The Compendium of Suśruta 72
Nibandhasaṅgraha 72
- Language
- Sanskrit
72.2
athāta ityādi | śūkadoṣanidānamiti atrādiśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavya ; tena śūkādidoṣanidānamityarthaḥ | ādiśabdācca duṣṭayoniguhāntarlomayonirdurbhagāgamanamabhighātaścābhipreta | tannecchati gayadāsācāryaḥ, duṣṭayonyādīnāmupadaṃśahetutvāt | śūkasajantujalamala, liṅgavṛddhikaro yogo vā, doṣo'tra duṣṭiḥ, asamyakpraṇādvaikṛtam, athavā doṣo vātādi, vātādikṛto vā vikāraḥ; teṣā lakṣaṇasyaiva nirdeśāmidānaṃ, na tu heto; hetu punaratra śūka eva, sa ca pratijñāsūtreṇaivābhihitaḥ |
72.3
teṣā śūkadoṣajānāṃ vyādhīnā sāmānyā saṃprāptimāha,liṅgetyādi | liṅgavṛddhi. sthūlīkaraṇam; auyāmapariṇāhābhyāmityanye | vātsāyanādyuktaliṅgavṛddhiyogasya akramo'nācāra ; uttarabastikarmaṇo'nācāra ityanye, tannecchati gayadāsācārya | sakhyeyanirdeśādeva sakhyāyā labdhāyāmaṣṭādaśavacanaṃ sakhyeyanirdeśaśatrānitinirāsārtham |
72.4
śūkadurbhagnahetuketi duravacāritaśūkahetuketyarthaḥ | anye 'śūkadurbhagahetukā' iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca-śūko duṣṭabhagaśca heturyasyā sā tathā | tannecchati gayadāsācārya. |
72.5
kaṭhinetyādi | śūkairaṣṭhīlikā bhavediti sabandha | viṣamairapraśastai | anrtairiti ko'rthaḥ, patitai | anye tu viṣamairantairupalakṣiteti vyācakṣate | etena viṣamantasahitetyuktam | viṣasambhūtaiḥ viṣeṇa kṛtvā vakrairityarthaḥ |
śūkairityādi | śaśvat pratidinaṃ, etenaikadināntarapūraṇaṃ praśastamicchanti kāmatantrācāryāḥ; nityapūraṇādvyathitanāmno rogasyotpattiḥ ||-
72.7
kumbhīketyādi | kumbhīkā kumbhīphalamiva | aśubheti śubhā śuklā tadvirodhenāśubhā kṛṣṇetyartha | iyamapi duravacāritaśūkajā| 'āśujā'iti kecitpaṭhanti | tatra śūkapātānantaraṃ śīghraṃ jāyata ityarthaḥ | alajīlakṣaṇai pramehapiḍakāalajīlakṣaṇairityarthaḥ | iyamapi duṣṭaśūkāvacāraṇājjñeyā | yatpunarliṅgaṃ patitaśūkaṃ sat hastābhyāṃ bhṛśapīḍitam, ata eva vātakoṣataḥ saṃrabdhaṃ saśopha, tanmṛditākhyarogakrāntaṃ jñeyam |
6 |
bhṛśasaṃmūḍhe'tyarthaṃpicitāvanate, 'pātitaśūke liṅge' ityadhyāhāryam | samūḍhapiḍakā mṛditaṃ ca vātaraktāt ||-
72.8
bahvyaḥ prabhūtā | avamantho'pi sthūlīkaraṇaśūkakarmāpacāreṇa jñeyaḥ |
-
72.9
padmapuṣkaraṃ padmakarṇikā | eṣā'pi śūkakarmāpacārajā jñeyā |
-
72.10
janayedityādi | sparśahāniṃ sparśahānīnāmānaṃ vyādhiviśeṣam | śūkadūṣitaṃ śūkena duṣṭiṃ nītam |
72.11
mudgetyādi | uttamā vyādhiviśeṣaḥ | śūkājīrṇanimitteti śūkājīrṇa puna. punardukhacāritaśūkavikṛtilakṣaṇa eva(vā) pariṇāma', tadeva nimittaṃ tato jātā iti; anye tu śūkājīrṇa śūkenājīrṇa pratikṣaṇapatitaśūkanimittābhyāṃ raktapittābhyā jāyata ityāhu' |
72.12
chidrairityādi | chidrairdukhacāritaśūkanimittavātaśoṇitajaiḥ | vastu adhiṣṭhānamityartha |
pittaraktetyādi | pittaraktakṛta iti duravacāritaśūkajanitapittaśoṇitaja ityartha. | gayadāsācāryāstu duravacāritaśūkadūṣitavātapittaja ityāhu ||-
72.13
kṛṣṇairityādi | yasya vastu adhiṣṭhānaṃ sphoṭaiḥ piḍakābhiśca pīḍitaṃ bhavati tat śoṇitārbudaṃ jñeyamiti savandhaḥ | ayamapi duravacāritaśūkebhyaḥ |
māṃsetyādi | māṃsadoṣeṇa māṃsavṛddhyā | idamapi duravacāritaśūke liṅge prahārādibhirjāyate ||-
72.14
śīryante galanti | eṣo'pi duravacāritaśūkadūṣitadoṣajaḥ |
-
72.15
vidradhimityādi | ayamapi duravacāritaśūkadūṣitadoṣatrayajaḥ |
72.17
kṛṣṇānītyādi |- kṛṣṇāni kṛṣṇavarṇāni | citrāṇi śukapītanīlādivarṇānītyarthaḥ | kālāni pariṇatatilaphalavarṇāni | śīryante galanti |
72.18
śūkadoṣajānāmasādhyān nirdiśannāha, - tatretyādi | ye ceti cakārātkadācitsidhyantītyuktam |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nibandhasaṃgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyā nidānasthāne caturdaśo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit