The Compendium of Suśruta 73
Nibandhasaṅgraha 73
- Language
- Sanskrit
73.2
athāta ityādi |
73.3
bhagnānāṃ hetuṃ nirdiśannāha, —patanapīḍanetyādi | prahāro muṣṭiborderlaguḍakṛpāṇabāṇādīnā, ākṣepaṇamatiśayena cālanaṃ, vyālamṛgadaśana vyāghrādibhakṣaṇa, prabhṛtigrahaṇāddbalagrahaṇādīnāmavarodhaḥ | anekavidhaṃ bahuprakāram |
73.4
teṣāṃ dvaividhyamāha, — tantvityādi | bhagnajātamiti jātaṃ samūha- | anusāryamāṇamanusartuṃ preryamāṇam | 'anuśriyamāṇaṃ' ityeke paṭhanti | sanvimuktakāṇḍabhagnayorlakṣaṇamāha, — tatra parveṇītyādi, ayaṃ pāṭho'bhāvātna likhito na ca vyākhyāta.|
73.5
sandhimuktasya ṣāḍvidhyamāha, —tatretyādi | sandhimuktaṃ paḍvidhamiti sabandha. |
73.6
tatra sandhimuktasya sāmānyalakṣaṇamāha, — tatra prasāraṇetyādi | sāmānyaṃ sanvibhagnalakṣaṇamuktam | vivartanaṃ viparītāvartanam, ākṣepaṇamatiśayena cālanam |
73.7
utpiṣṭādilakṣaṇamāha, —viśeṣeṇotpiṣṭe ityādi | utpiṣṭe cūrṇite | viśliṣṭe ghaṭite, 'sandhau' iti śeṣa | vivartite viparītaṃ vartite, 'sandhau' iti śeṣa | sandhivikriyā madhyanimnatvam | sandhisaṃśrayayorasthnorvyāvartanena pārśvagamanādviṣamāṅgatā, vedanā ceti cakārādvedanā'pi viṣametyartha | avakṣipte sandhāvadhogate | atikṣipte dūra gate sandhau | atikrāntatā dūragamanam | ativedanā ceti cakārārtha | tiryakkṣipte 'sandhau' iti śeṣaḥ | atraikasyaivāsthnaḥ pārśvagamanaṃ, vivartite dvayorapīti viśeṣa |
73.8
kāṇḍabhagnamityādi |
73.9
teṣā sāmānyalakṣaṇamāha, —śvayathubāhulyamityādi | śarma sukham |
73.10
teṣā pratyekaṃ viśiṣṭalakṣaṇamāha, —viśeṣatastvityādi | viśeṣataḥ sammūḍhamiti atiśayena sparśa jānātītyarthaḥ | gayadāsācā-
stu ubhayataḥ saṃmūḍhamiti ubhayo pārśvayornipīḍanenātāvānata dhye granthirivonna(dga)tamiti vyākhyānayati | karkaṭakaṃ karkaṭadṛśam | aśvakarṇamaśvakarṇasadṛśamityarthaḥ | cūrṇitaṃ cūrṇīkṛtam, vagacchet jānīyāt | piccitamityādi piccitaṃ pīḍitasadṛśaṃ, thutā gataṃ vistīrṇatā gatam | asthi challimiva vidyate yasmin dasthicchallitaṃ, asthicchallikamityanye | vellate calati | yadyapi ṇḍabhagnavyapadeśo dvādaśānāmapi tatho'pi viśeṣataḥ kasyavedyāpadeśa | yathā sarveṣāmeva mugapakṣiṇā vidyamānajaṅgatve'pi śiṣṭajaṅghāyogena eṇādīnāmeva jaṅghālatvam | ābhugnamapījiām | anyatarapārśveṇa ekapārśvenetyartha | aṇūni bahūni dāritāni yasya tattathā | gayadāsācāryāstu sphuṭitalakṣaṇamet paṭhanti, agretana pāṭitalakṣaṇamiti | śūkapūrṇamiti śūko 'vādīnāmagrabhāga', tatpūrṇamiva vedanāviśeṣa | ādhmātaṃ śūnam | visphuṭitaṃ vipulasphuṭitaṃ, gayo tu vipulaikadārīti paṭhati |
73.11
kṛcchrasādhyān nirdiśannāha, -teṣvityādi | cakārāt kāṇḍopaghā(ga)tamiti |
73.14
asādhyān nirdiśannāha, - bhinnamityādi | bhinnaṃ kapālaṃ kāṇḍabhagnaṃ, sandhimuktamasādhya pahūvidhamapi, tathā cyuta viśliṣṭaṃ lambitamasādhyaṃ, sandhimuktaśabdena cyutasyāpi sandhimuktabhedasyāsādhyatve labdhe tadupādānaṃ viśepārtham | jaghanaṃ pratīti jaghanasthāne piṣṭaṃ, sandhimuktabhedo'yam | asaṃśliṣṭaṃ vighaṭitasandhi | lalāṭe cūrṇitaṃ ca yaditi cūrṇita kāṇḍabhagnametat | bhagna sandhimuktaṃ kāṇḍabhagnaṃ dvayamapi coddhavyam | idānīṃ dvividhasyāpi sarvasthānagatasyāvasthāyāmasādhyatvaṃ darśayannāha, - ādita ityādi|
ādito yacca durjātamiti ādita utpattāveva du sandhānopapāditaṃ yat 'asthibhagnam' iti śeṣa , tadasādhyam | asthi sandhirathāpi veti sandhirandhrorantarāla so'pi durjāto'sādhyaḥ | samyagyamitamapyasthi samyak saṃhitamapyasthi, durnyāsāttu sthāpanāva, durnibandhanādurvandhvāt, saṅghobhādvyāyādinā calanāt; vikriyā vikṛtim || 12-14 ||-
madhyasyetyādi | tisro'vasthā iti ṣoḍaśavarṣādūrdhvaṃ catvāriṃśadyāvat pūrṇate |
73.16
asthiviśeṣeṇāpi bhagnaviśeṣaṃ darśayannāha, -taruṇāsthīnītyādi | ghrāṇakarṇakaṇṭhākṣikūṭeṣu taruṇāsthīni, namyante vakrībhavanti, etena vakralakṣaṇa bhagnamuktam | nalakāni śākhāsthīni; bhajyante truṭanti | kapālāni mastakādikarpaṇarāṇi, vibhidyante ityanena kapāleṣu vidāraṇalakṣaṇo bhagna ukta sphuṭitapāṭitādi.| rucakā dantā, tepu sphuṭitaṃ bhagnamuktam | cakāreṇa valayeṣvapi sphuṭitaṃ samuccīyate | etena pañcavidhānyasthīni taruṇakapālavalayarucakānyuktāni |
-
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit