartṛlaṃ medogranthāvabhihitam | tathā ca, – 'vāyurmedo yadā māṃse sannipedathavā tvaci | tatra medobhavo granthi śyāvo bhavati kaṇḍula –' ityādi | aya caturtho granthi | cakārāt sirājo granthi pañcamo'pi grāhya | duṣṭā vṛddhiṃ gatā ityartha | vṛtto vartula., unnata ucchrita. | vigrathito'tyartha kaṭhinaḥ | vātādayo
duṣṭā ityanena hetūpadeśa, māṃsamasṛk ca saṃdūṣyeti saṃprāpti , vṛttonnataṃ vigrathitaṃ ca śophamiti lakṣaṇopadeśaḥ, ato granthiriti pradiṣṭa iti niruktiḥ |
69.4
teṣāṃ vātādijānāṃ pratyekaṃ viśiṣṭaṃ lakṣaṇamāha, — āyamyata ityādi | āyamyate vāyorakarṣaṇena dīrgha iva kriyate, granthiriti śeṣa | vyathyate vidhyate | eti gacchati | todaṃ vyathām | pratyasyate kṣipyate | kṛtyate chidyate | eti bhedamiti bhedaṃ ca gacchati | amṛdu karkaśaḥ | vastirivātataśceti mūtrāśayavaddīrgha | asraṃ rudhiram |
69.5
dandahyate bhṛśaṃ dahyata iva | dhūpyati cātimātramatiśayena santāpaṃ karoti | pāpacyate bhṛśaṃ pacyata iva | prajvalatīva bhasmībhavatīva |
69.6
avivarṇe īṣadvivarṇa. | pāṣāṇavat pāṣāṇa iva 'kaṭhina' ityadhyāhāraḥ | saṃhananopapanna saṅghātānvito mahānityartha |
69.7
śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniriti dehāpyāyanahrāsābhyāmāpyāyanahrāsau yasya sa tathā | gacchati sravati meda iti savandha | atra medogranthau bhinne sati, piṇyākasarpi pratimaṃ tilakalkatasyānaghṛtasadṛśam |
69.9
sirājasya grantheḥ saṃprāptiṃ darśayannāha,—vyāyāmajātairaityādi | vyāyāmajātairvyāyāmasamūhaiḥ | abalasya puruṣasya | sirāpratāna sirāvistāram | sirājasya kṛcchrasādhyalamāha,—sa tu kṛcchrasādhya ityādi | tasyāsādhyatvamāha, — arugityādi | mahāṃśceti cakāreṇa vātādijā apyevaṃrūpā varjanīyā | marmotthitaśceti cakāreṇa arujo'pi vivarjanīyaḥ | anye punaratra “māsāṅgajaṃ cāburdalakṣaṇena tulyaṃ hi dṛṣṭaṃ latha lakṣaṇajñai”—iti paṣṭhaṃ granthi paṭhanti | tanna, jejjaṭādibhiḥ parihṛtatvāt |
69.12
idānīmapacyā saṃprāptyādīnāha, — hanvasthītyādi | hanvorasthi hanvasthi, sandhiśabdo hanvasthyādibhirbhāhvantai pratyekaṃ saṃbadhyate, bāhusandhiśabdena kūrparasandhirucyate, akṣakaṃ koṣṭhaka tasya sandhi , etena grīvādha (gra) sandhirucyate, manyā grīvāpaścimabhāgasthā dhamanī | hanvasthītyādisaṃprāptiḥ, granthi sthira vṛttamityādi lakṣaṇam | taṃ granthibhirityādi taṃ pūrvoktaṃ granthim | ananyavarṇai samānavarṇai. | upacīyamānaṃ vardhamānam | cayaprakarṣāditi upacayātiśayādityartha | cayaprakarṣādapacīmiti nirukti | khaluśabdo'pyartha. | tena meda kaphau vātādidoṣāntarānuviddhau jñeyau | tathāhi bhojaḥ,—“vātapittakaphā vṛddhā medaścāpi samācitam | jaṅghayo kaṇḍarāḥ prāpya matsyāṇḍasadṛśān bahūn || kurvanti grathitāstebhya. puna prakupito'nila | tān doṣānūrdhvago vakṣa kakṣāmanyāgalāśritaḥ || nānāprakārān kurute granthīn sā lapacī smṛtā | vyāmiśradoṣajātasya kṛcchrasādhyā prakīrtitā ||
tāsāṃ vātottarā rūkṣā vātavedanayā'nvitā | kṣiprapākasamūtthānā dāhayuktā tu paittikī || gūḍhā vā'pākakaṭhinā kaphālliṅgā'lparukkarā | medo'dhikā ślaiṣmikī ca viśeṣādatimārdavā || apacī kaṇṭhamanyāsu kakṣāvaṅkhaṇasaṃdhiṣu | tāṃ tu mālākṛtiṃ vidyāt kaṇṭhahṛddhanusandhiṣu || gaṇḍamālāṃ vijānīyādapacītulyalakṣaṇām” iti | carake gaṇḍamālā gaṇḍe eva paṭhitā “medaḥkaphācchoṇitasaṃcayottho gaṇḍasya pārśve galagaṇḍa ekaḥ syādgaṇḍamālā bahubhiśca gaṇḍairdātānile yūni balānvite ca || sādhyā smṛtā pīnasapārśvaśūlakāsajvaracchardiyutā tvasādhyā”— iti | anye tu “medaḥkaphābhyāṃ punareṣa roga.” iti paṭhanti | punaḥśabdādadhikārthāddopāntarasambandha sthāpito bhavatīti vadanti | tatrāpi sa evārthaḥ | varṣagaṇānubandhī varṣasamūhasambandhītyarthaḥ | etena dīrgharogitvaṃ sūcitam | medaḥkaphābhyāmiti heturdeśaḥ || 10-12 ||
69.13
idānīmarbudādīnāṃ samprāptyādīnāha, - gātrapradeśe ityādi | kvacideva gātrapradeśe doṣāḥ śophaṃ kurvantīti sabandhaḥ | saṃmūrcchitā vṛddhiṃ gatāḥ | kvacidevāniyatapradeśe na punarapacīvat hanvasthyādisandhiṣveva | apākamavidyamānapākaṃ, māṃsopacayaṃ māṃsasaghātam | gātrapradeśe kvacideveti saṃprāptiḥ | saṃmūrcchitā doṣā iti hetu | vṛttaṃ sthiramityādi svalakṣaṇam | gayadāsācāryastu 'kurvanti māṃsocchrayamavyagādham' iti paṭhati |
-
69.14
tajjāyate tadarbudaṃ bhavatītyarthaḥ | tasya ca lakṣaṇāni vātapittakaphabhede |
-
69.16
tasyārbudasya lakṣaṇamāha - doṣaḥ praduṣṭa ityādi | praduṣṭo doṣaḥ sirāsu gato rudhira saṃpīḍya saṃkocya māsapiṇḍamunnahyatīti saṃbandhaḥ | unnahyati uddhāyatīva; anye tu praduṣṭo doṣa unnahyati ucchrito bhavati | āśuvṛddhiṃ śīghrāvardhanaśīlaṃ karotīti vyākhyānayanti | apākamīvatpākam |
-
69.18
māṃsajasya saṃprāptiṃ darśayannāha, - muṣṭiprahārādibhirityādi | samupaiti samyaggacchati | vāḍhamatiśayena māsaparāyaṇasya māsabhakṣaṇaśīlasya | 'muṣṭiprahārādibhiḥ' ityatra kecit 'kāṣṭhaprahārādibhiḥ' iti paṭhanti |
-
69.20
sādhyeṣvapītyādi | sādhyeṣvapīmāni vivarjayediti sādhyeṣu madhye imāni vakṣyamāṇāni vivarjayedityarthaḥ | adhyarbudamapi dvirarbudameva, anye 'atyarbudaṃ' iti paṭhanti | yadvandvajātamityādi dvandvena yugmena jātaṃ dvandvajātaṃ, na kevalamarbudārbuda dvirarbuda yaddvandvajātaṃ tadapi dvirarbudamityarthaḥ | medaśca tayoruparijātatvena pārśvajātatvena ca | etena dvirarbudadvitayamapyasādhyamuktam |
69.21
teṣā pākābhāve hetuṃ darśayannāha-na pākamityādi | granthyādiṣvapi kaphādayaścatvāro hetava santi, paramarbudeṣu viśeṣata· kaphasya medasaścādhikyāt, tasmāttathā viśeṣato doṣasthiratvāt doṣakāryasya māṃsocchrayasya tenaiva svarūpeṇa cirakālāvasthitiśīlatvāt, tathā grathanāt granthirūpatvātteṣāṃ meda prabhṛtīnāṃ; nisargatastviti tuśabdo'pyarthe, tena svabhāvādapyarbudā vipāka na gacchantītyartha |
69.22
idānīṃ galagaṇḍasaṃprāptiṃ darśayannāha-vāta ityādi | vātādayo gaṇḍaṃ kramaśa· kurvantīti sabandha. | kiviśiṣṭaṃ gaṇḍa ? khaliṅgaiḥ samanvitam | vātena kaphena ca galagaṇḍo bhavati, na ca pittena, svabhāvena pittajasya galagaṇḍasyābhāvāt |
69.27
tasyaiva vātādiviśeṣaliṅgāni nirdiśannāha,-todānvita ityādi | aruja iti so'pi vātagalagaṇḍo yadā kālāt kālena kṛtvā medo'nvito bhavati, tadā arujo bhavatītyartha· | yadṛcchayā ajñātahetuniyamena pākamiyāt gacchet | kadācit na sarvakālam | vātajaṃ kaphajaṃ coktvā medojamāha,-snigdha ityādi | gale'nuśabdamanunādaṃ pratiśabdamityarthaḥ ||23-27||
69.28
idānī galagaṇḍasyāsādhyatāmāha,-kṛcchrādityādi |
69.29
na sarva eva galāśrayo gaṇḍo galagaṇḍa', ki tarhi kaścideva vakṣyamāṇasvarūpa iti darśayannāha-nibaddha ityādi | niyamena baddho nibaddha. | muṣkavat aṇḍavat |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nibandhasagrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyā nidānasthāne ekādaśo'dhyāya· |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit