Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 84

Nibandhasaṅgraha 84

Language
Sanskrit

Contents

84.2

vamanīvyākaraṇe śukrārtavasrotaskartanācchukrārtavamūlasya garbhasya vyokṛtasādhyayabhūtā garbhiṇī vyākartuṃ yujyata ityāha,— athāta ityādi |
1 |

84.3

caityaṃ devatādhiṣṭhito vṛkṣa., anye bauddhālayamāhu | śmaśānaṃ mṛtamartyadāhasthānam | pūrvoktāni ṛtumayyā niṣiddhāni divāsvapnādīni | apāśrayopetaṃ prativāhaka sahitam, asaṃvādhamasaṅkaṭaṃ, vidadhyāt kuryāt | hṛṣṭādikharūpā nityaṃ bhavet | malinādi na spṛśediti niṣiddhasparśavarjanaṃ, durgandhaduddarśanādiparihāreṇa niṣiddhagandharūpavarjanaṃ, udvejanīyāśca kathā ityanena niṣiddhaśrutivarjanaṃ, śuṣkaparyuṣitetyādinā niṣiddharasavarjanaṃ, vahirniṣkramaṇādiparihāreṇa kāyakriyāniyamaḥ, krodhādiparihāreṇa manaḥkriyāniyama, uccairbhāṣyādiparihāreṇa vāgviṣayaniyama. | yāni ca garbhaṃ vyāpāyantīti garbhāvakrāntāvuktāni grāmyadharmayānavāhanādīni| vihāraṃ niyamyāhāraṃ niyamayannāha,—hṛdyaṃ dravamityādi | hṛdyamojasyatvāt, dravaṃ jīvanīyatvāt, madhura sakalaśarīradhātūnā sātmyatvāt, upayojanīyam | dravādīnāmagnimāndya hetutvāttatpratīkārāyoha,—dīpanīyasaskṛtamiti |

84.4

viśeṣata iti atiśayenetyarthaḥ | paratamāha,—viśeṣata ityādi | svamatamāha,—caturthe iti | pṛthakparṇyādiviṃdārigandhādi. |

84.5

tatra tasmin prasavāvasare | ariṣṭaṃ sūtikāgṛhaṃ, evaṃbhūtaṃ vidheyamiti saṃvandha |

84.7

jāta ityādi | saśūle jaghane saśūlāyāṃ kaṭyām | prajāyinī prasavamānā | tatropasthitetyādi |

84.9

athāsyā ityādi | viśikhāntaramapatyamārgam, anulomaṃ lomānukūlaṃ, anusukhaṃ yathāsukham | etā garbhiṇīm | ekā utkṛṣṭā, anye 'tvekā catasṛṇāṃ strīṇā madhye' iti vyākhyānayanti | pravāhasveti nikunthanaṃ kuru; 'vāha' prayatne, ityasya dhātorātmanepadina. prayoga. | āvī prasavavedanā | tato vimukte garbhanāḍīprabandha iti garbhanāḍīnā prakṛṣṭe vandhastasmin | saśūlānyāhūrbhasya niḥsaraṇāya gamanaṃ garbhanirgamastasmin garbhanirgame | pragāḍhamityatra pravāhethā iti sabadhyate | āviśalyābhāvāditi vyagradṛṇamapaśasahitagarbhaprāptyartham | akāletyādi | vyastahanuṃ vighaṭitasukhasandhisa | ūrdhvābhighātinamūrdhvajatrugatarogiṇam | upadrutamupadravenyasiy | vikaṭamayathāsthānaniveśitāvayavam |

84.10

tatretyādi | pratilomatā cānekaprakārā mūḍhagarbhanidānoktayā diśā jñātavyā | anulomayediti mūḍhagarbhacikitsitoktaprakāreṇetyartha. | apratilomaṃ tu prāñjalamārpayet |

84.11

garbhasaṅge vityādi | hiraṇyapuṣpī kalikārikā, suvarcalā sūryabhaktā, viśalyā pāṭalā |
athetyādi | utvaṃ jarāyu, viśodhya apanīya, mukhaṃ ca viśodhya nirmalīkṛtya, tadapi mukhakaṇṭhagatajarāyuktaphāpanayanena | taduktaṃ, - "jarāyuṇā mukhe cchanne kaṇṭhe ca kaphaveṣṭita"-iti | brahmadevastu ghṛtāktamiti padaṃ parityajya picuṃ dadyādityatra 'balātailāktamiti śeṣaḥ' iti vyākhyāti | tato nābhināḍīmiti āyamya
ākṛṣya, grīvāyā samyagvadhnīyāt strāvaparihārārthaṃ; gagī tu 'garbhanāḍīmaṣṭāṅgulamāyamya nātigāḍhaṃ nātiśithilamagre sūtreṇāvadhya vardhayitvā kuṣṭhatailena siktvā'patyamāśvāsya madhuparpirmiśramaguṣṭyā'nāmikayā kanakacūrṇaṃ lehayet', -iti paṭhati |

84.13

atha kumāramityādi | āśvāsya yoniyantrapīḍanamūcchitam | anantacūrṇaṃ suvarṇacūrṇaṃ, tena miśra madhvādi lehayet | cūrṇapramāṇaṃ tu jātamātrasya guñjāmānam | sarvagandhā elādikāḥ | yathākālaṃ kālānatikrameṇa | koṣṇena īṣaduṣṇena | yathādoṣa doṣānatikrameṇa | kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa pittena, sarvagandhodakena vā vātaghnena, vibhavānatikrameṇa rūpyahemataptena vāriṇā, kapitthapatrakaṣāyeṇa vā snāpayet| atra keṣucit pustakeṣu tu "madhusarpiranantā brāhmīrasena suvarṇacūrṇamaṅgutyā'nāmikayā lehayet"-ityayaṃ pāṭho dṛśyate, paramasau ṭīkākārairna vyākhyātaḥ | vṛddhavāgbhaṭena tvanyathā prāśanamabhihitaṃ, yathā-"aindrībrāhmīśaṅkhapuṣpīvacākalkaṃ madhughṛtopetaṃ hareṇumātraṃ kuśābhimantritaṃ sauvarṇenāśvatthapatreṇa vā medhāyurbalajananaṃ prāśayedvā brāhmīvacānantā śatāvaryanyatamacūrṇaṃ"iti |

84.15

madhusarpirmiśra suvarṇacūrṇa kuto lehayitavyamityāha, -dhamanīnāmityādi | anantāmiśramanantasya suvarṇasya guñjāpramāṇeṇa miśritam | madhusarpiṣaśca mānaṃ vakṣyamāṇaṃ svapāṇitalasaṃmitaṃ, trikālaṃ pāyayediti voddhavyam | tata ityādi tataścaturthe divase prāptamaidhyāhādilakṣaṇe madhusarpiḥ prāśayet, tadanantaraṃ caturthadivasasya tṛtīyakālamārabhya pañcamādidivaseṣu yatheṣṭaṃ stanyapāna kārayet | kaṃ ? bālaṃ; kiṃviśiṣṭaṃ ? prāṅnivāritastanyaṃ; prākū pūrvaṃ nivāritaṃ stanyaṃ yasya taṃ, vṛddhavāgbhaṭe ca "anantāmiśre madhusarpiṣī" iti pāṭhaḥ, - tatra cānantā dūrvā vyākhyātā |

84.16

atha sūtikāmityādi | vātaharauṣadhāni bhadradārvādīni | upacaret ‘pānapariṣekādibhiḥ' iti śeṣaḥ | saśeṣadoṣāmityatra doṣaśabdo raktavacanaḥ | viśuddhe tata iti tatastṛtīye caturthe vā dine viśuddhe śoṇite vidārīgandhādikvāthena siddhāṃ lehabahulāṃ yavāgūmagnivalamavekṣya kṣīrayavāgūṃ vā pāyayet | adhyardhamāsa trīṇi pakṣāṇi |

84.17

dhanvetyādi | jāṅgaladeśajātā tu sūtikāṃ bubhukṣāyutāṃ sātmyānurodhena ghṛtasya tailasya vā mātrāmaha pariṇāminīṃ pāyayet | jīrṇe tu lehe pūrvoktauṣadhasādhitāṃ mātrayā peyā vā pāyayet | snehanityā ca syādabhyaṅgādiṣu | kiyanti dināni ghṛtatailyoranyataramātrā pāyayedityāśaṅkayāha, - trirātramityādi | valavatī valayuktā sūtikā | valahīnāyāśca ki kartavyamityāśayāha, - abalāmilādi | yavāgūmiti pūrvoktauṣadhasādhitā snehayuktāmiti śeṣaḥ | ata ūrdhvamityādi | lehapānayavāgūpānābhyā preritatrirātrapañcarātrādūrdhvaṃ snigdhena peyādikrameṇa vahnervalasya ca vṛddhyarthaṃ vātajayārtha copacaret | atrārthe vṛddhavāgbhaṭaḥ “atha sūtikā balātailenābhyajyāt, bubhukṣitāṃ ca pañcakolacūrṇena yavānyupakuñcikācavyacitrakavyoṣasaindhavacūrṇena vā yuktāmahaḥpariṇāminīṃ yathāsātmyaṃ snehamātrāṃ pāyayet, snehayogyā, vātaharauṣadhakathaṃ hasvapañcamalīkvāthaṃ vā pītavatyāśca yamakenābhyajya veṣṭayedudaraṃ vastreṇa, tathā na vāyurudare vikṛtimutpādayatyanavakāgalatvāt, jīrṇe tu lehe pūrvauṣadhaireva siddhāṃ vidāryādi-
gaṇakvāthena vā kṣīreṇa yavāgūṃ susnigdhā dravāṃ mātrayā pāyayet"iti |

84.18

aparamapi prasūtāmadhikṛtya sāmānyena kriyāviśeṣamāha, -prāyaśaścetyādi | enāṃ striyaṃ; pariṣiñcet dhārayā, garbhakṣobhakṛtatakṣālavaṇārthaṃ vātajayārthaṃ ca | āyāso vyāyāmaḥ, maithunaṃ puruṣasevā, krodhādayaḥ pañcadaśa āturopadravacikitsitoktāḥ |

84.20

uktāhārācāravyatikrameṇa kiṃ bhavatītyāha, - mithyācārādityādi | alpatarpaṇāditi asādhyabhavane hetuḥ | tāṃ prasūtā, deśakālau parīkṣya vyādhisātmyena karmaṇā nityamupacarediti savandha | atyayo vināśaḥ | gayī tu 'deśakālaukavyādhisātmyena karmaṇā' iti paṭhitvā deśādibhiḥ saha pṛthak sātmyaśabdaṃ savabhrāti, okasātmyamabhyāsasātmyaṃ, okaśabdoya 'uca'samavāya ityanena dhātunā vyutpādita iti vyākhyoti |
19 |

84.21

athāparetyādi | kṛtavedhanaḥ kośātakaḥ | śālmamūlakalkamityatra śālimūlakalkamiti kecit |

84.22

prajātāyā ityādi |-prajātāyāḥ prajananaśoṇitasajanitaśūlaṃ makkallaḥ; avaruddharaktapākajanito vidradhirapi makkallaḥ, kārye kāraṇopacārāt | makkallacikitsāmāha-tatretyādi | jalaṃ kātham | yavakṣāracūrṇaṃ sukhodakena mandāgnau, kaphaprakṛtīnāṃ pippalyādikvāthena, pippalyādicūrṇaṃ vā surāmaṇḍena, evamanye'pi yogā doṣādīnvekṣya yojanīyāḥ | acchaṃ kevalam | ariṣṭamabhayāriṣṭādikam |

84.23

atha bālamityādi | adhiṣṭhāne sūtikāgāre | vraṇitopāsanīyaṃ cāvekṣeteti tena prākśīrṣaśayanamañjalaprakṣāmadisarvamatrāpi tatroktaṃ veditavyam | rakṣoghnairdhūpairiti vacādibhiḥ, kṣaumaṃ dukūṃlam |

84.24

tata ityādi | nakṣatranāmeti nakṣatradevatākṛtaṃ nāmetyarthaḥ |

84.27

tata ityādi | yathāvarṇamiti brāhmaṇasya brāhmaṇī, kṣatriyasya kṣatriyāmityādi | dhātrīmupeyāt stanadāyinīṃ samīpaṃ gacchet, bhiṣak vālagrāhako veti śeṣaḥ | śyāmā hi prāyaśaḥ pracurakṣīrā bhavati | uktaviparyayena doṣasya dvitrātraṃ darśayannāha, tatretyādi | itiśabdo'yamevaṃprakāre, tenānye'pi doṣā evaṃ prakārāḥ svayamapyūhya jñātavyāḥ | abhimantraṇamāha, - catvāra ityādi || 25-27 ||

84.28

niyatādhātryā abhāve doṣaṃ darśayannāha,-ato'nyathetyādi 28

84.29

kuta īṣatparisrutaṃ stanyaṃ pāyayedityāśaṅkya tadviparyaye doṣaṃ vaktumāha,-aparisruta ityādi | utsuhitasrotasa iti ūrdhvapūritasrotasa ityarthaḥ | 'utsuhitasrotasa' iti pāṭhe tu ūrdhva kṣuditamudīrṇaṃ sroto yasyeti samāsaḥ |

84.30

krodhaśoketyādi | avātsatyamamamatvam | ādiśabdāllaṅghanavyāyāmādayaḥ | athāsyā ityādi | nālikā śākaviśeṣaḥ, 'nālikera' iti kvacit pāṭhaḥ |

84.32

athāsyāḥ stanyamityādi | avasīdati cetyatrāpi niṣedhaḥ saṃbandhanīyaḥ || 31-33 ||

84.36

vyādhirūpaṃ pratipādayitumajñānā bālānā rogajñānopāyamāha,—aṅgapratyaṅgetyādi || 34-36 ||

84.37

teṣu ca rogeṣu yathāvihitaṃ yadyadauṣadhaṃ yatra yatra roge vihitaṃ tattattatra kuryāt | tadapi mṛdu atīkṣṇaṃ, acchedanīyaṃ kaphamedasauracchedakāri | mātrayā vakṣyamāṇayā | kṣīrasarṣiṣā saha bālasya kṣīrasarṣiḥsātmyatvāt; dhātryāśca kevalameva na kṣīrayuktaṃ nāpi sarṣiyuktamityartha | kṣīrānnādasya pūrvavat kṣīrasarṣiṣā yuktaṃ, dhātryāstu kevalameva |

84.38

tāmeva mātrāṃ nirdiśannāha—tatra māsādūrdhvamityādi | aṅguliparvadvayagrahaṇasamitāmiti 'kṣīrājyāloḍitauṣadhasya' iti śeṣaḥ | tantrāntare cānyathā'bhihitaṃ; yathā—"prathame māsi jātasya śiśorbheṣajaraktikā | avalehyā tu kartavyā madhukṣīrasitāghṛtaiḥ || ekaikā vardhayettāvadyāvat savatsaro bhavet | tadūrdhvaṃ māṣavṛddhi syādyāvat ṣoḍaśakābdikaḥ”—iti |

84.39

prakārāntareṇauṣadhopayogamāha,—yepā gadānāmityādi 39

84.40

jvare viśeṣamāha,—ekamityādi | stanyapāyāhitaṃ sarpi , 'sātmyādṛtaṃ' iti vākyaśeṣa | itarābhyā kṣīrānnādānnādābhyā, yathārthato yathāprayojanata', 'hita sarpirityarthaḥ | na cetyādi | atreti jvare |
—

84.41

atyayāditi vināśakārakāddhikārādvinetyarthaḥ |

84.42

tāluni patite cikitsāmāha,—mastuluṅgakṣayādityādi | mastuluṅgo vilīnaghṛtākārā mastakamajjā | madhurakaiḥ śṛtamiti kākolyādibhi pakvam | śītāmbūdvejanamiti śītāmbuculukairāsecanānnāsanam |

84.44

vātenādhmāpitāmityādi pānālepanayorhitamityantaṃ ślokadvaya nibandhasagrahakārairna paṭhitam |
43 |
sarpiḥsātmyatvādbālasya svasthye'pi sarpireva medhajasiddhaṃ darśayannāha, — kṣīretyādi | payasyā arkapuṣpī |

84.47

idānīṃ bāle parijanasya karaṇīyaṃ nirdiśannāha, —bālamityādi | anuvarteta anukūlayet | priyaśatairbālakrīḍanakadānādibhirityarthaḥ | ajighāṃsuriti ahantumicchuḥ san, 'bālagrāhaka' iti śeṣaḥ | uktaprakārānukūlane phalamāha, —evamityādi | pādapalatāśūnyāgāretyatra kecit pādapalatānānāgāranimnasthānagṛhacchāyāyeti paṭhanti | nāśucāvityādi | viṣame nimnonnatapradeśe |

84.48

strīstanyābhāve ca kṣīrāntaraṃ nirdiśannāha, —kṣīrasātmyatayetyādi | āstanyaparyāpteriti yāvat stanyasya punaḥ paryāpti pari samantato bhāvena prāptirbhavati, athavā yāvat stanyapānasya yogyatā tāvadityarthaḥ |

84.49

annadānakālamāha, — ṣaṇmāsamityādi | gayī tu ṣaṇmāsāditi paṭhitvā ṣaṇmāsādūrdhvamiti vyākhyāti |
nityamavarovarata iti satata parijanādṛto'ntaḥpurastho vā, kṛtarakṣākriyo bhavet | kutaḥ kāraṇādityāha, — upasargabhayāt | asyaivārthasya prayatnakaraṇīyatā darśayannāha, — prayatataścetyādi | rakṣyā iti rakṣaṇīyā ityartha |

84.51

kiṃ punargahopasargalakṣaṇaṃ tadāha-atha kumāra ityādi |

84.52

tasya kumārasya puruṣārthasādhanahetubhūtā kriyāṃ nirdiśannāha, — śaktimantaṃ cetyādi | śaktimantaṃ vidyārjanakleśakṣamam | yathāvarṇamiti brāhmaṇastrayīṃ, rājanyo daṇḍanītiṃ, vaiśyo vārtāmiti |

84.53

vidyāgrahaṇavatparamapi kumārasya dṛṣṭādṛṣṭakāraṇasādhanabhūtaṃ nirdiśannāha, — athāsmai ityādi | āvahet vidadhyāt | kimarthamityāha, — pitryetyādi | piturhitaṃ karma pitryaṃ śrāddhānādi, dharmaṃ śrutismṛtivihitaṃ yajñādyanuṣṭhānaṃ, arthaḥ suvarṇādiḥ, kāmastveṣu viṣayeṣvindriyāṇāmānukūlyataḥ pravṛtti, prajā putrapautrādaya |

84.55

aprāptapañcaviṃśaterūnaṣoḍaśavarṣayā saha saṃyoge doṣa darśayannāha, — ūnaṣoḍaśavarṣāmityādi |

84.56

ativṛddhādiṣvapi garbhādhānaniṣedhamāha, — ativṛddhāyāmityādi | puruṣasyāpyevaṃvidhasya garbhādhāne'nadhikāra iti śeṣa | kuto garbhādhānaniṣedha ityāha, —ta evetyādi | etena kukṣisthaḥ sa vipadyata ityādikāvyoktāḥ |

84.57.1

idānīṃ garbhasrāvalakṣaṇāni sahetukāni sapratīkārāṇyāha— tatretyādi | pūrvokteriti mūḍhagarbhanidānoktairgrāmyadharmayānavāhanādibhiḥ| garbhāśayādiśūlāni garbhapātanimittānilajanitāni raktadarśanaṃ cāmagarbhānvayaṃ kṛcchrasādhyam | gayī tu garbhasaṅgamanenārtavavahasrotomukhavivṛterārtavakṣaraṇāiktadarśanamityāha | cikitsāmāha— tatretyādi | jīvanīyāni kākolyādīni | pṛthak pṛthagavasthāśritaṃ cikitsitamāha—garbhetyādi | utpalaraktotpaletyādi | prasraṃsamāne patanāya kiñcicalati sadāhapārśvaśūlādayo mūtrasaṅgāntā bhavanti | koṣṭhe saṃrambha āmapacyamānapakvāśayādau kṣobha | sthānaṃ ceti cakāreṇa pūrvoktā śūlādayo'pi | teṣu cikitsāmāha— tatretyādi | snigdhaśītāḥ sātmyato na sarveṣu | pārśvaśūlādiṣu caturṣu kriyāviśeṣaṃ nirdiśannāha—vedanāyāmityādi | darbhādibhi. siddhaṃ tṛṇapañcamūlasiddham | anāhe laśunasiddhaṃ payo hiṅgusauvarcalaprakṣepam | atyarthaṃ sravati rakte asṛgdara ityarthaḥ | koṣṭhavadāgāraṃ koṣṭhāgāra, tena caratīti koṣṭhāgārikā gṛhakārikā kīṭaviśeṣaḥ, tadgṛhammṛttikā | audakāḥ kandā kaseruśālūkanadīmāpakādayaḥ | dṛṣṭaśoṇitāyā ruji cikitsāṃ nirdiśyādṛṣṭaśoṇitāyā cikitsāṃ nirdiśannāha, —athādṛṣṭaśoṇitetyādi | payasyā arkapuṣpī | siddhaṃ paya 'pāyayet' iti sambandha. | aśmantakaḥ karbudārākāraḥ | upāvartante upaśamaṃ yānti | garbhaścāpyāyate raktasrutikarśitaḥ | 'eva kṣipramupakrānte nīrujāyā upāvartante garbha āpyāyate ca' iti kvacit pāṭha | tantrāntare copaviṣṭakākhyo'yaṃ garbha. kathita |

84.57.2

tathā ca carake, —“yasyā punaruṣṇātīkṣṇopayogādgarbhiṇyā mahati jātasāre garbhe puṣpadarśanamanyo vā yonisrāva , tasyā garbho vṛddhiṃ na prāpnoti ni srutatvāt,sa kālāntaramavatiṣṭhate saspandaśca bhavati, tamupaviṣṭakamityācakṣate”–iti | vyavasthite cetyādi | udumbaraśalāṭusiddheneti udumbarasya komale phale pakvena kṣīreṇa | kṣīrapākastu tantrāntarābhihito yathā,—“dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīra kṣīrāttoyaṃ caturguṇam | kṣīrāvaśeṣa. kartavya kṣīrapāke tvayaṃ vidhi ”-iti | atīte ityādi | atīte patita ityarthaḥ | uddālaka āraṇyakodrava , etacca yavāgūdānaṃ laṅghanapūrvam | tathāca vāgbhaṭaḥ,—“āmānvaye ca tatreṣṭa śītaṃ rukṣopasaṃhitam | upavāso ghanośīraguḍhūcyūruladhānyakā || kathitā salile pānaṃ tṛṇadhānyādibhojanam—” iti | vastyudaraśūleṣvityādi | dīpanīyasaṃyukta pañcakolacūrṇasaṃyuktaṃ, ariṣṭamabhayāriṣṭādikam | uttararūparisrutinimittopaviṣṭakaprasaṅgenāparā cirakālasthāyinī garbhavikṛtiṃ darśayannāha,—vātetyādi | līyate śliṣyati, kuta ityāha-srotasā garmanirgamamārgāṇā vātopadravena sakocādinā gṛhītatvāt | vyāpadyate vinaśyatītyartha | mṛdunā'tīkṣṇena, tīkṣṇasya garbhopaghātakatvāt | snehādinetyatrādiśabdo na vyavasthāvācī, tīkṣṇasyaiva vamanavirecanayośca garbhopaghātakatvāt, ata ādiśabdaḥ pradhānavācī, tena snehapradhānānukrameṇetyartha | anye punarmṛduneti acchapānavarjitāvacāraṇāsneheneti manyante | tāmevāva- carāṇāṃ nirdeśannāha, - utkrośarasasaṃsiddhāmityādi | utkrośakurarabheda, analpasnehā prabhūtasnehā;

84.57.3

anye punaralpasnehāmiti paṭhanti tadasampyak, yavāgvāḥ pavanāvajayārthamupayujyamānatvāt parataścadarśanācca | taduktaṃ carake,-“yasyā punargarbha prasruto na spandate tā śyenamatsyagavaya śikhitāmracūḍatittirīṇāmanyatamasya sarpiṣmatā rasena māṣayūṣeṇa vā prabhūtasarpiṣā bhojayet” iti | bilvaśalāṭusiddhāniti bilvasya komalaphalaiḥ siddhān | evaṃ srotasāmavarodhahetorvātasyopaśamavidhimuktvā vātopaśamamṛdubhūtānāṃ srotasā vikāśārthaṃ vidhi darśayannāha, - kālātīta ityādi | līna evāyaṃ vidhi | vātābhipanna ityādi | vātābhipanno garbhaḥ śuṣyati, natu punarlīnavainamārgavarodhātkṣiprāta | garbhaśoṣalakṣaṇaṃ puna. kukṣerapūraṇaṃ, vātaśoṣaṇenaiva vihato'jastvādvo mandameva calati | bṛṃhaṇīyai. payobhiriti bṛṃhaṇīyasaskṛtaiḥ kṣīrairityarthaḥ | māṃsarasaiśceti cakārāllī napratīkārasamuccayaḥ | vṛddhakāśyapena śuṣka lakṣaṇamabhihitaṃ yathā- “garbhanāḍyāstavahanādalyatvādvā rasasya ca | cireṇāpyāyyate garbhastathaivākālabhojanāt || akukṣipūraṇaṃ garbhaspandanaṃ mandameva ca” iti | aparamapi vātābhipannaṃ garbha darśayannāha - śukletyādi | śukraśoṇitamiti vacanādasaṃjātāṅgapratyaṅgameva, vāyunā'bhipapannaṃ vāyunoparuddham, avakrā ntajīvaṃ jīvanopagataṃ, ata evākuthitamavatiṣṭhate | śukrārtavāvarodhako vāyurevodaramādhmāpayati; tadādhmānaṃ kadācidṛdṛcchayā'' niyatahetunā, upaśāntaṃ līnaibhūtaṃ dṛṣṭvā naigameṣeṇa vālagraheṇāpahṛtamiti vadanti | vātābhipannameva garbhāvasthaviśeṣaṃ darśayannāha-tamevetyādi |

84.57.4

tameva vātābhipannameva, punaḥ punaḥ pravilīyamānamalpībhavantaṃ nāgodaramiti bruvate | tatreti nāgodare | apiśabdānnaigameṣeṇa hṛte'pi līnoktapratīkāraḥ|

84.62

śāko mahāvṛkṣa karkaśapatra, tasya bījam | payasyā arka-
puṣpī, gayī tu payasyā kṣīravidārī kṣīrakākolīṃ vā brūte | aśmantaka kovidārasadṛśo'mlapatra. 'amloṭaka' iti loke | tāmravallī rāmataruṇī, mañjiṣṭhāmapare | latā priyaṅguḥ | anantā utpalasārivā, padmā padmasañcāriṇī, bhārgīmapare| vṛhatyau sthūlaphalā caṇakabṛhatī ca | kṣīriśuṅgāḥ kṣīrivṛkṣāṇā vaṭādīnāmavikasitā. pravālāḥ | madhuparṇī madhuyaṣṭikā | yathāsakhyamiti prathamamāsamārabhya saptamamāsān yāvadanukrameṇetyartha | payoyutā iti cūrṇādiprayoge ete yogāḥ payasā yutā prayojyā ityarthaḥ || 58-62 ||

84.65

kapitthetyādi | kapitthādīnā mūlāni kṣīrasiddhānyaṣṭame māsi, navame madhukādaya sārivāntā kṣīrasiddhāḥ pibet | payasyā kṣīravidārī | daśame māsi śuṇṭhīpayasyābhyā kṣīrapākakalpanayā siddhaṃ kṣīra hitaṃ bhavet, athavā sakṣīrā śuṇṭhyādayaḥ praśasyante; vāgbhaṭe'pyetai siddhaṃ kṣīra pratipāditaṃ; tathāca, - “kapitthabilvabṛhatīpaṭolekṣunidigdhajaiḥ | mūlaiḥ śṛtaṃ prayuñjīta kṣīraṃ māse tathā'ṣṭame || navame sārivānantāpayasyāmadhuyaṣṭibhiḥ | yojayeddaśame māsi kṣīraṃ siddhaṃ payasyayā || athavā yaṣṭimadhukanāgarāmaradārubhi ” iti | gayadāsena caite garbhasrāvacikitsitayogā. prāgeva garbhakṣāpyāyata ityanantaraṃ paṭhitā. || 63-65 ||

84.66

idānīṃ pūrvagarbhajananamo vā uttaragarbhajananāvādhastāmatikramya garbhagrāhiṇyā doṣaṃ darśayannāha, - nivṛttetyādi | etena ṣaḍbhyo varṣebhya ūrdhva nivṛttaprasavetyucyate | ṣaṭsu ṣaḍvayaveṣu pañcacatustridvivarṣeṣu garbhotpujananasya janmakāla iti, kutaḥ punarasyā kumāro'lpāyurbhavati ? ucyate - garbhāśayayonyādidoṣeṇa hi nivartate prasava', tatra tacchodhanakriyāmantareṇāhāravihārādiguṇamātreṇa yadṛcchayopagṛhītāyā yoniṃgarbhāśayādiṣvasphuṭitadoṣeṣu jāto'lpāyureveti |

84.67

garbhavyāghātakatvena niṣiddhāyā vamanādikriyāyāḥ kacidatyayakāriṇi vyādhau mṛdunā dravyeṇa pratiprasavaṃ nirdiśannāha, - atha garbhiṇīmityādi | atyaye vināśahetau | anulomayecceti madhurāmlenānnopahiteneti sabandha | āhāra niyamayannāha, - aśnīyāccetyādi | vihāramapyasya niyamayannāha, - garbhāviruddhā ityādi | yathāyogamahīnātimithyāyogenetyartha |

84.70

idānīṃ yogāntaraiḥ saha kumārasya suvarṇacūrṇaṃ nirdiśannāha,sauvarṇamityādi | matsyākṣako brāhmī, 'pattūra' ityeke, anye raktapuṣpamānūpaṃ 'matsyākṣaka' iti loke prasiddhamāhu | arkapuṣpī payasyā arkasadṛśapatrapuṣpā lataivaṃ, śvetadūrvāviśeṣā kecidāhu, vṛkṣajātimanye | kaiḍaryaḥ parvatanimbaḥ | savatsara yāvadete yogāḥ prayojyāḥ, anye dvādaśavarṣāṇyāhuḥ | mātrā uktaiva | gayī prāktanamātrāpratipādaka vākyamapaṭhitvā mātrājñānārthaṃ viśvāmitroktaṃ vākyamabhidadhati, yathā- "viḍaṅgaphalamātraṃ tu jātamātrasya bheṣajam | etenaiva pramāṇena māsi māsi pravardhitam || kolāsthimātraṃ kṣīrāde dadyā dvaiṣajyakovidaḥ| kṣīrānnāde kolamātramannāde ḍumbaropamam-” iti || 68-70 ||
iti bhiṣagvaraśrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṃgrahākhyāyā suśrutavyākhyāyā śārīrasthāne daśamo'dhyāya samāptaḥ |

Linked texts (1)