The Compendium of Suśruta 80

Nibandhasaṅgraha 80

Language: Sanskrit

80.2

pūrvādhyāyānte hi māsaśirādvivyākaraṇamabhihitaṃ śarīrasya ca saṃkhyāvikalpitāni, etadanantaraṃ marmaṇāṃ nirdeśo yukta iti tatpratipādanāyāha-athāta ityādi | prakṣepaścāyamagre māgādikrameṇa vakṣyata ityuktam, tena kṣetreṇa māsaśirāmarmaṇāṃ nirdeśo vivakṣita iti tātparyārthaḥ |

80.3

kathaṃ māsādīni pañcaiva marmāṇi nādhikānīti darśayannāha, - na khalvityādi | nanu, srota prabhṛtīnāmapi māraṇātmakatvānmarmatvamastyeva, tat kathaṃ māsādivyatirekeṇānyāni marmāṇi nopalabhyanta ityuktam ? ucyate, - mārayantīti marmāṇītyucyante, srotasi ca kṣate'pi nāvaśyatayā maraṇaṃ; yato vakṣyati, - "srotoviddhaṃ tu pratyākhyāyopacaret" - iti | yadyevaṃ tarhi rukravaiklavyakarāṇāmamāraṇātmakatvānmarmatvaṃ na syāditi cet ? tanna, rukaravaiklavyakareṣvapyabhoṣomādiprāṇānā madhye kasyacit prāṇasya hāneḥ, athavā srota prabhṛtīni māsādīnyavyatiricya vartante, yato māsādiṣveva srota prabhṛtīni santi, tasmānmāsādīni pañcaiva marmāṇīti |

80.4

idānīṃ māsādibhedena marmasaṃkhyāṃ nirdiśannāha, - tatretyādi | ekādaśeti catvāri talahṛdayāni, tāvantyevendravastīni, gudamekaṃ, dve stanarohite, evamekādaśa māsasarmāṇi | ekacatvāriṃśaditi catasro dhamanya, aṣṭau mātṛkā', catvāri śṛṅgāṭakāni, dve'pāṅge, ekā sthapanī, dve phaṇe, dve stanamūle, dvāvapastambhau, dvāvapalāpau, eka hṛdayaṃ, ekā nābhi, dvau pārśvasandhau, dve vṛhatyo, catvāri lohitākṣāṇi, catasra ūrvya, evamekacatvāriṃśat sirāmarmāṇi | saptaviṃśatiriti catasra āpya, dvau viṭapau, dvau kakṣadharau, catvāra kūrcā, catvāri kūrcaśirāṃsi, eko vastiḥ, catvāri kṣiprāṇi, dvāvaṃsau, dve vidhure, dvāvutkṣepau, evaṃ saptaviṃśati snāyumarmāṇi | aṣṭāviti dve kaṭīkataruṇe, dvau nitambau, dve asaphalake, dvau śaṅkhau, evamaṣṭāvasthimarmāṇi | viṃśatiriti dve jānunī, dvau kūrparau, pañca sīmantā, eko'dhipatiḥ, dvau gulphau, dvau maṇibandhau, dve kukundare, dvāvāvartau, dve kṛkāṭike, evaṃ viṃśati sandhivarmāṇi | puna saptottara marmaśatamiti vacanamupasaṃhāre prayuktamato na paunaruktyam |

80.5

māṃsādimarmaṇā saptottaraśatasaṅkhyākānāṃ pradeśaviśeṣajñāpanārthaṃ saṅkhyā vibhajya śāsādyāśrayaṃ nirdiśannāha, - teṣāmityādi |

80.6

śākhādiṣu saṃkhyayā vibhaktānāṃ marmaṇāṃ nāmānyāha, -tatretyādi | atra kṣiprādyekaikaṃ gaṇayitavyaṃ, evamekādaśa | kṣiprādīnā lakṣaṇamācārya svayamevāgre kariṣyati, ato'tremāni na vyākhyātāni | udaretyādi gudādihṛdayāntamekaikaṃ gaṇayitavyaṃ, stanamūlādīni dve dve, evaṃ dvādaśa | pṛṣṭhetyādi kaṭīkataruṇādīni dve dve, evaṃ caturdaśa | bāhityādi atrāpi kṣiprādikamekaikaṃ gaṇayitavyam |

80.7

tatraikādaśa māṃsamarmāṇītyādivākyai prāguddiṣṭānāṃ māṃsādimarmaṇā nāmānyāha, - tatretyādi | eteṣā māṃsādimarmaṇāṃ saṃkhyā prāgatraivādhyāye vyākhyātā, tenātra na vyākhyāyate |

80.14

( tānyetāni pañcetyādinā yāni marmāpyuktāni ) tānyeva sukhapāṭhārthaṃ ślokairdarśayannāha, - bhavantītyādi | catvāri śṛṅgāṭakāni, eko'dhipati, śaṅkhau dvau, kaṇṭhasirā aṣṭau mātṛkā, gudaṃ, hṛdayaṃ, vastirnābhī cetyekaika, evamekonaviṃśati sadyoghnāni | vakṣomarmāṇīti stanamūle dve, stanarohite dve, apalāpau dvau, apastambhau dvau, evamaṣṭau vakṣomarmāṇi, sīmantā pañca, talāni catvāri, kṣiprāṇi catvāri, indravastayaścatvāraḥ, dve kaṭīkataruṇe, dvau pārśvasandhau, dve vṛhatyau, dvau nitambau, evaṃ trayastriṃśat kālāntaraprāṇaharāṇi | utkṣepāviti utkṣepau dvau, ekā sthapanī, evaṃ trīṇi viśalyaghnāni | lohitetyādi catvāri lohitākṣanāmadheyāni, āṇayaścatasra, jānunī dve, catasra ūrdhva, catvāra. kūrcā, viṭapādīnāmāvarttāntānā trayodaśānā pratyekaṃ dvau dvau, iti catuścatvāriṃśadvaikalyakaraṇāni | gulphāvityādi dvau gulphau, dvau maṇivandhau; dve dve kūrcaśirāsi ceti dve kūrcaśirasī hastayo , dve kūrcaśirasī pādayo, evaṃ catvāri kūrcaśirāṃsi, ityaṣṭau sadya prāṇaharāṇi | bhedena yat pañcaprakāratvamuktaṃ tadapi vakṣyamāṇena 'marmāṇi śalyaviṣayārdhamudāharanti' ityādiślokapratipāditena prāṇaharavaikalyakareti dvitvena bādhyate, tathā'pi na doṣo bhiṣajāmādarakhyāpanārthatvādvikalpasyeti || 8-14 ||

80.15

idānīṃ prāṇaharādika karma marmaṇā sayuktikaṃ darśayannāha, - marmāṇītyādi | sannipāta saṃśleṣo'tyanta miśribhāva iti yāvat | sarveṣā sarvatra marmaṇi saṃśleṣe'pi māsamarmasirāmarmādivyavahāra ādhikyamāśritya, pārthivādibyavahāravat | svabhāvata iti hetvantaranirapekṣatayā | prāṇā agnayādaya | tāṃstāniti 'indriyārtheṣvasaṃ prāptirmanobuddhiviparyaya' ityādikānagraivoktān |

80.16

kasmāt punaratra samāne'pi prāṇopaghāte sadyaḥprāṇaharakālāntaraprāṇaharādiviśeṣa ityāha, -tatretyādi | āgneyānīti yadyapi "somamārutatejāṃsi raja sattvatamāṃsi ca | marmasu prāyaśa puṃsāṃ bhūtātmā cāvatiṣṭhate-" ityuktaṃ, tathā'pyāgneyeṣu marmasvadhikaṃ teja, saumyeṣu soma ityādi jñeyam | agniguṇeśvāśukṣīṇeṣviti agnerāśukāritvādityartha | tāviti agnivāyū viśeṣeṇa rujākarau, sāmānyena puna' somo'pi, kaphavraṇe vedanāsabhavātrujāyāmeva dvitīyamekīyamata darśayannāha, - pāñcabhautikīmityādi |

80.17

sadya prāṇaharādiviśeṣasya dvitīyadarśane vyavasthā darśayannāha, - kecidityādi | yadyapi gudavastinābhihṛdayeṣu sadyaḥprāṇaharamarmasvasthīni na vyaktāni tathā'pyavyaktānāmasthnā śaktirūpeṇāvasthānāt pañcānā samavāya utpadyata evam̐ | ekahīnānāmityatra hīnaśabdo'tyantābhāve vartate, na tu nyūnatve| ekahīnāni puna stanamūlāpalāpāpastambhasīmanta kaṭīka taruṇapārśvasandhivṛhatī nitambāni māsahīnāni, stanarohitatalahṛdayakṣipraindravastayo'sthi-
hīnā'; dvihīnāni punarutkṣepau māsasandhitaum̐; sthapanī māsasirāsnāyuhīnā, trihīnāni punahikākṣāṇi snāyusandhyasthihīnāni, jānunī māsasirāsnāyuhīne, urvyo'sthimāṃsasnāyuhīnāḥ, viṭape māsasirāsthihīne, kūrparo māsasirāsnāyuhīnāṃ, kukundare māsasnāyusirāhīne, kakṣadhare sirāsthisandhihīne, vidhure māsasirāsandhihīne, kṛkāṭike māsasirāsnāyuhīne, aṃsau māsasirāsandhihīnau, asaphalake māsasnāyusandhvihīne, nīle manye phaṇe ca māsasandhyasthihīne, āvatau māsasirāsnāyuhīnau, apāṅgau māsasnāyusandhihīnau, ekasminniti māsādisadhvantādekasminnavaśiṣṭe rujākarāṇi bhavanti, gulphamaṇivandhā māsasirāsnāyvasthihīnā| naivamiti svadarśane sarvamarmaṇā māsasirāsnāyvasthisandhisannipātatvādeva dvityādihīnamasabhyagityartha | kutaḥsvadarśane sarvāṇi sarvatra santītyāha, -yata ityādi | yataścāsthividdheṣvapi śoṇitadarśana bhavatyataḥ pratyakṣat pramāṇāt sarvāṇi māsādīni sarvatra marmaṇi bhavantīti jñātavyam |

80.18

ata etadeva darśayannāha, - caturityādi | caturvidhā iti vātapittaśleṣmaraktavahā | marmasvityādi | etena sirāṇā snāyvasthimāsasandhigatatva bodhitaṃ, ata evāsthividdhe'pi śoṇitāgamanamityartha |

80.20

idānī yathaikadeśaje'pi prahāre marmaviddhasya krameṇa sakalaśarīre vātādidoṣavyāptyā rujāvegena cetanādhātorviyogastathā darśayannāha, - tata ityādi | tā sirāḥ, pravṛddho vāyu, samantataḥ sarvata, abhistṛṇoti sañchādayati | śarīra pralīyate pralayaṃ gacchati śarīrayantraṃ vighaṭayatītyartha | tasmin pāñcabhautike śarīre pralīne sajāṣaṣṭhacetanādhāturapi naśyati | 'tāḥ pravṛddha' ityatra 'tāsu vṛddha' iti kecit paṭhanti vyākhyānayanti

80.21

eteneti rugādirūpeṇa vāyolakṣaṇena, śeṣamiti dāhādisotovirodhādi ca pittaśleṣmaṇorlakṣaṇaṃ vyākhyātamevetyarthaḥ |

80.22

teṣā sadyaḥprāṇaharādīnāṃ svakarma yanniyataṃ tatkāraṇavaikalyād vyabhicārayannāha, - tatretyādi | ante viddhaṃ samīpe viddhaṃ, madhye viddhaṃ tu sadya evetyarthaḥ, etena pūrvaṃ pūrvaṃ marma kāraṇavaikalyātparasya parasya kāryaṃ karoti, eva paraṃ paramapi marmātividdhādikāraṇavaśāt pūrvasya pūrvasya karma karoti | ata eva teṣvityādinā kṣiprāṇi kadācidāśu mārayantītyagre vakṣyati |

80.23

idānī sadyaḥprāṇaharādimarmaṇā māraṇe kālāvadhiṃ darśayannāha-tatra sadya ityādi | yadyapi sadyaḥśabdastatkṣaṇavācī tathā'pi sadyaḥprāṇaharāṇītyatra sadyaḥśabdaḥ saptāhābhyantaraparo jñātavyaḥ, saptarātrānmārayantītyuktatvāt | teṣvapīti kālāntaraprāṇahareṣvapītyarthaḥ | kadācidāśu mārayanti 'atihatāni' iti śeṣaḥ, anatihatāni tu kālāntareṇaiva mārayanti; etaccopalakṣaṇaṃ, tena rujākarāṇyeṣaṃ vaikalyaṃ janayanti, evaṃ vaikalyādiṣvapi svaniyatakarmavyabhicāraḥ |

80.24

ata ūrdhvamityādi | tatra pādāṅguṣṭhetyādi snāyumarmaidamardhāṅgule kālāntaraprāṇaharaṃ ca | madhyamāṅgulīmityādi madhyamāṅgulīmabhulakṣīkṛtya krameṇa pādatalasya madhye talahṛdayaṃ, māsadharmaidamardhāṅgule kālāntaraprāṇaharaṃ ca | upariṣṭādityatra 'dvyaṅgule' iti śeṣaḥ, ubhayata ityādi ūrdhvamadhaśca, tasya 'kūrce' iti nāma, 'viddhi' iti śeṣa, snāyumarmedaṃ caturaṅgulaṃ vaikalyakaraṃ ca | gulphetyādi idamapi snāyumarma ekāṅgulaṃ vaikalyakara ca| pādetyādi | sandhimarmedaṃ dvyaṅgulapramāṇaṃ vaikalyakaraṃ ca | pāṇimityādi māsadharmedamardhāṅgulaṃ pāṇi prati trayodaśāṅgule sthitaṃ kālāntaraprāṇaharaṃ ca, bhojastu dvyaṅgulapramāṇamāha, bhojadarśanādvayadāso'pi marmamānasūtre "dvyaṅgalamindravastimarma” iti paṭhitvā vyārakhyāti | jaṅgetyādi sandhimarmedaṃ tryaṅgulapramāṇaṃ vaikalyakara ca | jānuna ityādi jānuna ūrdhvaṃ tryaṅgule ubhayata ūrdhvamasadhaśca, snāyumarmedamardhāṅgulaṃ vaikalyakara ca, gayī tu tryaṅgulamānametadāha | ūrvītyādi sirāmarmedamekāṅgulaṃ vaikalyakara ca | ūrvyā ityādi sirāmarmedamardhāṅgulaṃ vaikalyakaraṃ ca | vaṅkṣaṇetyādi snāyumarmedamekāṅgulaṃ vaikalyakaraṃ ca | evamityādi | etenaikādaśa marmānirdeśena | viśeṣata ityādi | maṇibandhaḥ pāṇimūlaṃ, kūrparaḥ kaphoṇiḥ 'kuhuṇī' iti loke | tasminnityādi tasminniti maṇibandhādau | ta eva iti gulphādivadhajātā | viśeṣatastvityādi
kuṇṭhatā karasyākarmaṇyatvam | kuṇiḥ saṅkucitabāhumadhyaḥ | etenetarau bāhurvyākhyāta | upasahāramāha,—evamityādi|

80.25

ata ityādi | nirasanaṃ prerakaṃ, māsamarmedaṃ caturaṅgulaṃ sadyoghāti ca | alpetyādi kaṭyāmityupalakṣaṇaṃ, tena nābhipṛṣṭhamuṣkagudavaṅkṣaṇaśephāsi gṛhyante, taduktaṃ,—“nābhipṛṣṭhakaṭīmuṣkagudavaṅkṣaṇaśephasām | ekadvārastanutvaco madhye bastiradhomukha.” —iti | sadyomaraṇamaśmarīvraṇādṛte bhavatīti sabandha | tatrāpīti aśmarīnimitta ityartha | ubhayato bhinne ‘bastau’ iti śeṣaḥ | snāyumarmedaṃ caturaṅgulaṃ sadyoghāti ca | pakvetyādi sirāmarmedaṃ caturaṅgula ca | stanayorityādi sirāmarmedaṃ kamalamukulākāramadhomukha caturaṅgulaṃ ca | stanayoradhastādityādi ubhayata stanayoradhastād dvyaṅgulapradeśe stanamūle marmaṇi, ubhayatograhaṇāt pṛthak pṛthak stanasyādha· stanamūlaṃ marmeti gamyate, anyathā stanayoradhastādityukte militayoreva stanayoradhastādityuddeśe'rthe stanayugamadhyasyādhastāt stanamūlākhyaṃ marmadvayamityaniṣṭa syāt, ime sirāmarmaṇī dvyaṅgule kālāntaraprāṇahare ca | stanacūcukayorityādi stanayoścucuke stanacūcuke, pūrvavākyāt ‘dvyaṅgule’ ityanuvartate, tena stanacūcukayorūrdhva dvyaṅgule stanarohite dve marmaṇī,
taduktaṃ,—“stanacūcukayorūrdhva dvyaṅgulot stanarohite | ardhāṅgulamite māṃsamarmaṇī parikīrtite || raktapūritakoṣṭhasya kālānmaraṇakāriṇī” iti, vṛddhavāgbhaṭena “stanacūcukayorūrdhva dvyaṅgulamubhayataḥ stanarohite”—ityuktaṃ, māsamarmaṇī sadyoghātinī | asetyādi sirāmarmaṇī ardhāṅgule kālāntaraprāṇahare ca | ubhayatrorasa iti uraso dvayo· pārśvayorityarthaḥ, sirāmarmaṇī ardhāṅgulapramāṇe kālāntaraprāṇahare ca |

80.26

ata ūrdhvamityādi | tatra pṛṣṭhetyādi | pratiśroṇikāṇḍamityatra ‘pratiśroṇikarṇau’ iti kecit paṭhanti, tatra śroṇikarṇau lakṣīkṛtya trikasannidhāne śroṇyāmuparyasthimarmaṇī, ardhāṅgule kālāntaraprāṇahare ca | pārśvetyādi pārśvayorvāmadakṣiṇasajñakayo·, jaghanabahirbhāga iti kaṭyāḥ paścādbhāge, gayi tu ‘pārśvajaghanabhāge’ iti paṭhitvā pārśvayorjaghanabhāge'dhobhāge nitambe ‘nimne kukundare iti vyākhyati, sandhimarmaṇī ardhāṅgule īṣannimnākāre vaikalyakare ca | śroṇītyādi pūrvoktaśroṇikāṇḍayorupari, āśayācchādanau āmāśayapidhāyakau, pārśvāntarapratibaddhau pārśvamadhye pratibaddhau nitambau, asthimarmaṇī ardhāṅgule kālāntaraprā-
ṇahare ca | adha ityādi adhaḥpārśvāntarapratibaddhau adhobhāge yat pārśvayorantara madhyaṃ tatpratibaddhau, jaghanapārśvamadhyayoriti paścādbhāgapārśvabhāgayoryo madhyau vāmadakṣiṇau bhāgau tayo, kathaṃ sthitāvityāha, — tiryagūrdhvaṃ ceti, uparyupari parśukānā kramavṛddhe. sandhyerapi tiryagūrdhvatvaṃ, jaghanāditi lyapi lupte pañcamīyaṃ, tena jaghanapaścādbhāgamāśritya sthitau pārśvasandhau, sirāmarmaṇī ardhāṅgule kālāntaramṛtyuprade ca | stanamūlādityādi sirāmarmaṇī ardhāṅgule kālāntaraprāṇahare ca | pṛṣṭhoparilītyādi pṛṣṭhavaṃśasyāyatatvāt pradeśaniyamārthaṃ pṛṣṭhoparītyuktaṃ, trikasambaddhe iti grīvāyā asadvayasya ca ya saṃyogaḥ sa trika, tatra sabaddhe asaphalake, asthimarmaṇī ardhāṅgule vaikalyakāriṇī ca | bāhvityādi bāhūmūrdhvā bāhuśira', grīvā tu kantharā, tayormadhye ( asapīṭhaskandhayo ) amaphalakabhujaśikharayorvandhanoṃ asau, snāyumarmaṇī ardhāṅgule vaikalyakāriṇī ca |

80.27

ata ūrdhvamityādi | vyatyāsena vaiparītyena, ekā nīlā, ekā manyā caikasmin pārśve, anyā nīlā anyā manyā cāparasmin pārśve, sirāmarmaṇī caturaṅgule vaikalyakāriṇī ca | grīvāyāmityādi ubhayataścatasra iti ekasmin ekasmin pārśve catasraścatasra ityartha , sirāmarmāṇi caturaṅgulapramāṇāni mātṛkāḥ | śira ityādi sandhimarmaṇī ardhāṅgule vaikalyakāriṇī ca | karṇetyādi snāyumarmaṇī kicinnimnākāre vaikalyakāriṇī ca | ghrāṇetyādi ghrāṇamārgasya dvayo. pārśvayorabhyantaravivaradvārasambaddhe phaṇe, sirāmarmaṇī ardhāṅgule vaikalyakāriṇī ca | bhrūpucchetyādi sirāmarmaṇī ardhāṅgule vaikalyakare ca | bhruvoruparītyādi bhruvorupari nimnayoriti pradeśakathanaṃ, sandhimarmaṇī ardhāṅgule vaikalyakāriṇī ca | bhruvorityādi asthimarmaṇī ardhāṅgule | śaṅkhayorityādi keśānte keśaparyante, snāyumarmaṇī ardhāṅgule viśalyaprāṇahare ca | bhruvormadhye ityādi tatrotkṣepavaditi saśalayaḥ svayaṃ patitaśalyo vā jīvatyuddhṛtaśalyo mriyata ityarthaḥ, sirāmarma ardhāṅgulaṃ viśalyaghnaṃ ca | pañcetyādi pañca sandhayo ye śirasi vibhaktā. śarīrasakhyāvyākaraṇe te sīmantā ityartha., imāni sandhimarmāṇi caturaṅgulapramāṇāni kālāntaraprāṇaharāṇi ca | ghrāṇaśrotretyādi ghrāṇādīndriyacatuṣkatarpaṇīnā sirāṇā sirāmukhānā sannipātaḥ sayogasthānaṃ śṛṅgāṭakāni, tāni catvāri ghrāṇāditarpaṇasirāṇā caturbhedāt, imāni sirāmarmāṇi caturaṅgulapramāṇāni | mastaketyādi mastakābhyantaropariṣṭāditi mastakasyāna bhyantarordhvamityartha, sirāsandhyoḥ sannipāto romāvarta, bahirasya lakṣaṇamupariṣṭādromāvartaṃ, etat sandhimarma ardhāṅgulapramāṇaṃ ca |

80.29

idānī sarveṣāmeva marmaṇā mānamāha, - bhavanti cātretyādinā | śirāsi kūrcaśirāsi | kakṣapārśve kakṣadhare ityarthaḥ | ekaikamaṅgulamitamiti ekaikaṃ yathā bhavati tathā ūrvyādayo marmaviśeṣā aṅgulamitā jñeyāḥ | stanapūrvamūlamityādi maṇivandhagulphaṃ stanamūla cāṅguladvayamitaṃ viddhi jānīhīti savandhaḥ | trīṇyeva jānu saparamiti sapara dvitīyajānusahitaṃ jānu trīṇi tryaṅgulāni viddhītyartha | mūrdhni catvāri pañca ceti yāni mūrdhni catvāri marmāṇi śṛṅgāṭakasajñakāni, tathā tatraiva pañca sīmantasaṃjñakāni,

80.42

marmābhighāte vaidyasya yatnaparatāṃ darśayannāha, - marmābhighāta ityādi | '...gni alpavyāpat | niratyaya iti nirgatavyāpat | ...|| ma...
dastakhata afasara, jimmaidāra...
kramasaṃgata mahāsamucchrayaṃ naḥ kārya
suśruta-
kārravāī jābtā bhejī jāve | 3 nāve - [ vyākhyāathasyāmaḥ |

Linked texts (1)

Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit