The Compendium of Suśruta 71

Nibandhasaṅgraha 71

Language: Sanskrit

athāta ityādi | yadyapi kṣudrarogeṣu rohiṇīvalmīkādayo mahāvyādhaya santi tathā'pi kṣudrarogāṇā bahutvāttaireva vyapadeśa , yathā bahuṣu chatrikṣu gacchatsu acchatriṣvapi keṣucit chatriṇo yāntīti vyapadeśaḥ, tathā'trāpīti na doṣa | anye tu kṣudrā laghavastilakāyapekṣayā, agnirohiṇīvalmīkāyapekṣayā kṣudrāstīkṣṇā ; athavā pūrvācāryaprasiddhā nirhetukeyaṃ saṃjñā |

71.3

sakhyāmāha,—samāsenetyādi | samāsena saṃkṣepeṇa, vistareṇa pramāṇaṃ tu nāstyeva | śrībrahmadevastu, gardabhikerāvelīkāgandhapi-
ḍikātilakālakānāṃ saṃgraheṇaivāṣṭacatvāriṃśaditi paṭhati | śrījejjaṭena tu gardabhikādayaścatvāro na paṭhitāḥ | pūrvavyākhyātāro'pi suvīranandivārāhādayaḥ samānatantrāpāṭhāt gardabhikādīnāṃ caturṇāṃ pāṭhaṃ garhitaṃ manyante | gayadāsācāryastu samānatantrādarśane'pi sarveṣveva pāṭheṣu pā tāt gardabhikādīn paṭhati, pāmādīṃśca kṣudratve'pi caturaḥ kuṣṭha eva paṭhati |

71.4

teṣāṃ pratyekaṃ lakṣaṇamāha, - snigdhetyādi | prāyograhaṇamantra luptanirdeśaṃ draṣṭavyaṃ, tena kvacidvāleṣvapītyeke manyante |

71.5

yavetyādi | yavākārā sthūlanimnamadhyāntatvena yavākārā |

71.6

71.8

dāruṇā kaṭhinā. |

71.10

granthaya ityādi |

71.18

padmetyādi | padmapuṣkaraṃ padmakarṇikā | gayadāsācāryastu gardabhikāṃ paṭhati | yathā “maṇḍalā vṛttamutsannā saraktāṃ piḍakācitām | rujākarī gardabhikāṃ tāṃ vidyādvātapittajām” ||11 -18 ||

71.20

kakṣābhāgeṣvityādi | asādhyāmiti ata evāsyāścikitsiteṣu na cikitsābhidhānam | māsadāraṇā ityapi pāṭha | tathāhi tantrāntaram,-"pittotkaṭā nṛṇā doṣā pradīptāṅgārasannibhān | kakṣābhāgeṣu kurvanti tīvradāharujājvarān || māsāvadāraṇān sphoṭān ye hanyuranupakramāt | pakṣāddaśāhādarvāgvā sā jñeyā vahnirohiṇī-” iti | tatra vātādhikaiḥ saptāhāt, pittādhikairdaśāhāt, kaphādhikaiḥ pakṣāt |

71.21

nakhetyādi | cippamiti tantrāntare'ṅgulīveṣṭakamiti prasiddham |

71.23

gambhīrāmityādi | anta pākena gambhīrām | alpasaṃrambhāmalpaśothā, uparikhitā mastake sthitām |
-

71.24

vidārīkandavadityādi | ṣaḍuṇasanni guṇḍaka | raktā lohitā, sarvajā sannipātajā; paraṃ tathā'pi sādhyā, na hi sarve eva sannipātajā vyādhayo'sādhyāḥ | sarvalakṣaṇā doṣasamudāyalakṣaṇā, na tu pratyekadoṣalakṣaṇā, doṣebhyo doṣasamudāyasyānyatvāt, cūrṇaharidrāprayogasyeva | anye tu sarve+yo vātapittakaphebhyaḥ pṛthak dviśastriśo vā jāyata iti sarvajā ityasyāsāptavidhyaṃ dopaliṅge sūkṣmamatinā'nuktamapyūhyamityācakṣate, tannecchati gayadāsācārya, yena kṣudrarogasāmānyānyāyyenāsyā sāptavidhyaṃ na prapadyate, na hi kṣudrarogeṣu ko'pi vyādhiḥ paṭhito yaḥ pratyekyādidoṣajaḥ, api ca yadyācāryasya sāptavidhyamabhipretaṃ syāttadā 'doṣai saptavidhā tu sā' iti pāṭhaṃ kuryāt, tantrāntare ceyaṃ vātakaphānvitā paṭhitā, tasmādvātakaphāvikyena hīnapittatayā asyā utpattirjñeyeti |
--

71.27

prāpyetyādi | iyaṃ ca śarkarāsamprāptiruktā, sā ca śarkarā hetu śarkarādbudasya | kāṭhinyādeva śarkarāsādṛśyena śarkarā| alagadhocchrāyasāmyānmudam | nānāvarṇa madhughṛtarasasannibham | tata ityādi tata śarkarāyāḥ sirā raktaṃ sravantītyarthaḥ | kecit śarkarā śarkerādbudaṃ ceti vyādhidvayaṃ vadanti, tannecchati gayadāsācāryaḥ, saṅkhyātirekāt, śarkarāyāḥ pṛthaktvenokteradarśanācca |
25 || --27 ||--

71.28

pāmetyādi | kuṣṭheṣviti kuṣṭhanidāne ityartha |

71.29

parītyādi | parikramaṇaśīlasya sarvato bhramaṇasvabhāvasya | dārīmiti vipādikām |

71.31

71.32

klinnamityādi | ayaṃ kaphena saśoṇitena |

71.34

romakūpānugamityādi | khālityaṃ puṃsāmeva na tu yoṣitām | tathāca videha, - "atyantasukumārāṅgyo rajo duṣṭaṃ sravanti ca | avyāyāmaśtā yasmāttasmānna khalitiḥ striyāḥ |

71.35

dāruṇetyādi | dāruṇā kaṭhinā, kaṇḍūrā kaṇḍūyuktā, prapāṭyate prakarṣaṇa pām̐ṭyate | pittarudhirayorapyanuvandho jñeya, videhavacanāt | dāruṇaka 'pahā' iti loke |

71.36

arūṃṣītyādi | arūṃṣi vraṇān |

71.37

krodhetyādi | krodhādikṛtena śarīroṣmaṇā śirogatena vaikṛtapittena puna prākṛtaṃ palitaṃ, anyathā pittoṣmaṇorabhedāt punaruktidoṣa. syāt, pañjikākārastu śarīroṣmā pāvaka, pittaṃ tadāśraya, etau pittapāvakāvekībhūya keśān pacataḥ; etena kevalapvakṛtasya vikṛtasādāṣajaprasaṅgo nirākṛta iti manyate |

71.38

dāhetyādi | tāmratvena śoṇitānubandho'pyeṣā, tathā hi tantrāntara-'pittaṃ śoṇitasaṃsṛṣṭaṃ yadā dṛpayati tvacam | tadā karoti piḍakā sarvagātreṣu dehina || masūramudddmāpāṇā tulyāḥ kolīpamā api | masūrikāstu vijñeyā piḍakā raktapittajā "-iti | etāsā 'śītalikā' iti lokādhayā sajñā |

71.39

śālmalītyādi | śālmalīkaṇṭakaprakhyāḥ śālmalīkaṇṭakasadṛśāḥ | yūnā taruṇānām |

71.40

kaṇṭakairityādi | padminīkaṇṭakaprakhyaiḥ padminīkaṇṭakasadṛśai | ācita vyāptaṃ, tadākhyaṃ padminīkaṇṭakākhyam |

71.41

nīrujamityādi | samaṃ sūkṣmaṃ, utsannamunnataṃ, sahajaṃ janmabalapravṛttaṃ, ślakṣṇamakarkaśam | jatumaṇiḥ 'jadula' iti lokāśnayā tatsajñā |

71.42

avedanamityādi | sthira kaṭhinam |
kṛṣṇānītyādi | vātapittakaphocchoṣāditi vātapittābhyā kaphasyocchopādityarthaḥ | anye tu “vātapittāsṛgucchopāt" iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca-vātapittābhyā raktasya śoṣādityarthaḥ; ata eva tilakālake kārṇyam | 'vātānna ca kaphodrekāt' iti pāṭha, tasmin pāṭhe kaphodrekalakṣaṇaṃ tilakālake nāsti |

71.44

. maṇḍalamityādi | sahajaṃ janmabalapravṛttam | nyacchaṃ lokā lāñchanamiti vadanti, pittaraktānanvito vāyurasya kāraṇam|
samutthānetyādi | samutthānaṃ saṃprāpti , nidānaṃ hetulakṣaṇanirdeśaḥ | gayadāsācāryastu samutthānanidānābhyāmityādi carmakīlapratipādakaṃ vākyameva na paṭhati ||-

71.46

kroghetyādi | vyaṅgameva sthānāntareṇa varṇāntareṇa ca nīlikelanthe |

71.49

mardanādityādi | atīti mardanapīḍanābhyāṃ pratyekaṃ saṃbadhyete; samyakkṛtau hi mardanapīḍanau vāyupraśāntikarāveva bhavataḥ | bhajate āśrayati | sarvataścaro vāyurvyānaḥ | carma pratinivartata iti maṇiṃ vihāya sarvato vyāghuṭatītyarthaḥ | kośaścarmakośaḥ | saiva parivartiketyarthaḥ || 47-49 ||-

Linked texts (1)

Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit